Frankriek ( , , , katalaansch/, ), amtlik Franzöösche Republik ( ) is ene konstitutschschonelle Republik un een Einheidsstaat med enen semipräsidentschellen Systeem. Frankriek liggt to’n groten Deel in Westeuropa, besitt man vele Överseegebede in Süüdamerika, in’n indschen Ozeaan, Atlantik un in’n Pazifik. De europääsche Deel van Frankriek geit van de Middelländsche See bet to’n Engelschen Kanaal un van’n Rhien bet to’n Atlantik. Dat Land heet wegen Form ook „Sösseck“ un hett acht Naverstaten: Belgien, Luxemborg, Düütschland, Swiez, Italien, Monaco, Andorra un Spanien. In den Överseegebeden het Frankriek ook Grenzen med Brunsilgen, Surinam un med Sint Maarten, enen Land binnen den Köningriek van den Nederlannen.
Frankriek is de Flach na dat gröttste un na Inwoner (achter Düütschland) dat tweedgröttste Land in de Europääsche Union. Frankriek hett (na Russland un Ukraine) de drüddgröttste Flach up den Kontinent Europa.
Paris is Hööftstadt un Amtsprake is sied 1539 Franzöösch. Den 1. Januar 2024 leven rund 68,4 Millionen Minschen in Frankriek.
De Franzöösche Republik verklöört in de Verfatung, dat se undeelbar, laizistisch, demokraatsch un sotschaal is. Grundsatz is: „Regerung van Lüüd dör Lüüd un för Lüüd“. Frankriek is sövengröttste Weerdschop op de Welt. Levensstandard un Bildungsgrad gellen as hoog. As meist besöökt Land op Welt kümt rund 83 Millionen uutlandsch Touristen dat Jahr na Frankriek.
Naam Frankriek un de franzöösche Name koomt van den germaanschen Franken, de een Riek in den tovöör gallischen Deel van den daalgaan Röömschen Riek grünnen. „Franken“ kümt weder uut oorgermaansche *frankon, wat Piek oder Speer heet oder na een anner Versöök dat Woord to verklören „friege Männer“ heet.Tarassuk, Leonid; Blair, Clau(1982). The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations. Simon & Schuster. p. 186. ISBN 978-0-671-42257-8. Retrieved 5 July 2011.
Up Arpitaansch heet dat Land ook , up Basksch , up , Okzitaansch un Katalaansch heet dat Land , de na de Woordafkumst ook alle met den Franken tohoophangt. De bretoonsche Naam för dat Land is , wat van „Gallien “afstammt oder , dat ook wedder med den Franken tohoophangt.Conroy, Joseph, and Joseph F. Conroy. Breton-English/English-Breton: dictionary and phrasebook. Hippocrene Books, 1997. Page 38. Up Elsässisch heet dat Land Frànkrich, up westflämmsch Frankrijk, de beide just so as platddütsche Naam dat „Riek van den Franken“ sind.
De Bewoners van den Land heet „Franzosen“ un de Fruundlüde „Franzööschen“ oder „Französinnen“. Up Platt givt dat man ook den oolden Uutdruck „Franschmann/Franzmann“ oder „Franschen/Franzen“ för Mannslüde un „Fransche/Franze“ för Fruunslüde.
Geografie Allgemeen links|duum|Moderland un ÖverseegebedeDe Flach van Frankriek is 632.733,9 km² groot. Dat „franzöösch Moderland“ in Westuropa () hett een Flach van 543.939,9 km² un de Form van enen Sösseck. Frankriek is, bloot dat Modderland tellt, de drüddgröttste Staat in in Europa, na Russland un de Ukraine, dat tweedgröttste in Europa med Överseegebeden un dat gröttste Land binnen de Europääsche Unioon. Frankriek beheerscht över 11 Millionen Quadraatkilometer up See, in dree verscheden Ozeanen, de to 97 % in sienen Överseegebeden ligget Se bild de tweedgröttste exklusive Weerschopszone weltwied.
De natüürliken Grenzen van’n franschen Moderland bild Strööm un Bargen: de Rhien, de Vogesen un Genfer See in’n Oosten, de Alpen in’n Süüdwesten un de Pyrenäen in’n Süden. Na Noorden hen in’n platten Land givt dat kene natüürliken Grenzen.
Frankriek siene Küsten ligget in’n Süüdoosten an de Middellannsche See, in’n Westen an de Biskay, bi’n Hoorn van de Bretagne na Westnoordwest hen an’e Keltsche See, in’n Noorden an den Engelschen Kanal un de Noordsee.
Frankriek grenzt in’n Süüdwesten an Spanien un Andorra, in’n Südoosten an Monaco un Italien, in’n Oosten an Düütschland un de Swiez un Richte Noordoost hen an Luxemborg un Belgien. Bovendem grenzt Frankriek dör dat Översee-Département Franzöösk-Guayana an Surinam un Brunsilgen un dör de Överseekuntrei Saint-Martin an dat autonoom Land Sint Maarten binnen den Köningriek van den Nedderlannen.
De franzööschen Överseegebe sind unner uplist un ligget in:
Noordamerika : Saint-Pierre-et-Miquelon ;
Süüdamerika : Franzöösch-Guayana ; Karibik : Guadeloupe, Martinique, Saint-Barthélemy un Saint-Martin ; Pazifik: Niekaledonien, Franzöösch Polynesien, Wallis un Futuna un dat Clipperton-Eiland ; Indische Ozean : La Réunion un Mayotte, îles Éparses, Kerguelen, dat Archipel des Crozet un de Eilannen Saint-Paul un Amsterdam, de dat Gebeed Terres australes et antarctiques françaises (TAAF) bild ; Antartika : Terre Adélie, up dat ook Australien enen Anspröök stellt.
Geologie, Landschoppen, Barge un Ströme
Franzöösch Moderland duum|Topgraphie van Frankriek sienen europääschen Deel Geoloogsche Kaarte van den französchen Moderland|alternativtext=Géologie de la France métropolitaine.|duum De europääsche Deel van Frankriek wiest vele topograafsch unnerscheedlike Landschoppen un Gebede.Vincent Adoumié, Christian Daudel, Didier Doix, Jean-Michel Escarras et Catherine Jean: Géographie de la France. Paris, Hachette, 2007, S. 38-39. Grote Dele van den europääschen Landsdeel schuven sik in verscheden tektoonschen Tieden to Bargen rup: eerstmaal de variszischen Bargen uut den laten Paläozoikum, as Laurussia med annern Eerdelen tohoopstödde, so dat sik amorikaansche Massiv in de Bretagne, dat Zentraalmassiv, de Morvan, de Vogesen, de Ardennen un ook de Barge up Korsika rupschoven.Vincent Adoumié, Christian Daudel, Didier Doix, Jean-Michel Escarras et Catherine Jean: Géographie de la France. Paris, Hachette, 2007, S. 39. De Barge in den Alpen, Pyrenäen un Jura sind jünger un so ook nich so stark verweddert un afdregen – de Alpen, de höögste Barggrupp mang de dree, reckt sik bet to den 4.806 Meter hogen Mont Blanc rup, de ook de höögste Barg in Frankriek un Europa is.
De Barggrupen ümmegeevt verscheden Sedimentbeken, to’n Bispeel dat auquitaansche Beken in’n Süüdoosten un dat Pariser Beken in’n Noorden – in den lesten ligget verscheden Regionen med sunnerlik fruchtbaren Ackerland, vör al de Hoochflachen ümme Beauce un Brie.Vincent Adoumié, Christian Daudel, Didier Doix, Jean-Michel Escarras et Catherine Jean: Géographie de la France. Paris, Hachette, 2007, S. 178. Wege dör de Bargen dör büd to’n Bispeel dat Rhônedaal. De Küsten beed vele verscheden Landschoppen, to’n Bispeel hoge Barge, de bet an de Küste langt (Côte d’Azur), Hoogland, dat medenns in Klippen an de Küste end (Côte d'Albâtre) oder ook wiede Sandstränne (Languedoc).Vincent Adoumié, Christian Daudel, Didier Doix, Jean-Michel Escarras et Catherine Jean: Géographie de la France. Paris, Hachette, 2007, S. 41-42.
Veer grote Ströme bestimmt de Landschop in Frankriek: de Loire, de Seine, de Garonne un de Rhône. Bovento koomt de Maas un de Rhien, Waterwege van europääschen Belang, de man an’n Rand van Frankriek ligget. De eersten veer maket gemeensam rund 62 % van den Afstroomgebeed in den franschen Moderland.
Överseegebede De Överseegebede, de sik up verscheden Kontinente un Ozeane verdeelt, wiest alle heel verscheden topgraafsche Kennteken. Bet up Franzöösch-Guyana un dat Antarktisgebeed sind alle Gebede Eilannen. De grote Deel sind vulkaansche Eilannen in Subduktschoonsgebeden (Guadeloupe, Martinique, Saint-Barthélemy un Saint-Martin in den lütten Antillen, de Eilannen Matthew un Hunter in’n Süden van den Eilandbogen van Vanuatu oder de îles Loyauté in Niekaledonien), anner Eilannen formen sik dör Hotspots unner de ozeaansche Köst. (de Archipel in Franzöösch Polynesien, de TAAF, La Réunion, Mayotte, Clipperton), daalsunken Bergmasiive up de kontinentale Köst sind to’n Bispeel Saint-Pierre-et-Miquelon de sik just so as de Appalaches hoogschuven.Pol Guennoc, Pierre Nehlig et Walter Roest, « Diversité géodynamique de l'outre-mer français » Géosciences, 2011, S. 18-21.
De verscheden Tieden, in de de vulkkanschen Eilannen upkemen, verklöört de verscheden starke Eroschoon. So sind up enigen Eilannen noch stenige Rester van den oolden Vulkanen to seen (Hoogeilanen med oder sunner Korallenreven), of nu inaktive (to’n Bispeel Tahiti, de Eilannen Matthewint Hunter in Niekaledonein, Wallis un Futuna, Mayotte, de Kerguelen), potentschell aktiv (de île de la Possession), oder aktiv sind (up Soufrière up Basse-Terre in Guadeloupe, de Pelée in Martinique, de Piton de la Fournaiseup La Réunion, Mehetia in den Archipel de la Société in Franzöösch Polynesien, de Eilannen Saint-Paul un Amsterdam in den TAAF). Up düssen Hoogeinalnnen ligget ook de höögsten Punkte in den franschen Överseegebeden. De enigen Överseegebede de Barge över 2000 m hebbet sind La Réunion (3070,5 m) un Tahiti (de Mont Orohena med 2241 m).
Nie-Kaledonien is besunner mang med den franschen Överseegebenden, denn de Eilandgruppe hangt nich med Vulkanen tophope, man kam wegen de Subduktschoon up un is een Deel van den Mikrokontinent Zeelandia, wat ook de rieken Nickelvörkomen up den Eiland verklöört. De Grand Terre is dat gröttste französche Eiland. De Eilandgruppe ümgevt Korallenreven, de över 1600 km lang sind un so na den Great Barrier Reef, dat dat tweedgröttste Riff weltwied sind.
De Överseegebeed up den Fastland sind Franzöösch-Guyana un de Terre Adèle up Antarktika. Bede sind to enen groten Deel Natuur, de Minschen meest nich anröget hebbet: De Amazonasregenwoold in Guyana un de Ieslandschop in de Antarktis.
Klima alternativtext=Klimakaarte Frankriek na Cors 2010|duum|Klimakaarte Frankriek na Corse (2010) Seeklima:
Landklima:
Middellandsch Klima:
Bargklima:
Up dat Klima in den franzööschen Modderland nimt dat Azorenhoogdruckgebeed starken Inflood, man ook de Gulfstroom, as up dat överige Westeuropa.
Dat Klima an de Westküste un Noordwestküste is een Seeklima un streckt sik van Flannern in’n Noorden bet in dat Baskenland in’n Süden Dat aquitaansche Seeklima is wärmer as in’n Noorden .Bulletin du Centre d’études et de recherche scientifiques, volume 11, aperçu en ligne. Dat Klima an’e Noordwestküste is küller as in Aquitanien un de Oostwinde blaast hier ook veel stärker.
Dat Flachland in’n Noorden un dat Pariser Beken sind een Seeklima, up dat’t Landklima al stäker Inflood nimt. In’n Oosten is dat Klima een semikontinentaal Landklima.
Steden un Inwonerdicht duum|Demograafsche Kaarte: Inwonderdicht je Département un de leddige Diagonale as ook de Linie Le Havre-Marseille: duum|Inwonerdicht up enen Quadraatkilometer in Frankriek 2009
De Inwoners in’t franzöösche Modderland verdeelt sik ungliekmatig. In de Höövdstad Paris leevt sessmaal so vele Minschen as in tweedgröötste Region in’n Land, een Veerdel van ollen franzööschen Studenten leevt in de Höövdstad un meest alle groten Unnernemens hebbet den Sitt in Paris.Daniel Noin: L'espace français, In: Armand Colin (Ruutgever): Cursus, Paris, 1995, ISBN 978-2-200-21638-2. De Linie, de een twischen Le Havre un Marseille trecken kann, deelt Frankriek in den Oosten, in den lange Tied Buerie de Böverhand hadde, un de Westen in den de Swaarindustrie satt.
Van den Ardennen in’n Noordoosten bet in den franzööschen Süden reckt sik ene Diagonale med ringe Inwonerdicht – de leddige Diagonale (), in de vergleken wenig Minschen leevt un Weerdschop dat swaar het.
Na ene lange Tied, in Lüde uut den Land in de Städen flüchten, treckt sied den 1990er Jaren wedder meer Minschen uut den groten Städen weg. De Tabelle unner wiest gröttsten Aire d’attraction (Metrolpoolregionen), Unité urbaine (steedsche Sedeleenheid) un Gemenen ():