Roman

duum|De beröömde Romaan Ulysses van James Joyce Een Roman, ok Romaan schreven, is en Prosavertell över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel fiktschonaal un länger as Kortgeschichten oder Novellen. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar.

Enen Schriever oder ene Schrieversche, de besünners Romanen schrivt, heet Romancier oder Romancière.

Definitschoon Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd Prosa, anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent.

De Fiktschonalität vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun faktualen Vertellens, to’n Bispeel de Geschichtsschrieveree, de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven.

In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över Leevde weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de Schelmenroman un den satiersche Roman.Pierre Daniel Huet geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien Traitté de l’origine des romans, eerstmals veröffentlicht vun Marie de LaFayette as Zayde (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.

Novell, Määrken, Legenn un Kortgeschicht sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t Epos befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt.

Historie Fröhe Romanen mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr Genji Monogatari (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert

Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat japaansche Genji Monogatari (11. Jahrhundert) vun Murasaki Shikibu, de araabsche Ḥayy ibn Yaqẓān vun Ibn Tufail (vör 1185) un de chineesche Sānguó Yǎnyì vun Luo Guanzhong.

De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225. De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,Georges Molinié: Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII. Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995. warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.Vgl. Günter Berger: Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans. In: Antike und Abendland 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: Der antike Roman: Eine Einführung. Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur. Felber, Berlin 1901.

För de barocken Romanschrievers weer vör allem Heliodor sien Aithiopika (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok Achilleus Tatios sien Leukippe un Kleitophon (1. Johrhunnert n. Chr.) un Xenophon vun Ephesos sien Ephesiaka (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat bukoolsche Genre weer Longos sien Daphnis un Chloe.Niklas Holzberg: Der antike Roman: eine Einführung. 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): Greek fiction. The Greek novel in context. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): The Novel in the Ancient World. Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): The Cambridge companion to the Greek and Roman novel. Cambridge University Press, Cambridge 2008.

En wichtig antik Vörbild för den modernen histoorschen Roman is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman Chaireas un Kallirhoë vun Chariton vun Aphrodisias.Tomas Hägg: Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel. In: Classical Antiquity 6 (1987), S. 184–204. Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de Metamorphosen vun Apuleius (2. Jahrhundert n. Chr.) un an Petron sien Satyricon (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten.

Europääsch Middelöller

Heldenleder (1100–1500) mini|hochkant|Chaucer bi’n Vördregen ut sienen Versroman Troylus and Criseyde: Afbild ut dat Manuskript vun dat Corpus Christi College, Cambridge, fröh 15. Johrhunnert

Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den Roman de Thèbes (ca. 1160), den Roman d’Énéas (kort na 1160), den Roman de Troie (ca. 1165) un den Roman d’Alexandre (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.Bernhard D. Haage: Medizin und Dichtung (Mittelalter). In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): Enzyklopädie Medizingeschichte. De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.

De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as Heinric van Veldeke sienen Eneasroman (ca. 1170–1187) oder Geoffrey Chaucer sien Troilus and Criseyde (1380–1387).

Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de Tristan-, Artus- un Graalsaag– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen Artusromanen vun Hartmann vun Aue oder Wolfram vun Eschenbach, in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den antiken Roman. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan.

Novellen, Fabeln, Swank (1300–1600) mini|Chaucer, Canterbury Tales, Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484

Blangen der groten Epen in Versform, as de ooltsassische Heliand, deooltengelsche Beowulf, oder dat middelhoochdüütsche Nibelungenleed, kemen mit dat 13. Johrhunnerd ok langere schreven Prosavertellen in de Volksspraken op, de ene Grundlaag ut de mündliche Vertelltraditschoon harrn. Tohoop mit Eventüren in de Traditschoon bin den hööfsche Literatur, weren Formen as de Witz,So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“ de Schwank, de Fabel, dat Mäarken un dat Exempel. Disae middelöllerschen Vertellformen gellt as wichtige Vörlöper vun den modernen Roman. Se hebbt sik mehr un mehr vun de rein mündliche Vertellens lööst un setten starker op schrevene Prosa un individuelle Figuren.

Disse korte Vertellformen wurrn faken in Vertellzyklen sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd Nezāmi sien Haft Peykar (1198), Dusendunene Nacht (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), Boccaccio sien Decamerone (twischen 1349 un 1353) un Chaucer sien Canterbury Tales (twischen 1386 un 1400).

Fröhe Neetied Romanen un Historienschrieveree as egen Genres mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de Melusinen-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.

Mit den Bookdruck verbreidden sik Prosavertellungen in ganz Europa. Historien, Aventüürgeschichten un Ritterromane wurrn in grote Oplaagen leest. De Grenzen twischen fiktionale Vertellung un geschichtliche Wohrheit weren dorbi noch nich düüdlich.

Warken as Le Morte Darthur vun Thomas Malory oder de Melusinen-Historien verbunnen legendarische Stoffen mit historisch Utgaven. Veel Leser verstunnen disse Texten nich as reine Fikschon, man as möglicke oder wahrschienliche Historien.

Eerst in’t 17. Jahrhundert entwickelden sik Geschichtsschrieven un Roman langsom to twee getrennte Genres. De Geschichtswetenschap sett mehr Gewicht op Quellenkritik un Bewies, wielt de Roman sik as egen Kunstform vun de fiktionalen Vertellung etablierte. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in La Princesse de Clèves (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. Elena Esposito vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne Wahrscheinlichkeitstheorie, de mit den Briefwessel twischen Blaise Pascal un Pierre de Fermat 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.Elena Esposito: Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität. Frankfurt 2007.

In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht.

Böker as Malory sien Morte Darthur oder Mandeville sien Reisen stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de Mentalitätsgeschichte weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt.

Volksböker mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: Géronimo Fernandez, The Honour of Chivalry (London: J. S. [ca. 1715])De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: Flugbläder, frühe Formen vun de Zeitung, religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven.

Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten.