De Onafhankelijke Congostaat (Frans: État indépendant du Congo), ook de Congo-Vrijstaat of Kongo-Vrijstaat genoemd, was tussen 1885 en 1908 een staat in Afrika onder het persoonlijke bewind van de Belgische koning Leopold II. Het gebied komt grotendeels overeen met de huidige Democratische Republiek Congo. De hoofdstad was de havenplaats Boma aan de Congostroom, op circa honderd kilometer van de Atlantische Oceaan.
Vanwege internationaal protest tegen de wrede behandeling van de Congolezen diende Leopold zijn koloniale eigendom in 1908 af te staan aan de Belgische Staat, dat tot 1960 het bestuur zou waarnemen van Belgisch-Congo.
De koloniale drift van Leopold II miniatuur|Leopold II, koning der Belgen, en alleenheerser over de Onafhankelijke Congostaat.
Leopold II had verschillende redenen om een kolonie te verwerven: persoonlijke geldingsdrang; ambitie om België te verfraaien; de economische en financiële macht en het internationaal aanzien van België vergroten; de bezorgdheid dat België bij de Wedloop om Afrika zonder kolonie zou overblijven;Leopold II: koning-bouwheer met privékolonie, deredactie.be, 9 maart 2010. 'beschavingsdrang'.
Leopold heeft zelf nooit voetgezet in de Onafhankelijke Congostaat.Davvy Verbeke, De koning in Kinshasa die nooit in Congo was, MO*, 19 januari 2016.
Eerste stappen naar de kolonisatie Nadat alle voorgaande kolonisatiepogingen van Leopold II waren mislukt, zette hij in de jaren 1870 zijn zinnen op Congo, een reusachtig en onbekend stuk van Afrika. Reeds in 1876 organiseerde hij op het Koninklijk Paleis van Brussel de Geografische conferentie van Brussel. Uit deze conferentie ontstond de Association Internationale Africaine (AIA). Naar de buitenwereld toe zette Leopold dit alles op vanuit filantropisch en abolitionistisch oogpunt, in werkelijkheid was zijn doel het persoonlijk verwerven van Congo., Congo 1955-1960: De aanloop naar de onafhankelijkheid. Een analyse van de berichtgeving in drie Vlaamse kranten: De Standaard, Vooruit, Het Laatste Nieuws, thesis UGent, 2001.
De ontdekkingstochten van Stanley miniatuur|De Britse ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley.
De Britse ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley doorkruiste tussen 1874 en 1877 Centraal-Afrika van Zanzibar in het oosten naar Boma in het westen. Deze ontdekkingstocht werd gefinancierd door de dagbladen New York Herald en Daily Telegraph. Aan het begin van zijn tocht doorheen dit toen nog onontdekte deel van Afrika zette hij koers naar het Victoriameer, gelegen in de hedendaagse staten Tanzania, Oeganda en Kenia. Dit meer zou hij haast volledig rondtrekken. Vervolgens zette hij zijn ontdekkingstocht verder naar het Tanganyikameer en daarna naar de Lualabarivier. Hier werkte hij overigens samen met de Arabische slavenhandelaar Tippo Tip. Op 12 augustus 1877 bereikten Stanley en zijn metgezellen de kust van de Atlantische Oceaan. In 1878 zou hij over zijn succesvolle expeditie een boek schrijven met de naam Through the Dark Continent.Sir Henry Morthon Stanley, Encyclopædia Britannica Online.Henry Stanley (1841 - 1904), BBC History.
Na zijn helse tocht door Centraal-Afrika keerde Stanley terug naar Europa. Meer bepaald zette hij koers naar de Franse havenstad Marseille, waar hij arriveerde in januari 1878. Ondertussen bereikten verhalen over Stanleys expeditie de Europese pers. Koning Leopold II, die op dat moment volop maar vruchteloos zijn koloniale droom koesterde, wilde Stanley en vooral Congo voor hem winnen. Daarom stuurde hij twee gezanten naar Marseille om Stanley in audiëntie uit te nodigen op het Koninklijk Paleis van Brussel. Deze gezanten waren de Henry-Shellon Sanford uit de VS en Belgisch baron Jules Greindl, twee uiterste vertrouwelingen van de vorst.Fiche Henry-Shellon Sanford, website van de Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen. Stanley stond echter weigerachtig tegenover het voorstel van Leopold. Hij wilde namelijk liever in zee gaan met de Britten, die per slot van rekening zijn landgenoten waren. In zijn thuisland vond de Brit evenwel geen steun voor een eventuele kolonisatie van Congo na de vele geruchten van diens plunder- en moordpartijen in de binnenlanden van het Afrikaanse continent.
Vanwege het gebrek aan Britse ondersteuning stemde Stanley alsnog in met een ontmoeting met Leopold. Op 10 juni 1878 werd hij in audiëntie ontvangen. Reeds op deze ontmoeting opperde Stanley het idee van een spoorlijn in Neder-Congo, om zo de onbevaarbare stroomversnellingen op de Congostroom te omzeilen.Deze spoorlijn zou worden gerealiseerd tussen 1890 en 1898., Stanley. Ontdekkingsreiziger in Afrika, Tielt, Lannoo, 2006, p. 173. Op 3 oktober 1878 stemde Stanley in met een nieuwe Congo-expeditie, met een duur van vijf jaar, en dit in naam van het nieuw opgerichte Comité d'études du Haut-Congo. Het doel van deze expeditie was enerzijds het afsluiten van verdragen met lokale stammen en anderzijds het stichten van handelsposten. Hiertoe zou Stanley in 1881 bijvoorbeeld een handelspost stichten aan de Congostroom met de naam Leopoldstad,Léopoldville. de huidige miljoenenstad Kinshasa. en , Europa, interdisciplinariteit en wetenschap, Leuven, University Press, 2011, p. 156.
De verbreding van de Congostroom ter hoogte van Leopoldstad kreeg overigens de naam Stanley-Pool, de huidige Pool Malebo. Door het werk van Stanley wist Leopold langzamerhand de de facto controle te verwerven over Congo.
Oprichting van de Onafhankelijke Congostaat miniatuur|Beeld van de Koloniale Conferentie van Berlijn. De Belgische vertegenwoordigers zijn Auguste Lambermont (2de van links, staand), Gabriel-Auguste van der Straten Ponthoz (8ste van links, zittend) en Henry-Shellon Sanford (7de van rechts, zittend). Centraal zit de Duitse rijkskanselier Otto von Bismarck.
Koloniale Conferentie van Berlijn miniatuur|Cartoon met Leopold II en andere koloniale machten tijdens de Conferentie van Berlijn. Op de Koloniale Conferentie van Berlijn in 1884/85 verwierf de Association internationale du Congo (AIC) de soevereiniteit over Congo. Tevens bepaalde men dat er vrijhandel zou zijn op de Congostroom en dat de Onafhankelijke Congostaat neutraal zou zijn. De aanspraken van Leopold II op Congo werden actief gesteund door de Verenigde Staten, vooral met het oog op diens persoonlijke toekomstige economische belangen.
Internationale erkenning Tijdens de Conferentie werd de Onafhankelijke Congostaat erkend door volgende landen:Amtspresse Preußens 8 november 1884: Duitsland 14 december 1884: Verenigd Koninkrijk 19 december 1884: Italië 24 december 1884: Oostenrijk-Hongarije 27 december 1884: Nederland 7 januari 1885: Spanje 5 februari 1885: Rusland en Frankrijk (partieel) 10 februari 1885: Zweden-Noorwegen 14 februari 1885: Portugal (behalve de enclave Cabinda) 23 februari 1885: België en Denemarken
Na deze laatste erkenningen nam de Conferentie van Berlijn op 26 februari 1885 akte van de oprichting.
Leopold II wordt het staatshoofd Alhoewel officieel de Association internationale du Congo de soevereiniteit over Congo verwierf, bleek al snel dat deze organisatie niet meer dan een dekmantel was van de Belgische koning Leopold II om zijn persoonlijke macht en rijkdom te vergroten. Reeds op 1 augustus 1885 zou Leopold de AIC omvormen tot de État indépendant du Congo.Onafhankelijke Congostaat. Met de goedkeuring van de AIC werd hij het staatshoofd van dit nieuw land. Op hetzelfde moment kende hij zichzelf de titel toe van soeverein. Bovendien verklaarde de Onafhankelijke Congostaat zich onmiddellijk neutraal, zoals was afgesproken op de Koloniale Conferentie van Berlijn.Bulletin officiel de l'État indépendant du Congo, 1885, nummer 1, p. 21-22.
Hij kon evenwel niet zomaar staatshoofd worden van de nieuwe staat. De Belgische Grondwet bepaalt namelijk het volgende:
Als gevolg van deze grondwettelijke bepaling diende het Belgische parlement Leopold de toestemming te geven om staatshoofd te mogen worden van de Onafhankelijke Congostaat.
Kamer van volksvertegenwoordigers De Kamer van volksvertegenwoordigers stemde op 28 april 1885 over de Resolutie houdende de toestemming aan Zijne Majesteit de Koning om hoofd van de staat te zijn gesticht door de Association internationale du Congo. Na een uitvoerig debat stemden 124 Kamerleden in met de resolutie. Slechts één Kamerlid, Leonard Xavier Neujean, stemde tegen. Tevens was er slechts één onthouding, namelijk die van Auguste Houzeau de Lehaie.Hand. Kamer, 1884-1885, 28 april 1885, p. 1027-1035.
De resolutie was eentalig Frans en luidde als volgt:
Na de stemming weerklonk "Vive le Roi!""Leve de Koning!" door de plenaire zaal van de Kamer.
Senaat De Senaat nam twee dagen later, op 30 april 1885, een resolutie aan met een tekst die gelijkaardig was aan de resolutie van de Kamer. Ook in deze assemblee was de resolutie voorwerp van een uitvoerig debat. Na afloop stemden 58 senatoren voor. Slechts één senator, de liberaal Albert Vaucamps, stemde tegen. Er waren geen onthoudingen. Ook na deze stemming weerklonk "Vive le Roi!" door de plenaire zaal.Hand. Senaat 1884-1885, 30 april 1885, 153-161.
De resoluties van de Kamer van volksvertegenwoordigers en de Senaat werden tevens gepubliceerd in de Bulletin officiel de l'État indépendant du Congo.
Op 1 juli 1885 kondigde eerste administrateur-generaal Francis de Winton te Vivi officieel de stichting aan van de Onafhankelijke Congostaat af.Fiche Francis de Winton, website van de Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen.
Houding van de Belgische regering De Belgische regering zat echter niet te wachten op een kolonie. De neutrale koers die België voer te midden van de Europese mogendheden kon door een kolonie weleens in het gedrang komen. Daarbij komt dat het hele idee van kolonialisme niet strookte met het gedachtegoed van het liberalisme dat eind 19e eeuw de boventoon voerde in Europa. Ten slotte was niet iedereen ervan overtuigd dat een kolonie wel zo winstgevend en voordelig was als anderen beweerden.
Betrekkingen met België Staatsrechtelijk waren België en de Onafhankelijke Congostaat enkel verbonden door een personele unie: ze deelden dezelfde vorst in de persoon van Leopold, zij het dat hij regeerde als constitutioneel monarch in het Europese land en als absoluut soeverein in het Afrikaanse land. Hoewel de scheiding vooral bedoeld was om financiële verantwoordelijkheid voor het leopoldiaanse project te vermijden, verstrekte de Belgische Staat in de periode 1890-1894 leningen voor een totaal bedrag van 32 miljoen goudfrank, naast de lonen van gedetacheerde legerofficieren en grote investeringen in de aanleg van spoorwegen.Marc Reynebeau, Het nut van het verleden, 2006, p. 205
Ook de koloniale elite in de Congostaat was sterk Belgisch getint. In 1889 woonden er 175 Belgen en 255 andere blanken in Congo. Bij de afstand in 1908 waren er ongeveer 1700 Belgen en 1300 andere blanken.E.H. Kossman, De Lage Landen, 1780-1980, vol. I, 1986, p. 321
Uitbouw van de Onafhankelijke Congostaat miniatuur|Edmond van Eetvelde, de eerste administrateur-generaal van Buitenlandse Zaken. Na het vestigen van zijn macht diende Leopold de Onafhankelijke Congostaat vervolgens uit te bouwen. Leopold heerste als een absoluut vorst en liet zich bijstaan door een privéleger en een regering, bestaande uit administrateurs-generaal. In 1885 benoemde hij dan ook zijn eerste regering. Deze was als volgt samengesteld:Bulletin officiel de l'État indépendant du Congo, 1885, nummer 2, p. 25-29. Edmond Van Eetvelde werd administrateur-generaal van Buitenlandse Zaken; Hubert Van Neuss werd administrateur-generaal van Financiën; en Maximilien Strauch werd administrateur-generaal van Binnenlandse Zaken.