thumb|Dat Osmaansche Riek twischen 1481 und 1683 Osmaansch Riek (ok Ottomaansch Riek oder Riek vun de Törken; up Törksch: Osmanlı İmparatorluğu, in de Amtsspraak 1907 Memalik-i Osmaniye) is de Naam för dat Riek, dat de Törken ut dat Huus vun de Osmanen upricht hefft. Düt Riek geev dat vun 1299 bit 1923. In Europa hett een dor dormals ok Törkei oder De Törken ehr Riek to seggt. Een paar Johrhunnerte lang harr düt Riek dat Seggen in Lüttasien, in’n Nahen Oosten, up den Balkan, in Noordafrika un up de Krim. In den Verloop vun dat 18. un besunners vun dat 19. Johrhunnert is dat in den Striet mit de Mächt vun Europa un mit Russland torüchschaven wurrn bit up Lüttasien. De hüdige Törkie is up dat Osmaansche Riek folgt. De Osmanen weern Moslems vun den Twieg vun de |unniten un folgen de hanefitische School vun dat Recht.

Wie dat Riek upkamen is thumb|400px|Wie sik dat Riek mit de Johren verännert hett

Wenig is upschreven ut de Tiet, as dat mit de Osmanen losgüng. As dat Riek vun de Seldschuken tweislahn weer, geev dat veel lüttje Förstendömer in Lüttasien. Dor weer de Osmanen ehr Riek man bloß een mank. Den Naam hett dat Huus vun de Osmanen vun Osman I.. Dat weer in’n Anfang vun dat 14. Johrhunnert de Baas öber en Nomadenstamm. He regeer öber den Klan vun de Kynyk. De höör to den Stamm vun de Kayi to. Se leben in de Gegend vun Sögüt in den Noordwesten vun Anatolien un keemen vun de Turkmenen af. Vun’n Globen her weern se Moslems. Üm 1299 rüm verklaar Osman, dat sien Beylik nu unafhängig weer vun dat Riek vun de Rum-Seldschuken. Düt Johr warrt vun dorher as dat Johr ankeken, wo dat mit dat Osmaansch Riek losgüng.

Mit de Tiet kreeg Osmaan de Böverhand öber de törkschen Stämm, de dor ümto leben döen. Ok vun dat Riek vun Byzanz hett he sik oorntlich wat afsneden. Amenn lä he mit sien Truppen vör Brussa (Bursa) un vör Nikaea (Iznik). Dat weern de beiden gröttsten Städer vun de Byzantiners in Anatolien. Kort vör sien Dood hett he denn in dat Johr 1326 Bursa innahmen. In Nicaea is denn 1331 sien Söhn Orhan inmarscheert. Orhan hett denn as Arv en Land öbernahmen, dat weer half so groot, as de hüdige Swiez. He maak Bursa to de Hööftstadt. Bit in dat Johr 1453, as Konstantinopel innahmen wurrn is, sünd in Bursa ok de osmaanschen Sultans in’t Graff leggt wurrn.

In düsse Tiet güng dat oorntlich gegen dat Riek vun Byzanz tokehr. Nu wurr de europääsche Kant vun dat Marmarameer innahmen. De eerste Stadt, de osmaansch wurrn is up düsse Siet weer Gallipoli. Dat weer in dat Johr 1354. In dat sülbige Johr wurrn in Lüttasien Ankara innahmen. As Orhan 1360 starben dö, weer dat Riek mehr as dreemol so groot as bi den Dood vun sien Vadder. Een Johr later hefft de Osmanen de tweetgröttste Stadt vun dat Riek vun Byzanz innahmen. Dat weer Adrianopel (Edirne). Na de Slacht an de Maritza wurr denn 1371 Mazedonien angrepen. 1389 hett Murad I. bi de Slacht up dat Amselfeld de beiden christlichen Herrscher ut Serbien un ut Bosnien slahn.

In Lüttasien keem, vunwegen Krieg oder Hochtiet, jümmers noch Land to dat Riek hento, man midderwielen weer de europääsche Deel vun dat Riek meist wichtiger wurrn. Düsse Deel hett den Naam Rumelien kregen. Vun 1385 af an geev dat en militärisch Befehlhebber in Rumelien, dat weer de Beylerbey vun Rumelien, un een Befehlhebber vun Anatolien. Dat weer de Beylerbey vun Anatolien. De eerste weer de Baas vun de beiden.

Veel afsunnerliche Egenaarten vun dat Osmaansche Riek weern to düsse Tiet al dor. Vun dat Land, wat innahmen wurrn weer, kregen de Kriegers „Pröven“ (dor wurr Timar to seggt). Dor mössen se denn ober ok as Sipahi bi de Kavallrie in den Krieg för trecken. Dat weer nich ganz anners as bi de europääschen Ridders in dat Abendland mit jem ehr Lehnswesen. Man grode Ünnerscheed geev dat ok. Bi de Osmanen keem dat nich up, dat de Herr de Besitter vun sien Unnerdanen weer (Leibeigenschaft). As Heer, wat jümmers praat stünn, geev dat de Infantrie, de ut de Janitscharen tohopen stellt weer. Janitscharen weern Jungs, de vun jem ehr christlich Öllern up den Balkan un in den Kaukasus wegnahmen wurrn sund. De mössen denn to’n Islam öbertreden un sünd denn as Suldaaten utbillt wurrn.

Sultan Murad I. is up dat Amselfeld bi en Anslag an’e Siet bröcht wurrn. Em folg Bayezid I.. De güng bi un woll Konstantinopel innehmen. Man dat weer noch nich so wiet un slump nich. De Stadt möss aber doch Geld an de Osmanen betahlen.

1396 mössen de Osmanen in de Slacht trecken gegen en christlich Heer vun Krüüzfahrers ünner den König vun Ungarn (un latern düütschen Kaiser) Sigismund. Bi de Slacht vun Nikopolis hefft se düt Heer toschannen maakt.

Man denn keem dat dick: In de Slacht bi Ankara sünd de Osmanen vun de Mongolen ünner Timur Lenk slahn wurrn. Jem ehr Armee is dor bi ünnergahn un Bayezid wurr upgrepen un as Herrscher afsett. Man Timur geev de verscheden Delen vun dat Osmaansche Riek to’n Verwalten an Bayezid siene Söhns Süleyman (Rumelien), Mehmed (De Midden vun Anatolien mit Amasya) un Isa (de Gegend üm Bursa rüm). As Timur al 1405 sturben weer, keem dat Osmaansche Riek wedder free. Man de Söhns vun Bayezid streden dor nu üm, wer dat Seggen hebben scholl. So geev dat Krieg. En annern Broder, Musa, slöög 1410 Süleyman. Mehmed hett sik mit Byzanz tohopendaan un slöög 1413 Musa. Nu weer Mehmed de nee Sultan vun dat Riek, dat nu wedder bi’nanner weer. Man sien Upgaav weer nu eerst mol, de ole Macht vun dat Riek wedder her to stellen.

As Murad II. up den Throon kladdern wull, güng dat nich ohn Problemen af. En „Mustafa“ geev an, he weer Bayezid sien Söhn un he woll nu Sultan weern. Mehmed maak em rünner un sä, dat weer woll en „verkehrten Mustafa“, ofschoonst antonehmen is, dat he würklich Bayezid sien Söhn weer. Denn geev dat ok noch en Broder vun Murad. Achter em stünn Byzanz un woll em geern up’n Throon vun de Osmanen hebben. Man de beiden sünd denn henricht wurrn. So weer de Weg free för Murad II. Man vunwegen düssen Striet möß wedder mol en Versöök afbraken weern, Konstantinopel intonehmen.

In den Süüdosten vun Europa weer nu Ungarn de gröttste Fiend. 1440 wennen de Ungarn dat Innehmen vun jem ehr wichtig Festung Belgrad af. Besunners Johann Hunyadi schaff dat jummers wedder, gegen de Osmanen gegenan to gahn. Man as he, tohopen mit den Paapst versöch, en Armee vun Krüüzfohrers gegen de Törken tosamen to ropen, is he nich so richtig nah vörn kamen. Dree Johr later schaff Hunyadi dat sogor, bit nah Bulgarien to kamen. Ok de Albaners ünner Skanderbeg streden för jem ehr Unafhängigkeit gegen de Osmanen. Vunwegen dat he nich wieder keem, hett Murad 1444 in Szeged en Frendensverdrag öber tein Johr slaten. Man de Ungarn hefft düssen Verdrag foorts braken. Se wollen gegen de Osmanen gegenan, as de Paapst jem prickeln dö. Murad harr just Bott geben un de Macht in de Hannen vun sien Söhn Mehmed leggt. Man nu sett he sik wedder an de Spitz vun sien Heer un slöög in de Slacht bi Warna de Krüüzfohrers unner jem ehren Baas, den König vun Polen un Ungarn. Dat weer Wladyslaw I.. As de Janitscharen upsternaatsch wurrn sünd, möss he 1446 noch een mol de Macht öbernehmen, vunwegen dat sien Söhn nich wüß, wat he maken scholl. 1448 weer he jummers noch de Baas, as he bi de Tweede Slacht up dat Amselfeld de Ungarn unner Hunyadi toschannen möök.

Amenn kladder Mehmed II. 1451 denn doch up den Throon un fün glieks an, allens för dat Innehmen vun Konstantinopel torecht to maken. Mehmed weer besunners vergrellt, vunwegen dat Konstantinopel mit Orhan en Mann upstellen dö, de ok den Throon vun dat Osmaansche Riek innehmen wull. 54 Daage lä Mehmed mit sien Suldaten vör de Stadt, denn full Konstantinopel an’n 29. Mai 1453. Nah dat Utplünnern, so as dat in de Tiet begäng weer, is de Stadt denn de nee Hööftstadt vun dat Riek wurrn. De grode Kark Hagia Sophia is to de Moschee Ayasofia maakt wurrn.

Up den Balkan güng dat nich so fix vöran. 1456 hett Hunyadi to’n tweeden Mal de Angriepers vör Belgrad afslahn. So hett he seker stellt, dat Ungarn för de neegsten 70 Johr free bleben is. Man 1459 hett Mehmed den Peloponnes un den Rest vun Serbien innahmen. 1470 keem dor denn Albanien, un 1475 keem dor de Krim to.

1481 steeg Bayezid II. up den Throon. Ünner sien Staff breet sik dat Riek nich mehr so dull ut. Dor speel ok sien Broder Cem en Rull bi. Toeerst hett de Oorden vun de Johanniters, later de Paapst em as Börg gegen em bruukt. Bayezid is 1512 vun sien Söhn Selim I. afsett wurrn. Dat is antonehmen, dat he em mit Gift an’e Siet maakt hett. Selim güng dorbi, in’n Oosten nee Länner intonehmen. 1514 hett he gegen de Safawiden in Persien wunnen, 1516 gegen Syrien. Amenn hett he noch 1516 un 1517 dat Riek vun de Mamelucken in Ägypten tweislahn. Dor weer dat de Osmanen ehr Opgaav mit wurrn, de hilligen Städer Mekka un Medina to schützen un up de Pilgerwegen dor hen to passen. De Sultan vn dat Osmaansche Riek kreeg nu ok den Titel Kalif un weer dor de Baas mit in de ganze Welt vun den Islam.

Süleyman de Staatsche thumb|Porträt vun Süleyman I. De Tiet vun Süleyman I. (1520-1566) is de Tiet vun de gröttste Macht vun dat Osmaansche Riek. Süleyman gellt as Fründ vun de Kunst, man he hett ok veel Feldtöög ünnernahmen un hett dor dat Riek bi utbreedt nah Westen, Oosten un Süüdoost.

1521 hett he bloß dree Weken bruukt, dor harr he Belgrad innahmen. Düsse Festung wurr dormals as de stärkste Festung up den ganzen Balkan ankeken. 1522 lann he up Rhodos un nehm de Festung in den Dezember vun düt sülbige Johr in. He harr de Lüde in de Borg uthungern laten bit se keen Knööv mehr harrt hefft. Veer Johr later slöög he de Ungarn in de Slacht bi Mohács. De Ungarn ehr König Ludwig II. is dor bi doot maakt wurrn. Dat osmaansche Heer möss woll eerst mol aftrecken, ehr dat Johr üm weer, man denn geev dat bi de Ungarn en Striet, weer Ludwig as König up den Throon vun Ungarn folgen schull. Ferdinand I. ut Öösterriek un de Ungar Johann Zápolya wullen allebeid König weern. Zápolya söch de Osmanen ehr Hölp. Amenn is de westlich Deel vun Ungarn öösterrieksch wurrn, man Zápolya is in den Freeden vun Großwardein vun de Osmanen as König vun Restungarn unner de Osmanen ehr Flunken ansehn wurrn. Nah Zápolya sien Dood in dat Johr 1540 hett de Hoge Poort den Middeldeel vun dat vörmalig Ungarn besett. Zápolya sien Söhn dröff bloß noch in Sevenbörgen regeern. Man dor bleev he denn doch enigermaten sülvstännig.

Süleyman versöch ok, Malta intonehmen. Man dat hett nich slumpt. De Ridder vn den Oorden vun de Johanniters hefft de Törken afslahn.

1529 trock Süleyman dat eerste Mol na Wien un woll de Stadt innehmen. Man ok dat hett nich slumpt. Dat duur man blooß 19 Daag, denn möss he wedder aftrecken, vunwegen dat de Winter düt Johr so fröh kamen weer. Man Öösterriek möss doch en ganze Tiet lang veel Geld an de Osmanen betahlen. Dree Mol trock he gegen de Safawiden vun Persien. Dor nehm he endgüllig den Oosten vun Lüttasien bi in. Ok an anner Fronten güng dat vöran: 1534 nehm he Mesopotamien mit Bagdad in, in dat sülbige Johr Aserbaidschan, 1540 Delen vun Dalmatien un 1547 grode Delen vun den Jemen.

1566 güng dat wedder nah Wien to. De Hööftstadt vun Öösterriek scholl innahmen weern. Man de Osmanen weern noch nich ankamen, dor sturv Süleyman. Up sien Dodenbedd hett he sien Generals den Befehl geven, se schullen sik oorntlich torüchtrecken un dor för sorgen, dat sien Nahfolger utkeken weern konn.

Süleyman hett sik ok mehr mit de Mächt vun Europa inlaten, as sien Vörgängers. 1536 hett he de „Kaptulatschoon“ mit Frankriek afslaten. Dat weer en Verdrag, wo en free Hannel mit afmaakt wurrn is un Frankriek verklaart hett, dat weer dor mit inverstahn, dat sien Ünnerdanen, de up den Bodden vun dat Osmaansche Riek leven döen, ünner osmaansch Recht stünnen.

Bargdal