mini|hochkant=1.3|Ehmalge Wahnrebeeden bi den eersten Kuntakt mit Europäern As Lenni Lenape, seltener in‘t Düütsche Delawaren (kört Lenape oder Delaware), wurrn spraaklich un kulturell eng verwandt Indianer betekent, de to Anfang vun dat 17. Johrhunnert de Stroomdäler un angrenzend Rebeeden entlang vun den Delaware River un den mittleren un ünneren Hudson River bit to de Atlantikküst in’n hüüdigen Nordosten vun de USA bewahnen deen. Kulturell wurrn se to de Stämme vun dat Nordöstlich Waldland tellt.
Vun de witt Inwannerer nah Westen afdrängt, hemm se ständig an de Siedlungsgrenz, de so nömmt Frontier leevt un weern dormit in’t Zentrum, vun dat wat passeeren dee: Kriege tüschen de Kolonialmächte England un Frankriek un later tüschen de US-Amerikaner un Indianern, de nich to tellen Opfer up beid Sieden fordern deen. 2005 hemm noch etwa 13.500 Nahkommen vun de Lenni Lenape verstreet in över söben Staaten vun de USA un een Provinz in Kanada leevt.
Spraak De Volksstamm vun de Lenni Lenape hemm twee eng verwandte, as Delawarisch oder Lenape (Lixsëwakàn, Lunaapeew, Lënape) betekent, Östliche Algonkin-Spraaken: dat Unami (Lënape, Lënapei èlixsuwakàn) (mit dree Dialektvarianten) as ok dat Munsee (Lunaapeew, Huluníixsuwaakan) (dat woll eng mit de Spraak vun de nördlich levend Mahican verwandt weer) snackt. Inst wurr annommen, dat de oorsprünglich veer regionalen Hööftgruppen vun de Lenni Lenape – de Unalimi („Volk stroomupwärts“, ok „nördliche Unami“, in dat Rebeet vun Trenton, Hööftstadt vun New Jersey) un Unami („Volk stroomafwärts“, ok „südliche Unami“, in dat Rebeet vun Philadelphia, Pennsylvania) in de Midden, de Unalachtigo („Volk, dat nich wiet vun den Ozean weg leevt“ – wegen de Nähe to de Delaware Bay in dat südliche New Jersey) in‘n Süden as ok de Munsee („Volk vun dat steenig (bargig) Land“, nördlich vun den Delaware Water Gap) in‘n Norden – blots twee Dialekte vun een gemeenam Spraak snackt hemm. Wiels sück disse aber trotz hör Ähnlichkeit in hör Syntax, Phonologie un in‘t Wöörschatz düütlich ünnerscheeden un de Snacker vun beid Dialekte disse ünnernanner as swoor oder nicht verständlich empfinnen, wurrn se in jüngere Tiet as eegen Spraaken behannelt.
Dat Delaware-Pidgin wurr vun de Unami-Snackers bewusst to de Kommunikatschoon mit europääschen Siedlern (ut de Nedderlannen, Sweden un England) entwickelt, bi disse Pidgin-Spraak hanneld sück dat klor um en anlehrt Spraak, dat wiest sück ok, dat dat as Verkehrsspraak ebenfalls vun de verwandt Munsee-Snacker bruukt un övernommen wurr. In’t Engelsche wurr dat dorum ok as Trader’s Jargon (Jargon / Slang vun de Händler) betekent.
De meesten Lenni Lenape hemm hüüd Engelsch as Moderspraak. Blots wenig öllere Lüüd beherrschen noch Varianten vun de delawarisch Spraaken (oder Spraak), de all siet länger Tiet as stark gefährdete Spraak gellt. Enn’n vun dat 20. Johrhunnert wurr versöcht, de utstarvend Spraak wedder to beleeven oder tominst to dokumenteeren. So geev dat ok af un to Versöök, en Schoolünnerricht för Kinner in de Munsee-Spraak in’t Leven to ropen.
Naam Hör Eegennaam is Lenape / Lënape („wohr, wirklich Minsch“) oder Lënapeyok („wohr, wirklich Minschen“), later Lëni Lënape (in Unami) bzw. Lunaapeew (in Munsee), in Unami is ok af un to eenfack Lënuwàk („mehrere Personen“) in Gebruuk. Um sück vun de wieder in dat Landsbinnere levend Algonkin-Völker in’n Westen aftogrenzen, hemm se sück ok Woapanachke („Lüüd vun den Sünnupgang“ oder „Lüüd. De in’n Osten leven“), en Wöörverglieken mit Wôbanakiak oder Wâbŭna'ki, de Eegenbeteken vun de Abenaki, Liddmaat vun de mächtige Wabanaki-Konföderatschoon.
Wiedere beleggt historsche Varianten vun de Unami-Betekene sünd: Renóáppi , Lennappe und Lenóáúpaa för „Lenape / Lënape“ as ok Lennappewak , Lennappejook un Lenaupóáóáyuk för „Lënapeyok“.
De Engländer hemm de indigene Beteknung as Lenape övernommen, wiels Lenni Lenape eerst Enn’n vun dat 18. Johrhunnert in Gebruuk keem un Wohr Volk heeten kunn.
De Sweden hemm den Utdruck Lenappi (aber meest för de Unami-Snacker) bruukt, wiels de Munsee (tosommen mit Mahican un Wappinger), de ebenfalls entlang vun den Hudson River leven deen, bi de Lüüd ut de Nedderlannen un England faken eenfach as „River Indians“ betekent wurrn. De indiaansch Verbündeten vun de Franzosen hemm sowohl de Mahican as ok de Munsee as „dat Wulfs-Volk“ betekent, wiel ünner de beid Völker dat Clan-Totem Wulf domineeren dee, dorum hemm de Franzosen de ebenfalls in hör Spraak as Loups („Wulfen“) betekent. Dat Teeken för de Lenni Lenape in de Teekenspraak vun de Prärie-Indianer weer en afwärts striekend Bewegung mit de flach Hand mit slooten Fingern an’n Achterkopp. Dit Teeken hett up dat Band henwiest, dat de Lenape-Fruen as Hoorsmuck draagen deen.
De Naam Delaware stammt vun den Delaware River, de nah Sir Thomas West, 3. Baron De La Warr, den tweeten Gouverneur vun Virginia, nöömt wurr. De Engländer in Maryland hemmt o Enn‘ vun dat 17. Johrhunnert de Beteken Delaware Bay Indians un Delaware Indians bruukt, ofschons disse Naam in Pennsylvania eerst begäng wurr, as disse Indianer all weg vun Delaware fort nah Westen trucken weern. För völ Algonkin sünd de Lenape de „Grootvaders“, en Beteeknung vull vun Respekt, de vun den Gloven utgeiht, dat de Lenape de Oorsprung vun all Algonkin snacken Völker weern. Disse Övertüügen geev den Lenape de Autorität, bi Striedereen tüschen rivaliseerend Stämmen to vermiddeln.Bruce G. Trigger (Hrsg.): Handbook of North American Indians. Band 15: Northeast. Kapitel: Delaware, S. 213.
Oorsprüngliche Stammesrebeeden En gemeensam Överleefern tofolg deelen de meest Algonkin de Övertüügen, dat de Lenni Lenape (Unalimi, Unami, Unalachtigo und Munsee), Nanticoke (Unami: Wenètkok, Munsee: Unechtgo / Unalachtgo, beides „Volk, dat nich wiet vun den Ozean weg leevt“; faken ok as Südliche Delaware betekent), Powhatan (Eegenbeteken: Renape) un Shawnee (Shawnuwàk – „de Südlichen“) inst en eenzig Stamm weern un in dat traditschonell Rebeet vun de Lenape leeven deen. Disse Theorie wurrd sowohl dör linguistisch Markmalen as ok dör Migratschonsmuster stütt (allerdings is dat blots för de Nanticoke sekert – de Shawnee wurrn faken as fievt Stamm vun de Grupp vun de Meskwaki (Fox-Sauk)-spraakig Völker torekent).
Dat siet mehreren Johrdusenden vun den Lenni Lenape bewahnt Siedlungsrebeet Lënapehòkink („Land vun de Lenape“) hett to Anfang vun dat 17. Johrhunnert en waldriek, dör Mittelgebirge, Hügellandschapen und Stroomdäler präägt Rebeet umfaat, dat sück vun de Atlantikküst in’n Westen vun Connecticut längs den Delaware River (Lena'pe Sipu / Lënapei Sipu – „Stroom vun de Lenape“) un den mittleren un ünneren Hudson River (in Munsee un Mahican: Muhheakantuck/Muhheahkunnuk/Mohicanichtuck – „Water, dat immer flooten deiht“,[ http://www.thebattery.org/wp-content/uploads/2015/09/Hudson-River.pdf]The Hudson River: Its Native American Name and Meaning: What and Why. in Unami: Shatemuc; beides wörtlich: „Stroom, de in beid Richten flooten deiht“) afleit vun: shëwanpi - „Soltwater, Ozean, Meer“, wiel de Ünnerloop vun den Hudson den Infloot vun de Gezeiten ünnerworfen is. De Tidenhub maaakt sück noch över 225 Kilometer stroomupwärts, bit to dat Wehr in Troy, nördlich vun Albany, bemarkbor. Disse Afsnitt wurrd as Estuary (dt.: Ästuar also de Floot utsett Stroommünnen, betekent. westwärts in’t Landsbinnere bit in den Nordosten vun den hüdigen Bundsstaat Delaware erstrecken dee. Todem hemm se den gesamten lateren US-Bundsstaat New Jersey, Upstate New York, dat westlich Enn’n vun Long Island, de Eilannen Staten Island un Manhattan as ok Rebeeden in’n Osten vun Pennsylvania bewahnt.
Neben dat hüdige New York City befinnen sück wiedere urbane Zentren up ehmalig Stammesrebeet: Newark, Atlantic City, Trenton, Princeton, Philadelphia un Wilmington (um blots de gröttsten un bekanntesten to nöömen).
Regionale Dialekt- un Hööftgruppen Oostrünglich hett man veer regionale Hööftgruppen mit twee delawarische Spraaken ünnerscheed – Munsee un Unami, wobi sück dat Unami nochmals in dree regionale Dialektvarianten ünnerdeelen dee: dat Munsee hett sück wat starker vun de beid (vörmals dree) Unami-Dialektvarianten ünnerscheed un weer woll eng mit dat Mahican verwandt. De Munsee (ok: Muncie, Munsiiw, Minnesink, Minsi, Mansiwak', Monsey, Minsiu, fröher Minassiniu – „Volk vun dat steenig (bargig) Land“, wörtlich: „Volk verstreet ünner Felsen“; de Unami-Snacker hemm se dorher Monsi (Singular, Plural: Monsiyok) oder ok Luwàneyunki Awènik – „Volk ut den Norden“; Eegenbeteken: Lunaapeew) nöömt: hemm entlang vun de Böverlööp vun den Delaware River un Susquehanna River in dat nördlich New Jersey as ok beidsiets vun den Hudson River insluutend de Catskill Mountains in New York as ok in‘ Westen vun Long Island un südwärts bit to’n Lehigh River (Lechewuekink – „dor, wo völ Deelungen, Aftwiegen sünd“) un Conewago Creek in‘n Nordosten vun Pennsylvania leevt. Wegen de Laag vun hör Stammesrebeeden wurr se ok as Nördliche Delaware betekent.
dat Unami hett sück nochmal in dree Dialektevarianten ünnerdeelt – Nördliches Unami (Unalimi), Südliches Unami, Unalachtigo (af un to ok as Unalimi oder Nördliches Unami betekent): De Unalimi oder Nördliche Unami („Volk stroomupwärts“, hemm Nördliches Unami bzw. Unalimi snackt): hemm in dat Rebeet vun de Delaware-Stroomgabelung leevt, dorum wurrn se ok as The Forks Lenape betekent. De Unami oder Südliche Unami (Eegenbeteken: Wënami oder W'namiu, in Munsee: Wə̆ná·mi·w – „Volk stroomafwärt“, dorum historsch: Wunameewak , Oonaomee / Woonaumee oder Unámiwak betekent, hemm Südliches Unami snackt) hemm entlang det Delaware River in‘n Norden vun New Jersey (insluutend Staten Island) un den angrenzenden Rebeeden in’n Südosten vun Pennsylvania bit südlich vun dat hüdige Philadelphia leevt.Native Americans – Lenape Subdivisions De Unalachtigo (Eegenbeteken: Wënilaxtikuwàk oder W'nalachtko, in Munsee: Unalactigo bzw. Unechtgo / Unalachtgo – „Volk, dat dicht an’n Ozean leevt“ oder „Volk, da aftrennt is vun de Stäe, an de dat Wellen gifft“, dorum historsch: Unalâchtigo un Wunalàchtigo , wegen de Nähe to de Delaware Bay, afleit vun wunalawat – „up wat togahnd / in de sien Richt gahnd“ un t'kow / t'kou – „Welle“, hemm Unalachtigo snackt): hemm beidsiets vun den Ünnerloop vun den Delaware River südlich vun Philadelphia insluutend dat Rebeet rund um de Delaware Bay in’n Norden vun Delaware, Südosten vun Pennsylvania as ok in’n Süden vun New Jersey leevt.
Wegen hör Nähe to dat Meer wurrn de Unalachtigo – af un to tosommen mit den direkt südlich vun de Lenni Lenape an de Atlantikküst leven Nanticoke – as „südliche Delaware“ betekent. De Nanticoke weern ebenfalls as Unalachtigo bekannt, so dat disse beid Gruppen faken nich to ünnerscheeden sünd. Aber de Letzteren sünd as Wenètko (Sing.) oder as Wenètkok (Plural) ünner de Unami-Snacker bekannt un ünner den Munsee-Snacker as Unalactigo bzw. Unechtgo / Unalachtgo („Volk, dat dicht bi den Ozean leevt“), wat beides jewiels hör Eegenbeteken as Nentego („Volk vun de Gezeiten, vun Ebbe un Floot“) wedderspegelt.
Gegen 1700 weern de Unalachtigo dör Verdieven as ok Kriege all in de Unami-Gruppen upgahn, later hemm sück ok de Unalimi-Snacker den Unami anslooten, so dat dat blots noch Munsee- un Unami-Snacker geev.
Disse veer (later dree) Hööftgruppen hemm sück wedderum in en Völtall vun lüttgeren, unafhängig, aber ünnernanner verwandten Gruppen (Bands) ünnerdeelt, de ut en paar Dörper (èlikhatink) meest entlang vun Stroomlööp bestahn deen un vun Hööftlingen (Sakima; hüüd: Wojauwe) führt wurrn. De Lenni Lenape hem dorbi nie en politische Eenheit oder gar Konföderatschoon (as Nahbervölker) billd un hemm ok kien zentraal Führung dör en allgemeen anerkannten Sachem kennt, as dat in’n Hööftlingsdom begäng weer. Todem geev dat binnerhalv vun all Gruppen dat glieke modersiedige Clansystem, bestahnd ut dree Clans: Truthahn-Clan (Fowl/Turkey Clan) (Pële – „de, de nich kaut“; Liddmaaten: Pëleyok; assozieert mit den Unalachtigo)