Gold (vun indogermaansch ghel: glannig, (geel)) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit dat Atomteken Au, dat sik vun den latienschen Naam aurum afleiden deit, un de Atomtall 79. Gold is en Eddelmetall, wat na de Systematik in’t Periodensystem to de Övergangselementen rekend warrt.
Historie thumb|left|180px|Goldsmuck in’n Schaufinster in Dubai. Gold weer mit en vun de eersten Metallen, de vun Minschenhand bearbeit worrn sünd. Dat liggt to’n deel doran, dat Gold disse opfallen gele Klöör opwiest, op de annern Siet aver woll ok doran, dat Gold ok gediegen vörkummt, un dorüm nich eerst ut en Ierz isoleert warrn müss.
Butendem lett sik Gold mechanisch goot verarbeiten, vun wegen dat dat Metall düchtig week is. De lichte Legeerborkeit mit veele Metallen bi sütje Smölttemperaturen un de goden Egenschoppen vun de Legeeren hebbt Gold as en Warkstoff eenfach düchtig attraktiv maakt. De Bestännigkeit gegen Korrosion, sien Klöör, dat düchtige Gewicht un dat dat roor to finnen weer hebbt in veele Kulturen dorto bidragen, dat Gold sünners för rituelle Saken bruukt weer. Dat Goldwinnen hett wohrschienlich in de Koppertiet anfungen. In Middeleuropa sünd Reedschoppen un Saken ut Gold funnen worrn, de bit in’t tweete Johrdusend för Christus torüchrecken doot. Bekannt sünd t. B. to Golden Hoot vun Schifferstadt oder de Himmelsschiev vun Nebra.
Vun Öllers her harr man Gold in Europa, Asien un Afrika bannig geern. De eerste wiete Seefohrt, wovun bi de Greeken bericht weer, is de Fohrt vun de Argonauten na dat Golden Vlies na Kolchis wesen. Dat ole Testament snackt vun dat Golden Kalf, dat sik de Israeliten as Götzenbild maakt harrn, wiel Moses de Teihn Botten annahmen hett. De Jieper na Gold is al faken Grund för Kriegen un Erovern wesen. Dat Nieg Testament bericht ok vun Gold in’n Tosamenhang mit de wiehnachtlichen Geschenken, de de dree Wiesen ut dat Morgenland mit na Bethlehem brocht harrn.
De Ägypters hebbt Vörkamen in Böverägypten un Nubien utbüüt. De Römer hebb op jemehr Siet Lagersteden in Lüttasien, Spanien, Rumänien un Germanien nütt.
In Süüd- un Middelamerika weer ok al fröh mit mit dat Winnen un Verarbeiten vun Gold anfungen worrn. De Mochica in Peru hebbt al in’t 1. Johrdusend en hooch entwickelte Kultur för Goldverarbeiten hatt, de ok Legeeren mit (Tumbago un Vergollen) ümfaten de. För rituelle Reedschoppen un Smuckstücken weern Saken ut mehrere Kilogramm Gold herstellt.
duum|left|hochkant|De „Goldmask vun Agamemnon“ vun 1400 v. Chr. In’n Middelöller weer do gröttste Droom vun de Alchemisten, dat se rutfinenn den, woans se Gold amken künnen.
As dat eerste Gold in Middel- un Süüdamerika funnen woorn is, hett dat to de Fohrten vun Christoph Kolumbus un veele europääsch, sünners spaansch, Eroverers föhrt, de denn de Kulturen vun de Oorinwahners tonicht maakt hebbt. För en Tiet is Spanien dordör to een vun de rieksten Natschonen in Europa worrn.
Gröttere Goldfunnen hebbt faken grote Koppels vun Aventürer anlockt. In’n 19. Johrhunnert geev dat op mehrere Eerdelen Massenbewegen in de Fundöört vun gröttere Goldmengden, wat as Goldruusch betekend weer. Bekannt is in den Tosamenhang woll sünners de kalifornsich Goldruusch 1849, oder de Goldruusch 1897 an’n Klondike River in Alaska. Lieke Vörgäng geev dat aver ok in Austrailen un Süüdafrika, man so recht riek worrn is dorbi nümms.
Aver ok vundaag noch föhrt de unbestännige Goldpries faken to soziale Folgen. Dör den fallenden Goldpries sünd in Afrika grote Bewahnerdelen arm worrn, wiel de Arbeit in de Goldprodukschoon naleet.
Vun’n Prinzip her, kann man Gold aver ok künstlich maken dör karntechnische Methoden (Goldsynthees).
Vörkamen Goldvörkamen gifft dat överall op de Welt. Ungefäähr 40% vun dat Gold, wat hüüt in Bargwarken föddert warrt, kummt ut de USA, Süüdafrika, Australien un Russland. Jedet Johr warrt 2.600 t dorvun ut de Eer hollt, dat is ruch weg Hunert mol mehr as in’n 19. Johrhunnert. Opstunns warrt binnen twee Johren mehr Gold wunnen as dat in de Dusend Johren, de dat Middelöller duert hett, bericht worrn is.
primäär Gold (Bargwark) De Methoden un de Technik för’n Afbo vun Gold hebbt sik verbetert. Aktuell liggt de Goldpries teemlich hooch, so dat sik de Afbo vun Ierz mit blots een Gramm Gold pro Tünn al lohnt. Ok de Afruumhalden vun fröhere Schörfsteden warrt mit nee’e Technologie noch mol wedder dörarbeidt. Aver ok, wat an Gold bi de Herstellen un Raffineeren vun annere Metallen as Kopper, Nickel oder ok annere Eddelmetallen affallt, is nich wenig. Manchmol warrt en Ierzvörkamen överhööft eerst intressant, vun wegen de „Verunreinigen“ mit Gold.
In lütte Mengden kummt Gold ok in Düütschland vör as t. B. in Döringen. De gröttste Lagersteed in Düütschland mit historsch Bedüden liggt in’t noordhessische Körbach. Vun weertschopplich Bedüden sünd in Europa vundaag de Goldvörkamen in Rumänien.
sekundäär Gold (Sepengold/Waschgold) In tomeist all europääsch Strööm sünd ok Sporen vun Gold to finnen, so ok op de Geröllhalden vun’n Hooch- un Böverrhien sünd lütte Mengden to finnen, sünners Flidders. De gröttsten Goldvörkamen sünd aver dat Soltwater vun de See, Wo dat Gold as Chlorid-Komplex lööst is. Dat gigantisch Vörkamen in’n Kubikkilometer-Maat is woll intressant un gifft tohopen wiet mehr Gold af, as bit vundaag ut de Eer föddert worrn is. De Chemiker Firtz Haber hett na den Eersten Weltkrieg versocht, dat Gold ut de See dör elektrolytisch Verfohren to winnen. Dat Ergevnis weer man mit 0,004 mg Gold op een t Seewater to wenig, üm dat weertschopplich to nütten.
Bedüdend Produkschoonslänner thumb|right|150px|Disse teihn Staten winnt twee Drüttel vun dat Gold, wat weltwiet afboet warrt. Vundaag warrt dat meiste Gold in Süüdafrika afboet. Achteran kommt de USA, Australien un de Ruuss’sch Föderatschoon. In Europa gifft dat keen Goldföddern, de en groten Bidrag lievert.
+ Föddermengden un Reserven Rang Land Föddermengden (in t)1 2003 Föddermengden (in t)2 1995 Reserven19962 Reckwiet2 (Johren af 1996) 1 Süüdafrika 420 524 19.000 36,3 2 USA 277 320 5600 17,5 3 Australien 262 254 3400 13,4 4 Russ. Föderatschoon 180 132 3100 23,5 5 Peru 173 k. A. k. A. k. A. 6 Volksrepubliek China 170 140 k. A. k. A. 7 Kanada 141 150 1500 10 8 Usbekistan 85 75 3000 40 9 Indonesien 82 k. A. k. A. k. A. 10 Ghana 67 k. A. k. A. k. A. 11 Papua-Niegguinea 62 k. A. k. A. k. A. 12 Mali 58 k. A. k. A. k. A. 13 Kolumbien 47 k. A. k. A. k. A. 14 Tansania 45 k. A. k. A. k. A. 15 Philippinen 38 k. A. k. A. k. A. 16 Brasilien 37 72 800 11,1 17 Chile 37 k. A. k. A. k. A. 18 Argentinien 30 k. A. k. A. k. A. 19 Kasachstan 27 k. A. k. A. k. A. 20 Kirgisistan 24 k. A. k. A. k. A. - Eer (gesamt) k. A. 2300 46.000 20 1Born: Handelsblatt – Die Welt in Zahlen (2005) 2nach USGS Weltwiet gifft dat blots en poor grote Goldfödderünnernehmen. Jemehr Aktien warrt an de Börs hannelt.
Goldsynthees Gold entsteiht in Supernovae-Explosionen dör Karnsmöltvörgäng. De vun de Minschen siet Mitt vun’t 20. Johrhunnert in Gang brochten Prozessen dat Splitten und Fusioneeren bedrapend düüdt dorop hen, dat de Droom vun de Alchemisten wohr warrn kunn. Man wenn een op de Proportschoon twüschen Utbüüt un Kosten kieken deit, denn is dat kumplett unweertschopplich un warrt dorüm ok nich eernsthaftig bedreven. Also blievt de Minschen doch lever bi dat Gold, wat’n ut den Barg afboen kann.
Winnen vun Gold Hööftartikel dorto: Goldwinnen
Gold kummt tomeist gediegen vör. Anners as bi annere Elementen warrt Gold dorüm nich ut de Ierzen dör Reduzeeren rutlöst. Gold is jo man ok wenig reaktiv un dorüm ok blots swor cheemsch to behanneln. Liekers is Gold roor as sichtbor Stückens (Nuggets) oder fienen Goldstoff. Dat meiste Gold in de Vörkamen, leegt as lütte Partikels vör, de fien verdeelt sünd in’n Steen un is dorüm ok nich eenfach so intosammeln. Praktisch warrt faken mehrere Verfohren kombineert, dormit dat mit de Utbüüt ok wat warrt. Bit op de modereren Verfohren as Cyanidlaugen oder mit sünnere Bakterien, de dat Gold konzentreeren künnt, weern in de Antike de Goldwascheree un de Amagatschoon - faken ok in Kambinatschoon - bruukt, wiel de licht to maken weern.
De lichteste Methood nütt de hooge Dicht vun dat Eddelmetall ut. De so nöömte Goldwascheree winnt dat Gold tomeist ut de Aflagern ut dat Water vun de Strööm. Ierz ut’n Bargbo warrt eerst bannig lütt maakt un denn op lieke Oort un Wies bearbeit. Goldhollig Sand oder Mudd warrt mit Water opschlämmt. Dat Gold sett sik toeerst an Bodden af vun wegen de grote Dicht un kann aftrennt warrn. Üm ok lütte Partikels optohollen warrt Fellen in de Fletigkeit inbrocht. Dat Gold verfangt sik in de Hoor un kann so mehr Büüt maken. Vundaag warrt dorvör veel ok mit grote Maschienen oder in’t Water mit Swimmbaggers arbeit, de mit grote Pumpen un Rüddlers utrüst sünd un grote Mengden ümsetten künnt. De Nadeel vun dat Verfohren is de grote Tietopwand bi teemlich lütte Föddermengden. De Vördeel is aver de toverlässige Utbüüt vun groff Goldpartikels, de bi’t Cyanidlaugen faken nich vullstännig to faten kregen warrt.
En annere Egenschop vun gediegen Gold is de Amalgambilln mit fletig Quecksülver. Üm de uttonütten warrt goldhollig Sand un Mudd na dat Waschen mit düchtig Quecksülver vermischt. Dat dünnfletige Metall löst dat Gold physikaalsch op un en fletig Legeeren vun sülverne Klöör kummt tostannen, dat Amalgam. Mit beten Gold anriekert, man noch fletig, sammelt sik dat Amalgam vun wegen de hoge Dicht glieks op’n Bodden vun’t Fatt un kann so afscheedt warrn. Hitt maken verdampt dat Quecksülver wedder un dat schiere Gold blifft torüch. Ok disse Methood weer in de Antike al bekannt. En groot Problem is man, dat grote Mengden vun dat giftig Quecksülver utswemmt oder verdampt warrt un denn in de Ümwelt op Duer düchtigen Schaden anricht.
Bi gröttere Vörkamen, de sik för den industriellen Afbo lohnt, warrt de Cyanidlaugeree anwendt. Gold löst sik licht as Komplexverbinnen in suerstoffhollig Natriumcynidlösen: Metallhollig Sand warrt stofflütt molt un in’n Rieselverfohren ünner free’n Lufttogang mit de Extrakschoonslösen versett. De Metalldeelken warrt dorbi oplöst un dat Gold finnt sik cheemsch bunnen in dat hoochgiftige Sickerwater an. Dör Filtratschoon un Utfällen mit Zinkstoff kriggt man dat Gold in en brunen Schlamm, de waschen, dröögt un smölt warrn mutt.
De hoochgiftigen Cyanidlaugen warrt in’n Kreisloop wedderbruukt. Aver liekers geiht dorvun ok jümmers en lütten Deel in de Ümwelt, manchmol ok gröttere Mengden, wenn dat technische Pannen gifft oder Överswemmen. Dorto kummt, dat ut de Lösen ok Blausüür dör dat Kohlenstoffdioxid ut de Luft freesett warrt, wat ok wedder hoochgiftig is. Man de Stoffen verfallt ok gau wedder in’n Stoffkreiloop vun de Natur. Se warrt dör Oxidatschoon teemlich gau afboot oder dör Hydrolys tweisett. Disse Oort vun’n Goldafbo schapt aver veel Afruum un Stoff, de Cyanid bargt. Dör den Wind aver ok över dat Water künnt de Giftstoffen ahn Kontroll verdeelt warrn.
Recycling Bedüden Sporen vun Gold sünd ok in den Ookloormudd vun de Städter to finnen, de dör den Bruuk, dör Verarbeiten oder dör Sleet vun Legeeren (Tähngold, Smuckkeden usw.) kommt.
En bedüdend Born is aver ok Ooltmetall, also dat Wedderverwennen vun goldhollig Materialen as Elektronikschrott, Galvanikschlamm, Filterstoff, Slacken usw.
Gold as Mineral thumb|left|200px|Gediegen Gold in Form vun Nuggets