Tellur (lat. tellus: „Eer“) is en roor cheemsch Element, dat in’t Periodensystem in de föfften Periode un de 6. Hööftgrupp mit dat Atomteken Te un de Atomtall 52 vertekent is. Tellur tellt dormit to de Chalkogenen. Dat Vörkamen vun Tellur is ungefäähr so as vun Gold, mit den ok verscheeden Verbinnen gifft, de in de Natur as Mineralen to finnen sünd. Dat kristalline Tellur is en sülverwitt, metallsch blanket Halfmetall, dat vun’n Utsehn lieks dat Antimon oder dat Tinn is. Op mechansch Belasten reageert Tellur sprööd, dorüm kann’n dorvun ok liecht Pulver maken. In cheemsch Verbinnen verhollt sik dat Tellur liekers Swevel un Selen, wiest aver in Legeeren oder Verbinnen mit annere Metallen teemlich dull (half)metallsch Egenschoppen.
Historie Opdeckt weer Tellur 1782 vun den öösterriekschen Chemiker un Mineralogen Franz Joseph Müller von Reichenstein, as he Gold-Ierzen ut de Kuhl Mariahilf bi Zlatna, Rumänien ünnersocht hett, de weniger Gold inbrocht harrn, as vermodt. He weer vun de Ierzen künnig worrn, dör en wetenschopplich Afhanneln vun Ignaz von Born över dat Mineral Antimonit (Sb2S3). Von Born harr dacht, dat Metall in dat Ierz weer Antimon un meen, dat so wenig Gold rutkamen de, as dat mit Antimon verbunnen weer.
Müller von Reichenstein hett dat nicht glöövt. Toeerst dacht he an „swevelt Wismuth“F. J. von Müller Reichenstein: Schreiben an Herrn Hofrath von Born. Über den vermeintlichen natürlichen Spiesglanzkönig. In: Physikalische Arbeiten der einträchtigen Freunde in Wien. 1. Quartal, 1783, S. 57–59.. Na’t hüütig Weten bestünn dat neven gediegen Tellur ut de Mineralen Nagyágit (Blöödierz, AuPb(Pb,Sb,Bi)Te2–3S6) un Sylvanit (Schrifttellur, (Au,Ag)Te2). Na wietere Ünnersöken twüschen 1783 un 1785 hett he Wismut ok utslaten, wiel dat Metall – anners as Antimon un Wismut – kuum oder meist gor nicht mit Swevelsüür reageeren de. Dorüm geev he den Metall toeerst de Beteken „metallum problematicum“. He vermoodt, dat metallum problematicum „...villicht en nee’ noch nich opdeckt Halfmetall weer?“, wull sien Folg eerst vun den sweedschen Mineralogen un Chemiker Torben Olof Bergman gegenkieken laten. He hett 1783 Proven för en Gootachten an Bergmann schickt, de bleev aver dat Johr dorop dood un de Ünnersöken weern eerstmol instellt.
thumb|left|150px|Martin Heinrich KlaprothEerst twölf Johren later, 1797, kreeg Martin Heinrich Klaproth in Berlin Proven vun Müller von Reichenstein. He ünnersocht de Proven un stimm de Slussfolgen vun Müller von Reichenstein to, dat noog Henwiesen dorweern, dat een vun de Opdecken vun en nee’ Element utgahn künn. In’n Januar 1798 hett Klaproth den Verdeenst vun Müller von Reichenstein in en Vördrag ehrt un em de Ehr vun’t Opdecken vun dat nee’e Element tosnackt. Blots en Naam harr dat element noch jümmers nich, un so nööm Klaproth dat Tellur na dat latiensch Woort för Eer. De originalen Handstücken vun Klaproth leegt vundaag in’t Museum för Naturkunnen in Berlin
Unafhangig dorvun hett 1789 ok de ungarsche Chemiker un Botaniker Paul Kitaibel dat Tellur opdeckt, de Goldierzen ut den Bargbo-Oort Nagybörzsöny (Deutsch-Pilsen) in Ungarn ünnersöken de. KLaproth hett in sien Vördrag aver blots vun Müller von Reichenstein snackt, ofschonst he vun de Ünnersöken vun Kitaibel wüsst hett. n en Breef an den Ungarn verklor he, dat he dat Manuskript vun Kitabiel nich mehr in’n Kopp hatt harr un he in de Ünenrsöken ok keen Tosamenhang sehn harr. Opletzt künn he Kitaibel aver övertügen, dat Müller von Reichenstein al Johre fröher an de Opdecken arbeidt hett un dorüm as de alleenig Opdecker gellen schüll.
Dat Atomteken Te is 1814 op Vörslag vun Jöns Jakob Berzelius inföhrt woorn un warrt bit hüüt ok bruukt. De eerste Ünnersöken vun dat kristalline Tellur mit Help vun de Röntgenbögen weer 1924 maakt.
Vörkamen thumb|left|200px|Tellurierz TetradymitTellur is en Element, dat nich faken vörkummt. Sien Andeel an de Eerdkrust liggt bi 0,01 ppm (dat is een Gramm pro Tünn). Mit Gold – ünnerordend ok mit Sülver, Kopper, Blie un Wismut – kummt Tellur in de Natur roor gediegen vör. Gediegen Tellur höört as Mineral to de Halfmetallen un lööpt in de Systematik na Strunz ünner de Nummer I/B.03-40 un na Dana ünner 1.3.4.2. Sporen bit gröttere Mengden vun Selen bit künnt in gediegen Tellur binnen wesen (Selentellur). Ok wenn Tellur en roor Element is, gifft dat aver doch en ganze Reeg vun egen Mineralen dorvun, wiel Telluratomen to groot sünd für de Kristallgidders vun Selen- un Swevelmineralen, un dorüm nich faken dorin to finenn is.
Anners rüm künnt aver Selen un Swevel faken an de Steed vun Tellur op de Gidderplätz in en Kristall vun tellurholtig Mineralen vörkamen. Vun all Elementen hett Tellur de höchste Affinität to Gold un findt sik in de Natur dorüm faken as Gold-Telluriden, Mineralen mit Tellurid- (Te2-) btw. Ditellurid-Anionen (Te22-). Neven Gold un annere Eddelmetallen billt vör allen Blie und Wismut wietere Telluride. Nich so faken sünd mit Mineralen mit Te4+-Kationen (Telluroxiden un Oxotelluraten).
En Utwahl vun bekannte tellurholtige Mineralen wiest de Tabellen:
+ Telluriden (Te2−) Mineralnaam Cheemsch Formel Hessit Ag2Te Petzit Ag3AuTe2 Tellurbismutit Bi2Te3 Weissit Cu2Te Altait PbTe Coloradoit HgTe+ Ditelluride (Te22−) Mineralnaam Cheemsch Formel Calaverit AuTe2 (monoklin) Krennerit (Witttellur) AuTe2 (orthorhombisch) Sylvanit (Schrifttellur) (Au,Ag)Te2 Kostovit CuAuTe4 Frohbergit FeTe2 Melonit NiTe2
+ Mischte Chalkogeniden Mineralnaam Cheemsch Formel Nagyágit (Blöödierz) AuPb(Pb,Sb,Bi)Te2–3S6 Tetradymit Bi2Te2S Joseit Bi4(Te,Se,S)3 Kawazulit Bi2(Te,Se,S)3 Ingodit Bi(S,Te) Aleksit PbBi2Te2S2+ Mineralen mit Te4+-Kationen Mineralnaam Cheemsch Formel Tellurit TeO2 (orthorhombisch) Paratellurit TeO2 (tetragonal) Emmonsit Fe2[TeO3]3 • 2 H2O Zemannit (Zn,Fe)2[TeO3]3 • n H2O Moctezumit Pb(UO2)[TeO3]2 Denningit (Mn,Ca,Zn)[Te2O5] Tellurholtig Mineralen sünd för dat technisch Winnen vun Tellur nich vun Bedüden, wieldat se nich faken noog vörkommt un so goot as keen Lagersteden för Tellur gifft, woneem sik de Afbo lohnt. To de bekanntesten Lagersteden vun gediegen Tellur oder tellurholtig Mineralen tellt Zlatna in Rumänien, Kalgoorlie in Australien, un ok Cripple Creek un Calaveras in de USA.
Winnen un Dorstellen Tellur warrt tohopen mit Selen in de Industrie blots ut de Nevenprodukten vun de groottechnisch elektrolytischen Metall- un Nickelherstellen wunnen. In den anfallend Anodenmudd sünd Eddelmetall-Telluriden un -Seleniden binnen, de sik nich in Water löst, un de allgemeen Formel M2Ch (M = Cu, Ag, Au; Ch = Se, Te) hebbt. Bi över 500 °C künnt de ünner Suerstoff (O2) ut de Luft mit Soda (Natriumcarbonat Na2CO3) to’n reageeren brocht warrn. De Eddelmetall-Kationen warrt dorbi to elementar Metallen reduzeert un de Tellurid-Anionen to Oxotelluraten(IV) (TeO32−) oxideert:
Datsülve kann ok mit Salpeter (Natriumnitrat NaNO3) ünner Luftutsluss un Billen vun Stickoxiden (NO und NO2) dörföhrt warrn:
Dat Natriumtellurat(IV) (Na2TeO3), wat dorbi tostannen kummt, warrt dorna in Water oplöst, wobinnen dat basisch reageert un Hydrogentellurat(IV)-Ionen HTeO3− bildt. Dat Afsplitten vun de Tellurate(IV) vun de Selenaten(IV), de dorbi ok entstahn doot, warrt in de basisch Lösen dör Neutraliseeren ünner Togaav vun Swevelsüür (H2SO4) maakt. Dordör fallt dat in Water nich löslich Tellurdioxid TeO2 ut:
Dat Tellurdioxid kann denn in Laugen dör Elektrolys oder op cheemsch Weg dör Lösen in konzentreert Mineralsüren in Inleiden vun Sweveldioxid SO2 to elementaret Tellur reduzeert warrn, wobi Sulfit-Ionen (SO32−) entstaht:
Hoochrein Tellur (> 99,9%) to warrt dorutöver dat Zonensmölten maakt.
De Weltproduktschoon in’t Johr liggt na ünnerscheedlich Bornen twüschen 150 un 700 Tünnen.ChemieMaster.De ,Universität FreiburgTellur bi Uniterra.de To de Produzenten tellt in’n Allgemenen Industrienatschonen, ok Düütschland dorünner. Gröttere Mengden warrt in Kanada, de USA, Japan, Peru un Russland herstellt.
Modifikatschonen Kristallin Tellur thumb|left|230px|Kristallin Tellur, 2 cm Längthumb|right|180px|Spiralförmig Keed ut Telluratomen an de 31-Schruvenass langs. Elk drütte Atom is deckensgliek (blau markeert). thumb|right|180px|Blick op de Keden an de c-Ass langs. thumb|right|180px|Kristallstruktur vun Tellur mit verzerrt oktaedrisch (2+4) Koordinatschoonsümgeven (geel) vun een Telluratom ut 2 Atomen binnen de Keed un 4 ut naverte Keden. Ünner Standardbedingen is vun Tellur blots een krsitallin Modifikatschoon (Te-I oder α-Te) bekannt, de as kristallin oder metallisch Tellur betekend warrt. Disse Form is isotyp to α-Selen, hett also de lieke Kristallstruktur. Tellur kristalliseert in’t trigonal System in de Ruumkoppel P3121 mit de Giddergrötten a = 446 pm un c = 592 pm un dree Formeleenheiten in de Elementarzell. Dat is de lüttste Boeenheit vun de Kristallstruktur.
De na de Hermann-Mauguin-Symbolik beschreven Ruumkoppel P3121 verkloort dat Zentreeren vun de Elementarzell un de Symmetrielementen, de dat geven deit. P beseggt, dat dat Bravais-Gidder primitiv is, d. h. de Atomen künnt blots op de Ecken vun de Elemetarzell sitten, aver nich in’t Zentrum oder in de Mitt vun Kanten un Flachen. Op de Angaav vun’t Zentreeren folgt de Symmetrielementen vun de Ruumkoppel: 31 beschrifft en dreetellig Schruvenass (Vermehren vun en Deelken dör Dreihn üm 120° un Schuven (Translatschoon)) üm een Drüddel in de Richten vun de Dreihass) parallel to de kristallographsch c-Ass (), 2 beschrifft en tweetellig Dreihass (Vermehren dör Dreihn üm 180°) parallel to de dree kristallographschen a-Assen (), 1 gifft dat Symmetrieelement vun de eentellig Symmetrieass oder Identität (Vermehren dör Dreihn üm 360°, dat Deelken billt sik op sik sülvst af) in Richten vun de Winkelhalbeernden vun de a-Ass ().
De Kristallstruktur bragt blots en kristallographsch ünnerscheedbor Telluratom mit de Laagkoordinaten Lagekoordinaten x = 0,2636, y = 0 und z = 1/3. All anneern Atomen ni de Struktur künnt dör de vörhannen Symmetrielementen op dat een Atom torüchföhrt warrn. Wiel dat Telluratom aver vun de Laag mit de tweetelligen Symmetrieass tohopen fallt, warrt dat alleen blots dör de dreetellig Schruvenass vermehrt. Dordör enstaht spiralförmig Keden ut kovalent bunnen Telluratomen parallel to de c-Ass Binnen de Keed sünd de Atomen 284 pm wiet vunenanner weg, de Binnenwinkel is 103,1°. In de Afbillen sünd de Binnen binnen de Keed root markeert, wobi jümmer een Keed to’n verdüdlichen blau fravt is. Dorbi is dat düsterblaue Atom op z = 1/3, dat middelblaue op z = 2/3 un dat hellblaue op z = 1. Elk drütte Atom is dormit deckensgliek binnen de Keed. Elk Keed is wedder vun söss annere Keden ümgeven. Dortwüschen gifft dat Van-der-Waals-Binnen mit en Te-Te-Afstand vun 349 pm (gröön strekelt), de dör dat Ünnerschreden vun den Van-der-Waals-Radius (2 · 206 pm = 412 pm) vun de Telluratomen tostannen kommt. En enkelt Atom hett dorbi en Koordinatschoonstall vun 6, nipp un nau 2+4, wiel twee Atomen ut de lieken Keed kommt un dorüm en lütteren Afstand hebbt as de annern veer ut de naverten Keden. As Koordinatschoonspolyeder gifft sik dorut en verzerrt Oktaeder, de geel intekend is.
Statt in de RuumkoppelP3121 kann Tellur ok in de Ruumkoppel P3221 kristalliseeren. De 32-Schruvenass vermehrt en Atom ok dör Dreihn üm 120°, man dorna warrt dat üm 2/3 an Steed vun 1/3 in de Richten vun de Dreihass schaven. Ok dor kommt spiralförmig Keden bi rut, de sik aver in’n Klockenwiesersinn un nich dorgegen, as bi de 31-Schruvenass, an de c-Ass langs windt De Kristallstruktur in de P3221 Koppel is dormit also dat Spegelbild vun de annere Ruumkoppel („Links-“ un „Rechtsform“).
Faken warrt dat Kristallsystem vun Tellur as hexagonal angeven, den de lieke Elementarzell to Grunnen leegt, man en hexagoanl Symmetrie sett en sösstellige Symmetrieass vörut (6, vermehren vun’n Deelken dör Dreihn üm 60°). Aver de Kristallstruktur vun Tellur wiest blits de dreetellig Schruvenass op un höört dorüm in dat trigonal Kristallsystem.