Chile (Spaansch: Chile, amtlich República de Chile up Platt Republiek Chile) is een Staat in den Süüdwesten vun Süüdamerika. He löppt vun Noord na Süüd twuschen de Bredengraden 17° 3' S un 56° 30' S. Dat Land grenzt in'n Westen un Süden an den Pazifik, in'n Noorden an Peru, in'n Noordoosten an Bolivien un in'n Oosten an Argentinien. To den Staat höört ok de Oosterinseln (Rapa Nui) in den Pazifik mit to, just so, as de Insel Salas Y Gómez, de Juan-Fernández-Inseln, de Desventuradas-Inseln un in'n Süden de Ildefonso-Inseln un de Diego-Ramirez-Inseln. Bavenhen will Chile ok en Andeel vun de Antarktis för sik hebben.
In Chile leevt 16.143.900 Inwahners (schätzt 2006) up 756.950 km². Dat sünd 21,3 Inwahners/km².
Geschichte Vun de eersten Inwahners bit to de Kolonialgeschicht duum|left|Santiago de Chile warrt 1541 grünnt vun Pedro de Valdivia.
Um 13.000 v. Chr. hefft sik de eersten Minschen in dat hüdige Chile ansiedelt. Later hett de Norden vun dat Land för en korte Tied to dat Inkariek tohöört, ehr de Spaniers dat erovert hefft. 1520 hett Fernando Magelhan ut Portugal de Magellanstraten an de süüdliche Spitz vun dat hüdige Chile funnen, as he dor bi weer, rund um de Eer to seilen. De neegsten Europäers, de in Chile ankamen döen, sünd Diego de Almagro un siene Mackers ween. Se sünd 1535 vun Peru röverkamen un hefft na Gold söcht. Man de Inwahners in de dore Gegend hefft jem fix verdreven. De eerste Wohnstäe, wo sik duerhaftig Europäers ansiedelt hefft, is 1541 inricht’ wurrn, as Pedro de Valdivia de Stadt Santiago grünnen dö. Vun 1542 af an hett Chile to dat spaansche Viezkönigriek Peru tohöört.
De Spaniers hefft avers nich veel Gold un Sülver funnen in Chile, un so is dat Land för de spaansche Kroon nich sunnerlich intressant ween, ok, vunwegen datt dat man wiet af liggen dö vun de annern Kolonien. De grote Atacamawööst hett den Weg na Peru afsparrt. Eerst later is Chile dör siene landweertschopplichen Produkte en wichtigen Partner för de Versorgung vun de annern spaanschen Länner in Süüdamerika wurrn.
In Chile sünd ganz verschedene Volksgruppen tohuse ween. Lange Tied sünd se, verkehrterwiese, unner den Naam Araukaners tohopenfaat wurrn. In’n Süden hefft de Mapuche sik in en ganze Reeg vun Kriege mit alle Macht gegen de Spaniers wehrt. Düsse Striet warrt de Arauco-Krieg (Guerra de Arauco) nömmt. He hett dor up Duer för sorgt, datt ut en Ansiedeln vun Spaniers in de süüdliche Hälft vun Chile nix wurrn is. De meisten Städer, Wahnstäen un Forts sünd vun de Indigenos ehre Truppen överrannt un in’n Dutt maakt wurrn, kort nadem se boot wurrn weern. Vun dat Johr 1602 af an hett de Bío Bío de Grenz afgeven na dat Mapucheland hen. Vunwegen den duerhaftigen Wedderstand vun de Indianers weern de Spaniers dwungen un mössen 1641 in den Verdrag vun Quillín eene unafhängige Mapuche-Natschoon gellen laten. Sowat hett dat in de Geschichte vun indigene Inwahners in Süüdamerika nich noch mol geven. Ok laterhen hett dat jummers wedder Krieg un Striet geven un is ok versöcht wurrn, datt Indianerland in to nehmen, man in’n Grunne hefft de Grenzen bestahn bit an dat Enne vun de Kolonialtied. Eerst, as de dormolige Präsident José Joaquín Pérez 1861 unner dat Motto „Freden för Auraukanien“ Truppen dorhen stüern dö, konn he dat Land mit Hölpe vun Suldaten ut Argentinien unnerkriegn. Endgüllig is dat denn 1883 an Chile toföögt wurrn.
Krieg um de Unafhängigkeit un dat Weern vun de Republiek thumb|upright|Diego Portales Palazuelos Chile wull vun sien Mudderland Spanien unafhängig weern, as 1808 de Franzosen unner Napoleon sien Broer Joseph in Spanien regeern döen. An’n 18. September 1810 is eene Junta inricht’ wurrn. De hett verklaart, datt Chile tro to Spanien sien König Ferdinand VII. stahn dö. Düssen König harrn de Franzosen afsett’. Chile hett sik dormols to eene autonome Provinz binnen dat spaansche Königriek verklaart. Düt Datum warrt bit up den hüdigen Dag in Chile as Anfang vun de Unafhängigkeit fiert. Dornah hett dat nich lang duert un Chile hett verklaart, datt dat nu heel un deel unafhängig weer vun Spanien un vun de Monarkie. As Spanien 1814 wedder freekamen weer vun de Franzosen, hett dat Land wedder siene Hannen utreckt na Chile un woll dat torüch hebben. Toeerst hefft se dor ok de Macht övernahmen. Man in de Slacht vun Chacabuco sünd de Spaniers dör eene Armee vun Chilenen un Argentiniers unner General José de San Martín slahn wurrn. An'n 18. Februar 1818 is Chile offiziell unafhängig wurrn. Ganz tosamenbraken is de spaansche Herrschop, as de spaanschen Truppen 1818 in de Slacht vun Maipú slahn wurrn sünd. San Martín hett sik dat Präsidentenamt avers begeven un so is Bernardo O’Higgins dat eerste Staatshööft vun Chile wurrn. Man O´Higgins is nich lang up’n Präsidentenstohl bleven: 1823 möss he na Peru utkniepen. Sien Nafolger Ramón Freire y Serrano konn sik ok nich lang holen un so hett Francisco Antonio Pinto Díaz em 1828 verdreven. He hett eene liberale Verfaten inföhrt. Man dor hett he de Konservativen mit vertöörnt un al an’n 17. April 1830 hett Diego Portales Palazuelos em un siene Regeerung verjaagt, nadem he in de Slacht vun Lircay gegen siene Truppen wunnen harr. Portales hett bit August 1831 as en Diktater regeert. 1833 hett he en Verfaten rutgahn laten, wo de Präsident besunnere Rechte in tospraken kreeg. Düsse Verfaten harr dat dor up afsehn, datt Chile zentralistisch regeert wurrn is. So hett dat en lange Tied Roh un Freden geven (1833-1891).
Vun 1836-1839 hett Chile Krieg föhrt mit Peru un Bolivien un hett düssen Krieg wunnen. An’n 17. September 1865 hett Chile Spanien den Krieg verklaart, vunwegen datt Spanien versöcht harr, siene vörmolige Kolonie Peru wedder torüch to erovern. An’n 5. Dezember 1865 hefft Chile un Peru en Bund gegen de Spaniers slaten. An’n 31. März 1866 hefft de Spaniers de Stadt Valparaíso duchtig beschaten. Man im Grunne weer ehre Tied 1866 al to Enne. De Striet mit Spanien is avers denn eerst in de Verdräge vun 1871 un 1883 endgüllig bi Siet leggt wurrn.
Salpeterkrieg thumb| Seegefecht vör Iquique an’n 21. Mai 1879 in’n Salpeterkrieg In’n Salpeterkrieg, 1879 bit 1884, hett Chile Deel vun de Atacamawööste erovert. De harr bit dorhen to Peru un Bolivien tohöört. So hett Bolivien sien freen Togang na de See verlaren. Later is in de Gemarken, de Chile erovert hett, bannig veel Kopper funnen wurrn. De Welt ehre gröttste Kopper-Dagebo-Mine, Chuquicamata, liggt in düsse Gegend.
Börgerkrieg vun 1891 1891 hefft Parlament un Marine nich mehr up den Präsidenten José Manuel Balmaceda höört. So is dat to’n Börgerkrieg kamen. Dor sünd um un bi 6.000 Lüde bi umkamen. Balmaceda hett twee gröttere Slachten verlaren un hett an’n 18. September 1891 Sülvstmoord maakt. Bit dorhen is Chile mit en politisch System regeert wurrn, datt den Präsidenten stark maakt hett. Nu is dat, na den Sieg vun de Anhängers vun dat Parlament, in en parlamentaarsch System umännert wurrn, ehr 1916 wedder en System mit en starken Präsidenten inföhrt wurrn is.
De Grenze thumb|right|Froenslüde in Marchihue, in’t Johr 1902. Ofschoonst dat 1881 en Grenzverdrag mit Argentinien geven hett, is vun 1893 af an jummers mehr Striet mit dat Naberland upkamen, wie de Grenz denn lopen scholl. Chile un Argentinien hefft ehre Armeen uprüst. Een woll stärker ween, as de annere. Eerst de brittsche König Edward VII. hett 1902 en Freden tostanne brocht. Patagonien un Füerland sünd dor nee bi updeelt wurrn. Dor hett Chile 54.000 km² bi afkregen un Argentinien bi 40.000 km². 1904 is ok en Grenzverdrag mit Bolivien afslaten wurrn. Düsse Verdrag gellt bit up düssen Dag.
Eerste un Tweete Weltkrieg Chile hett bi’n Eersten Weltkrieg nich mitmaakt. In de Binnenpolitik is dat Land dormols ok nich to Roh kamen. Präsident Arturo Alessandri Palma is vun dat Militär 1924 verjaagt wurrn. Bit 1932 hett denn Carlos Ibáñez del Campo as en Diktater regeert, man vun 1932 af an güng dat denn wedder so, as de Verfaten dat vörsehn harr. För de neegsten 20 Johre sünd denn de Radikalen in de Politik jummers vörweg ween un hefft in Chile dat Seggen harrt. De Weltweertschopskrise um 1930 rüm hett Chile besunners duchtig drapen. De Priese för de wichtigsten Exportartikels Kopper un Salpeter sünd afsackt. Man in de Johre dornah hett sik dat Land bilüttjen vermünnert. Man 1938 hett de Natschonalsozialistische Grupp vun Chile en Putsch versöcht un dor is dat denn to en Massaker bi kamen.
Al 1934 hett dat en groten Buernupstand in Ranquil geven. De Mapuche hefft dormols versöcht, en Deel vun ehren Land torüch to erovern. Mit Hölp vun de Polizei is düsse leste grote Upstand vun de Mapuche dalslahn wurrn.
Ok vunwegen de veelen Inwahners, de ut Düütschland afstammen döen, is Chile in’n Tweeten Weltkrieg lange Tied neutral bleven. Man 1944 hett Präsident Juan Antonio Ríos Morales denn doch beslaten, Düütschland den Krieg to verklaren. Man sunnerlich veel hett dat denn mit den Utgang vun’n Krieg nich to doon harrt.
Nah den Krieg 1945 is Chile een vun de Länner ween, de de Vereenten Natschonen grünnt hefft. 1948 is dat Land in de OAS inträen. Dat Wahlrecht för Froenslüde is 1949 inföhrt wurrn. thumb|Denkmal för Jorge Alessandri De Konservativen hefft mit ehrn Kannedaten Jorge Alessandri 1958 to’n lesten Mol bi de Präsidentenwahlen wunnen. Later sünd de Christdemokraten ehre groten Gegenspelers wurrn. De weern stracks gegen den Kommunismus, man in de Sozialpolitik stünnen se, vergleken mit Europa, mehr up de lunke Siete.
An’n 22. Mai 1960 hett dat dullste Eerdbeven, wat bitherto up de Eer meten wurrn is, Chile siene Küsten un sunnerlich de Habenstadt Valdivia dörrüddelt. Dat Beven hett de Stärk vun 9,5 up de Momenten-Magnituden-Skala harrt. Mehr as 2.000 Lüde sünd dor bi umkamen.
1964 hett Eduardo Frei Montalva vun de Christdemokraten de Präsidentenwahlen wunnen. Dor harr he ok Stütt un Stöhn vun de USA bi harrt. He versöch unner dat Motto „Revolutschoon in Freeheit“ allerhand soziale Reformen dör to setten. En Landreform hett mehr as 3 Mio. Hektar Grootgrundbesitt an Buern verdeelt. Amenne is Frei mit siene wichtigsten Reformen nich torecht kamen, dormank weer, dat he sik vörnahmen harr, de Kopperindustrie in de Hannen vun den Staat to kriegen. Man dor is nix vun wurrn.
Salvador Allende thumb|left|Demonstratschoon för Salvador Allende De Linken hefft sik 1969 tohopenslaten to den Bund Unidad Popular (UP). Dor hefft nich bloß de Kommunistische un de sozialistische Partei mitmaakt, man ok noch lüttjere humanistische, wat linke christliche un marxistische Parteien sünd dor mit bi ween. De UP is för Sozialismus inträen un hett dat dor up afsehn harrt, de Industrie in de Hannen vun den Staat to kriegen un de Grootbuern dat Land weg to nehmen. Düsse Bund hett för de Präsidentenwahl 1970 Salvador Allende upstellt. De weer vördem al dree Mol Kannedaten ween.
De linke Bund Unidad Popular is denn bi de Wahlen vun 1970 mit 37% vun all Stimmen de starkste Partei wurrn, man just so even vör de Konservativen, de mit Jorge Alessandri up 35,3% kamen weern. De Christdemokraten unner Radomiro Tomic harrn dat up 28,1% brocht. So is Salvador Allende to’n Präsidenten wählt wurrn. Stichwahlen sünd in de dormolige Verfaten vun Chile nich vörsehn ween un dor hefft de Christdemokraten um Tomic rüm bi de Präsidentenwahl in dat Parlament ehre Stimmen för Allende afgeven. He möss dor avers för verspreken, he woll sik stracks an Verfaten un Recht holen, so, as dat in Chile gellen dö.
Slankweg güng Allende bi un hett de wichtigsten Twiege vun de Weertschop dör den Staat övernehmen laten. Dor güng dat um Bankwesen, Bueree, Kopperminen, Industrie un Kommunikatschoon bi. Ofschoonst dat vun de Verfaten her nich verbaden weer, kreeg Allende gau Theater mit de Oppositschoon. Bovenhen weern de USA dor överhoop nich mit inverstahn, datt Allende de Wahl wunnen harr.