thumb|240 px|Ludwig van Beethoven (1770–1827); Gemälde vun Joseph Karl Stieler, 1820 Ludwig van Beethoven (* 16. Dezember 1770 in Bonn; † 26. März 1827 in Wien) weer een düütsche Komponist van de sogenannte Wiener Klassik. He gellt as de Komponist, de de Musik ut disse Stilepoche to de höchste Entwicklung föhrt hett.
Leben thumb|left|Huus in Bonn, in dat Ludwig van Beethoven boren is
Familie Ludwig van Beethoven weer de Söhn van een Musikerfamilie. Sien Vaders Ahnen weern Buurn und Handwerker ut Mecheln in Flamen (Hartochtium Brabant) keemen. Dat „van“ in sein Naam hett nichts mit Adel to doon, sondern wiest up de öörtliche Herkunft henn (wohrschienlich dat Dörp Bettenhoven (Bettincourt) bi Waremme (Lüttich) in Belgien).
Beethovens Vaders Vader, de ok Ludwig van Beethoven heeten de, weer kurkölnscher Kapellmeester in Bonn. 1740 is de sien Söhn Johann boren wurrn, also den Komponist sien Vader. Johann hett as Tenor in de Bonner Hoffkapell sungen. Johann hett denn Maria Magdalena Keverich heiraat, de ut Koblenz-Ehrenbreitstein kommen de. Se weer an 19. Dezember 1746 as Dochter van een kurförstlich Lievkook boren. Ehr Ahnen stammen meest ut de Mosel-Gegend. Se weer all mol verheirat (mit knapp 16 Johr), aber hör Mann und ehr Söhn sünd gau stürben un mit 18 weer se Wittfru ahn Kind. An 12. November 1767 hett se sük denn mit Johann van Beethoven verheiraat. Dat eerste Kind ut disse Ehe, Ludwig Maria van Beethoven (* 2. April 1769) is all nah söss Dag stürben.
An 17. Dezember 1770 wurr in de Remigiuskaark in Bonn ehr darte Kind, de tweete Söhn in ehr tweete Ehe döfft un as „Ludovicus van Beethoven“ in dat Karkenbook indragen. De Geburtstag wurrd allgemeen mit den 16. Dezember 1770 annommen, dat is aber nich mit Dokumenten belegt. In disse tweete Ehe broch Maria Magdalena van Beethoven noch fief Kinner up de Welt, van de aber blots de nächste beid överleben deen un in Ludwigs Leben een Rull spölen deen. De Broers weern: Kaspar Anton Karl van Beethoven (döfft 8. April 1774) und Nikolaus Johann van Beethoven (döfft 2. Oktober 1776).
Beethovens Vader weer van de jung Wolfgang Amadeus Mozart begeistert, de all mit söss Johr as Komponist uptreden is. He harr dat Ziel, ut Ludwig ok een Wunnerkind to maken un fung an, um hüm Klaveerünnerricht to geben. Aber de Vader weer to streng mit sien Söhn un behinner hüm. He hol hüm ton’n Bispeel midden in de Nacht ut’ Bett, dormit he de Oll sein Frünnen wat vörspelen sull. In’t School weer Ludwig drüm meestens temelk möd. Mit 11 Johren muss he denn ok de School verlaaten, wiels sien Vader dat so wull.
Ok sonst weer Beethovens Leben nich liggt. Sien Vader weer Alkoholiker un sien Moder faken krank. Sien Süsters un Broers sünd meest all fröh stürben. Mit sien Vader verstunn he sük överhoopt nich, sien Moder much he aber geern lieden. Wiels sien Öllern also genoog mit sük sülvst un ehr Leben to doon harrn, is de wohrschienlich gar nich upfallen, dat Ludwig mit ruch weg fiev Johr een Middelohrentzündung kregen hett. Dat is nie richtig wechgahn, wiels dat ok nie behannelt wurrn is.
De Kollegen vun Beethovens Vader an de Hoff van Bonn hebbt aber dat Talent van Ludwig sehn un hebbt drup hennwirkt, dat de Vader de musikalsche Utbildung van sien Söhn in anner Hannen geben de. To Beethovens bekannteste Lehrmeester un Förders hörrn in de folgend Johren Christian Gottlob Neefe (Klaveer, Örgel un Kompositschoon) un Franz Anton Ries (Violine). 1782 weer dat Neefe, de as eerste Warken van Ludwig van Beethoven veröpentlicht hett – so de „Variations pour le Clavecin sur une Marche de Mr. Dressler“. In sülvig Johr wurr Beethoven Neefes Vertreder as Hoforganist. Een fast Anstellung as – bezahlter – Hoforganist hett he kregen, as he 14 Johr old weer. Mit de Graf Ferdinand Ernst von Waldstein as ok mit de Familie Breuning hett he sük inflootriek Gönner un Frünnen wurben. In de bannig goode Bonner Hofkapelle spel he Bratsche, hett sük aber ok to gliekelk Tiet in dat Klaveerspel immer mehr utbild. Ok as Komponist weer he togang, aber dat meeste hebbt se nich druckt oder is nahst in anner Kompositschonen verarbeit wurrn.
Studium thumb|Sonate Op. 109 (Dat is nich, as man bi de Bildtitel glöben sull, de de Hammerklaveersonate) Um sien Utbildung wieter to maken, is Ludwig van Beethoven 1787 nah Wien reist. In’t Tasch harr he een Empfehlungsschrieben van de Kölner Kurförst Max Franz, jüngster Broer van Kaiser Joseph II. Beethoven wull bi Wolfgang Amadeus Mozart studeeren, wiels Wien domols dat musikalsche Zentrum van Europa weer. Aber, ut dat Studium is nichts wurrn. Mozart harr kein Tiet, he harr anner Sörgen un weer ok dör de Arbeit an Don Giovanni annerwietig beschäftigt. Dorto keem, dat Beethoven nah twee Week all weer torüch fohren de, wiels sien Moder düchtig krank weer. He weer man neredgrad torüch, dor is sein Moder denn ok dood bleben.
In dat Johr 1789 is he een Studium an de Universität Bonn anfungen un keem gau in Kontakt mit de Ideen van de Franzöösch Revolutschoon. Eulogius Schneider hett dor völ mit to bidragen. Van Beethovens Begeisterung för de revolutschonäre Ideen keem’n ok in sien Warken to’n Vörschien. „Wohl tun wo man kann“, schreev he 1793, „Freiheit über alles lieben; Wahrheit nie, auch sogar am Throne nicht verschweigen.“
As he 22 Johr old weer, hett he sein tweete Studienreis nah Wien henn ünnernommen und he is denn ok nich weer nah Bonn torüch gahn. Sien Vader weer storben und dat Kurförstendom harr ok een Enn’n, as 1794 de franzöösch Invasion keem un so weer ok sien amtlich Stellung dor henn. Mozart leev ok all nich mehr, aber Joseph Haydn un Antonio Salieri hebbt hüm as Kompositschoonsschöler upnommen, tosommen mit Johann Schenk un Johann Georg Albrechtsberger. Talent un Empfehlungen hebbt hüm denn Totreh to de eerste Hüüs van de Wien verschafft. Baron van Swieten un de Förstin Lichnowski wurrn sein besünners Gönner.
Karriere as Pianist
As een fertigen Könstler is he 1795 eerstmals för de Öpenlichkeet uptreden: as Virtuose mit sien Vördrag van sien eerst Klaveerkonzert, as Komponist mit de Utgaav van sien eerste dree Trios (Op. 1) un de dree Haydn widmet Klaveersonaten. Sien Kammermusik wurr as vollkommen neeoortig betekend un he wuur as Meester van de Improvisatschoon bekannt. Dor givt dat een Vertellens, dat he bi een Konzert faststellt hett, dat sein Flögel een Halftoon to deep stimmt wesen hett. De Tiet reck nich mehr, um dat Instrument nieg to stimmen un so hett he denn sien C-Dur-Konzert (Eerst Klaveerkonzert op. 15) körterhand in Cis-Dur spelt.
Dat Upsehen, wat sien können jetzt all verursachen dee, wurr noch mehr dör een Kunstreis nah Prag, Dresden un Berlin in dat Johr 1796. Man hett versöcht hüm dor to hollen, aber wiels he sük in Wien all een sekeren Stellung erwurben harr un ok genog Inkommen, is he in Wien blebe und dat sien Leben lang. Later henn kunn he aber ok nich mehr verreisen, wiels he immer schlechter hören kunn. Da weer een harten Slag. He kunn nu immer weniger musizeeren, hett aber dorför völ mehr gestalterisch wirkt (Kompositschonen).
Siet etwa 1800 verleep sien Leben in etwa immer gliek. In de Wintermaanten kunn man hümm bi gesellig Ünnerhaltungen andropen oder he kümmer sük um de Upföhrung van sien Warken. In de Sömmermaanten leev he torüchtrukken in een van de lütt Dörper in de Gegegn van Wien un hett komponeert. Völ Frünnen un Verehrers harr he. He is denn noch n’ beeten in Österriek rumreist, aber dat weert denn ok. 1809 sull he as Kapellmeester nah Kassel gahn. Dor hebbt sük denn aber een paar riek Lüüd tosommen dahn (dor hör ok sien Schöler Erzherzog Rudolf to) un hebbt hüm denn mit een lebenslang Rente an Wien bunnen.
Körperlich Lieden thumb|Ludwig van Beethoven-Büste in de Regensborger Walhalla
Ludwig van Beethovens körperlich Liedenshistorie sörgt hüdtodag noch dorvör, dat sük de Wetenschoplers dormit befaten doht.
Anfang Dezember 2005 hatt dat US-amerikaansch Argonne National Laboratory in Chicago faststellt, dat Ludwig van Beethoven all bevör he 20 Johr old weer all een bannig slimmen Bleevergiftung harr (dorto harrn see een Knook van de Schädel mit Röntenstrahlen ünnersöcht.
Of de Verlust van dat Hörvermögen ok dorup torüchtoföhren is, weet se aber nich. Mit 30 Jahr wurr sien Gehör immer slechter un 1819 kunn he gar nich mehr hören, so dat he ok kein Konzerte mehr geben oder dirigeeren kunn. Ünnerhollen kunn man sük blots mit „Konversatschoonsheften“, wat man nich eenfach weer. Dorto keem dat he ok noch Ohrensuusen (Tinitus) dorto kreeg.
Sien Liebesleben Beethovens Erfolg in Wien broch dat mit sük, dat he van Fruen umschwarmt wurr. He geev ja ok Ünnericht und völ van sien Schölersche weern bannig talenteert Pianistinnen. Besünner fründlich wurr he in de Familie Brunswick upnommen. Dree Süsters (Therese, Josephine, Charlotte) un een Broer (Franz) weeren ohn regelt Ertrecken upwussen, aber völ lesen un Musikünnerricht harrt. Dorto weern se ok woll an temelk völ interesseert. As se Beethoven Ennen van de 1790er-Jahre kennenlehrt hebbt, weern se tegensietig van sük begeistert. Beethoven bleevt bi de to Huss, üm dor to ünnerrichten, nich blots de afmakt Stünnen, sonern jeden Dag 4 bit 5 Stünnen. Therese un Josephine kunnen bannig good Klaveer spölen un hebbt sük in van Beethoven verliebt. De Broer Franz verehr hüm dorför mehr. Van de tegensietig Breef van de Geschwisters un Beethovens Breef an een Fründ is völ ut de Tiet bekannt bleben. As de Familie nah 18 Dag weer nah Ungarn torüch reist is, hett he de beid Süsters de veerhannig Variation över „Ich denke dein“ schunken un hett hör de ok widmet. Later henn hett he de Familie ok in Ungarn up ehr Sloot in Martonvásár besöcht un de Fründskop wuur noch beter.
So hett he ok deren Cousine, de bannig jung Gräfin Julie Guicciardi, kennen lehrt, nich dumm, good utsehend un hett sük in hör verliebt. Aber dat Deern we woll een beeten vertrucken, Kerls kunn se genog hemm, und at ok noch een Könstler hör de Hoff maken de, funn se ganz mui. Se weer aber mehr mit Ehr gedeent, as dat se hüm lieden much. Se hett sük nahst een jünger Kerl söcht, un wull angeblich van Beethoven nichts wusst hemm. För Beethoven weer dat woll de Hölle und ok ut disse Grund hett he ganz vertwiewelt „Das Heiligenstädter Testament“ schreben (de anner Grund weer, dat he immer weniger hören kunn).
Ok de Brunswick-Deerns kunn he nich heiraaten. Josephine is an een Kerl quasi zwangsverheiraat wurrn und kreeg veer Kinner. De Ünnericht hett se bi Beethoven aber liekers wieder kregen. Hör Mann, Joseph Graf Deym, is 1803 stürben, aber nu harr Josephine, de ja adlig weer, Bedenken, een Börgerlichen to heiraaten. Ennen van’t Led weer, se hebbt nich heiraat. 1810 hett se denn den estnischen Baron Stackelberg heiraat. Van dor ut gung dat mit hör bargaf.
Ok mit Therese klapp dat nich. Nahdem se sük all naher kommen weern, drop Therese Johann Heinrich Pestalozzi in de Swiez un funn hör Bestimmen in de Grünnen van Kinnerheimen in Ungarn. Se hett nie heiraat.
Den beröhmten Breef Beethovens „An die unsterbliche Geliebte“ schreev he 1812. Of de nu aber för Therese oder anners well weer, weet man bit vandag (2005) nich. Eenigen meenen, dat dat ok Antonie Brentano oder Gräfin Anne-Marie Erdődy (1779–1837) wesen kunnen, in de ehr Huus in Jedlesee he 1815 wahnt hett.
De restlich Lebensjohr In de eerste Dekade van dat 19. Johrhunnert wurr Beethoven – he leev ja nu in dat niege Kaiserriek Österriek – to een van de beröhmteste Musikers in Europa (blots Gioacchino Rossini weer mit sein Opern noch populärer, wat Beethoben nich gefallen de). Sein van de revolutschonäre Geist erfüllt Sinfonien wurrn bi Orchesterkonzerte meest immer spelt.
An 8. Dezember 1813 wurr de 7. Sinfonie mit överwältigen Erfolg to’n eersten Mal upföhrt. 30 Johr later hett Richard Wagner se as „Apotheose des Tanzes“ lobt.