Hengelo () (Nedersaksisch: Hengel) is een stad en gemeente in de landstreek Twente en de provincie Overijssel. Op had de gemeente inwoners.

De stad Hengelo omvat het grootste gedeelte van de gemeente. In het zuidelijke deel van de gemeente ligt het kerkdorp Beckum. Daarnaast vallen de buurtschappen Woolde (grotendeels) en Oele onder de gemeente. De gemeente Hengelo werkt samen in de Regio Twente. Hengelo is na Enschede, Zwolle en Deventer de vierde stad van Overijssel. In 2025 scoorde Hengelo het hoogste op 'brede welvaart' een maat voor de kwaliteit van leven in de 50 grootste stedelijke gemeenten. Ook in 2024 scoorde Hengelo de hoogste plek.

Hengelo wordt gezien als een (voormalige) industriestad. Doordat de stad in het verleden veel werkgelegenheid bood in de metaalindustrie, heeft Hengelo de bijnaam 'metaalstad' gekregen.Historie van Holec Daarnaast zijn er van oudsher grote elektrotechnische en chemische bedrijven gevestigd.

Geschiedenis thumb|Luchtfoto van Hengelo (1920-1940) thumb|Luchtfoto van Hengelo (1920-1940) Het dorp Hengelo ontstond in het kerspel Delden in de buurschap Woolde rond de Hof (te) Hengelo en de daarbij behorende kapel. Tussen circa 1525 en 1530 bouwde Fredrik van Twickelo op zijn Hof Hengelo het Huis Hengelo. Dit werd gesloopt in 1821. Alleen de fundamenten zijn nog zichtbaar. De originele poort van Huis Hengelo staat sinds 1902 in Twekkelo. miniatuur|Poort van huis Hengelo

Hoewel uit archeologisch onderzoek is gebleken dat er op de plaats waar de gemeente zich nu bevindt al een paar duizend jaar bewoning is geweest, is de gemeente Hengelo pas ontstaan in 1811, hoewel het dorp al in 1802 een eigen dorpsbestuur kreeg. Op dat moment bestond het dorp uit niet meer dan een honderdtal boerderijen en kleine landarbeidershuisjes. De gemeente begon pas te groeien tijdens de Industriële revolutie van de negentiende eeuw. Aanvankelijk was er ook in Hengelo textielindustrie, maar waar deze zich in de loop van de eeuw steeds meer ging concentreren in Enschede, kwam in het Hengelose economisch leven de nadruk steeds meer te liggen op de technische industrie. Bij dit laatste speelde de familie Stork een grote rol. In 1868 vestigde vanuit Borne C.T. Stork een fabriek voor machineonderdelen in Hengelo, Gebr. Stork & co. Na de komst van dit bedrijf volgden andere grote fabrieken als Hazemeyer, Heemaf, Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie en Hollandse Signaalapparaten. Door deze ontwikkelingen groeide Hengelo bijzonder snel. Het vroegere dorp kreeg zelfs een stedelijk aanzien.

In de Tweede Wereldoorlog werd Hengelo, vooral vanwege de strategische industrie die er gevestigd was, geregeld gebombardeerd. Daarbij werd het centrum van de stad op 6 en 7 oktober 1944 zo goed als geheel vernietigd. Na de oorlog kreeg Hengelo het aanzien van een typische wederopbouwgemeente. Veel van de nog aanwezige oude gebouwen werden niet gespaard in de vernieuwingsdrang. Zo verdween het karakteristieke witte gemeentehuis om plaats te maken voor een modern ontwerp met een toren die lijkt op die van Siena en Florence. Een van de opvallendste bouwwerken die de tand des tijds overleefden is de rooms-katholieke Sint-Lambertusbasiliek uit 1890.

In de jaren 90 werden er plannen ontwikkeld om de gemeenten Enschede, Hengelo en Borne samen te voegen tot één gemeente Twentestad. In 2000 werd van dat plan afgezien, vooral omdat een in Hengelo gehouden referendum had uitgewezen dat er zo goed als geen draagvlak onder de plaatselijke bevolking bestond. Sinds 2001 werd intensiever samengewerkt tussen de gemeenten Enschede, Hengelo, Borne en Almelo, als Netwerkstad Twente. De Netwerkstad werkt samen met Münster en Osnabrück in de Stedendriehoek MONT (Münster, Osnabrück, Netwerkstad Twente).

Geografie thumb|Topografische gemeentekaart van Hengelo, september 2022 De gemeente Hengelo ontstond in 1811 uit de marken Beckum, Oele en Woolde. De grenzen werden in 1820 wettelijk vastgelegd en aangegeven door grenspalen of veldkeien. Van deze palen en stenen zijn er acht bewaard gebleven. De gemeente Hengelo ligt grofweg in het midden van Twente en wordt omringd door de plaatsen Borne in het noordwesten, Deurningen in de gemeente Dinkelland in het noorden, Enschede in het zuidoosten, Haaksbergen in het zuiden en Delden in de gemeente Hof van Twente in het westen. Een gedeelte van het landgoed Twickel ligt binnen de gemeentegrenzen. Naast de hoofdplaats Hengelo kent de gemeente de kernen Beckum en Oele die beide in het zuiden van de gemeente liggen en de buurtschap Woolde ten westen van Hengelo. Hengelo vormt ruimtelijk gezien met Enschede, Borne en het Duitse Gronau een agglomeratie met bijna 400.000 inwoners.

Wijken miniatuur|Wijkindeling van Hengelo De gemeente Hengelo is onderverdeeld in negen wijken met daarnaast het buitengebied met de kernen Beckum en Oele.Wijken in Hengelo. Gemeente Hengelo

Binnenstad De binnenstad van Hengelo bestaat uit drie gebieden. Het binnenstad centrum omvat het gebied van het historische dorp Hengelo en kenmerkt zich door een lage bevolkingsdichtheid. Daarnaast omvat de binnenstad de vooroorlogse Afrikaanderbuurt ten oosten van het centrum en de Dichtersbuurt ten zuidwesten langs de spoorlijn naar Borne. Hengelose Es Ten noorden van het centrum ligt de Hengelose Es en is onder te verdelen in vier buurten. Tichelwerk ontstond rond 1900 door bebouwing van de gebieden tussen de oude landwegen. ’t Wilbert als woonbuurt ontstond in de periode na 1918 nadat het oude landhuis 't Wilbert werd afgebroken. De Hengelose Es Noord ontstond na de Tweede Wereldoorlog als stempelwijk. Een deel van deze bebouwing is in de jaren 90 gesloopt en vervangen door eengezinswoningen. Ten slotte valt het bedrijventerrein Timmersveld ten zuidwesten van de A1 en de Deurningerstraat als vierde buurt onder de Hengelose Es.Wijkanalyse Hengelose Es 2010, Gemeente Hengelo Noord De wijk Noord ligt ten noordoosten van het centrum van Hengelo en wordt in het noorden begrensd door de A1. De wijk is in de woonbuurten De Noork, Noord (in de volksmond ook wel Sterrenbuurt genoemd), Klein Driene en Elsbeek en ’t Rot. Eerstgenoemde drie buurten kenmerken zich voornamelijk als wederopbouwbuurt met een strak stratenpatroon. Elsbeek is vooral een oude woonbuurt nabij het centrum.Wijkanalyse Noord 2011, Gemeente Hengelo Hasseler Es Ten noorden van de A1 ligt de in de jaren 70 aangelegde wijk Hasseler Es op de plek van de voormalige buurtschap Hasselo. De wijk is opgezet als bloemkoolwijk en kenmerkt zich door kronkelende wegen en hofjes. De Hasseler Es bestaat uit tien woonbuurten; de Bovenhoek, de Schothorsthoek, de Bartelinkshoek, de Tijertshoek, de Sogtoenhoek, de Bruninkshoek, de Middelhoek, de Molendijkhoek, de Weijinkshoek en het bedrijventerrein Oosterveld.Wijkperspectief Hasseler Es 2011-2021, Gemeente Hengelo De wijk kreeg landelijke bekendheid toen op 11 februari 1992 een F-16, afkomstig van de vliegbasis Twenthe, op de wijk neerstortte. Groot Driene Het gebied van de huidige wijk Groot Driene behoorde voor 1937 tot de gemeente Enschede en daarvoor bij Lonneker. Het grootste deel van de wijk werd in de jaren 70 aangelegd. Bijzonder in de wijk is het door architect Piet Blom ontworpen complex De Kasbah. De woningen in de Anninkshoek en Nijhofshoek ten oosten van het centrum maken ook deel uit van de wijk en zijn van wat oudere datum. Berflo Es De zuidoostelijke wijk van Hengelo is de Berflo Es en kan worden onderverdeeld in vier woonbuurten en een bedrijventerrein. De Berflo Es ligt ten zuiden van de spoorlijn naar Enschede en ten oosten van de Industriestraat en Boekeloseweg. De Berflo Es Noord is een vooroorlogse wijk en omvat onder meer het voormalige industrieterrein van Stork en Dikkers. Berflo Es Zuid kenmerkt zich door vroeg-naoorlogse woningen. De buurten Veldwijk Noord en -Zuid liggen ten oosten van de Berflo Es-buurten en kenmerken zich door voornamelijk gestapelde huurwoningen.Buurten in Berflo Es, Gemeente Hengelo Ook is hier het FC Twente-trainingscentrum en het FBK-Stadion gevestigd. Wilderinkshoek In het zuidwesten van Hengelo ligt de Wilderinkshoek. De wijk ligt ten zuiden van de spoorlijn naar Delden. De oostgrens wordt gevormd door een deel van de Industriestraat, de Loweg en de Boekeloseweg. In de wijk liggen vier woonbuurten: Tuindorp 't Lansink, Tuindorp Zuid, De Nijverheid en Vikkerhoek. Daarnaast valt een deel van het bedrijventerrein onder de Wilderinkshoek. Een groot deel van de woningen in de wijk zijn vooroorlogs. Deze woningen liggen voornamelijk in 't Lansink en de Nijverheid.Wijkanalyse Wilderinkshoek 2008, Gemeente Hengelo Woolde Ten westen en noordwesten van het centrum ligt de wijk Woolde. De wijk bestaat uit de woonbuurten Woolde, Woolder Es en Weidedorp/Thiemsland en de bedrijventerreinen Westermaat en Veltkamp.Wijkplan Woolde 2009-2012, Gemeente Hengelo De zuidelijke grens van de wijk wordt gevormd door de spoorlijn richting Delden. Slangenbeek Begin jaren 90 is een begin gemaakt met de aanleg van een nieuwe wijk in Hengelo. Ten westen van de Hasseler Es werd de buurt Roershoek aangelegd. Later volgde in het kader van het Vinex-beleid Vossenbelt-Noord en -Zuid. De uitbreidingswijk is anno 2023 nog steeds in ontwikkeling. Kenmerk van Slangenbeek zijn de eengezinswoningen, waarvan de helft twee-onder-een-kap of een vrijstaande woning is. Buitengebied In het buitengebied van Hengelo bevindt zich het kerkdorp Beckum en de buurtschap Oele. Ook de buurtschap Woolde valt gedeeltelijk onder Hengelo.

Aangrenzende gemeenten

Geologie en landschap thumb|Hoogtekaart van Hengelo De gemeente Hengelo ligt in het oostelijk zandgebied aan de rand van de stuwwal van Enschede binnen het bekken van Hengelo. In westen wordt het bekken begrensd door de begraven stuwwal van Delden en Borne.Tauw (2006), Waterplan Hengelo Het landschap, dat gevormd werd in het Saalien, kenmerkt zich door een verbrokkeld reliëf als gevolg van de stuwende werking van het landijs. Op relatief korte afstand komen grote verschillen voor in hoogte, bodemtype en waterhuishouding.H.J.A. Berendsen, (2008). Het oostelijk zandgebied. In: Landschappelijk Nederland. Koninklijke Van Gorcum, Assen. p. 59-69. De hoger gelegen stuwwallen ten oosten van de gemeente liggen op zo'n 30 tot 50 meter boven NAP, terwijl de lager gelegen delen op circa 14 meter liggen. Door de relatief lagere ligging van Hengelo stroomt het grond- en beekwater vanaf de stuwwallen in westelijke richting, om vervolgens door de stuwwal van Delden en Borne in noordelijke richting af te buigen. Het dorp Hengelo ontstond rondom de plek waar drie beken, Berflobeek, Drienerbeek en Elsbeek bij elkaar komen.

In en om Hengelo bevindt zich relatief dicht, zo'n 300 tot 450 meter, onder het aardoppervlak een steenzoutlaag uit het Trias; de Röt Formatie. Tijdens het Perm en een gedeelte van het Trias lag er ter hoogte van Nederland een binnenzee. Als gevolg van het warme en droge klimaat verdampte het water en bleef het opgeloste zout achter. Deze zoutlagen werden bij boringen naar zoetwater in 1886 nabij Delden per toeval ontdekt en sindsdien uit de bodem gehaald. Als gevolg van ongecontroleerde zoutwinning in de Tweede Wereldoorlog zijn hier en daar verzakkingen opgetreden.

Het landschap in en rond Hengelo bestaat uit dekzandruggen en beekdalen. Op een aantal plekken in het bekken van Hengelo is lichte tot zware klei afgezet in het Tertiair.H. Rosing et al (2002). Definitiestudie inventarisatie bodemkundige aardkundige waarden. Alterra:Wageningen In en om de stad zijn nog een aantal kleigaten terug te vinden, zoals het Castorbad en Weusthagbad in de Hengelose Es en het Koningskleigat nabij het Twentekanaal.

Bevolking