De Kilimandscharo (, Chagga kilima ndjaro)P. C. Spink: Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya. In: The Geographical Journal. Band 106, Nr. 5/6, November – Dezember 1945, S. 213. is een Bargmassiv in’n Noordoosten vun Tansania, dat to dat Weltnatuurarv vun de UNESCO höört un sik uut dree Stratovulkaans tohoopsett: de verlöscht Vulkaans Shira un Mawenzi un de inslapen Kibo, de mit sienen 5985 m hogen Topp, de Uhuru Peak, de höögste Barg in Afrika is.
De Barghäng un Toppen sünd sied 1973 as Natschonaalpark schuult un deent as Levensruum för tallriek Planten un Deerter in de Nevelwoold un de Barghäng oder wieder baven in de afroalpine Tundra. De Klimawannel un dat Afholten för Ackerbo un Veertucht bedroot düssen Levensruum avers. Op de Topp vun de Kibo liggt de gröttsten Gletschers in Afrika. Se sünd in’t 20. Jhd avers al to 80 % afsmolten.
Üm den Barg hebbt sik dree Völker daallaten: de Masai, de Ngasa un de Chagga. Ünner araabschen Kooplüüd, de vun Sansibar mit Kravanen den Barg langs in’t oostafrikaansche Binnenland trocken, weer de Barg al sied dat 6. Jhd. bekannt. Dat Weten üm dat Bargmassiv keem man eerst in’t 19. Jhd na Europa. De Misschonaar Johannes Rebmann weer 1848 de eerste Europäer an’n Barg. De Düütsche Hans Meyer un de Öösterrieker Ludwig Purtscheller weren de Eersten, de den Barg 1899 bestegen un to de Kaiser-Wilhelm-Spitze, de vundaag Uhuru Peak heet, klattert sünd.
Sied dat 19. Jhd is de Kilimandscharo een weltberöhmten Barg worrn, de in de Kunst, as to‘n Bispeel in’n Romaan vun Ernest Hemingway un velen anner Böker, Leder un Films, ene Rull speelt.
Vun de 1930-er Jaren an is de Barg ene Touristenattraktschoon worrn un hüüdtodaag stiegt daar veel Touristen rop, wiels dat nich besünners stuur is.
Toponymie un Etymologie
thumb|Kaart vun David Livingstone siene Reisen mit de öller Schrievwies Kilima N’jaro rechts baven
De Naam „Kilimandscharo“, wat vundaag op Hoogdüütsch as Schrievwies begäng is, harr in’n Verloop vun de Tied vele verscheden Schrievwiesen. Op Engelsch is vundaag de Schrievwies Kilimanjaro begäng; op Franzöösch warrt de Barg Kilimandjaro schreven. Anner histoorsche Schrievwiesen sünd Kilima-Njaro, as in de The Nuttall Encyclopædia vun 1907, oder Kilima N’jaro.John Walter Gregory: The Great Rift Valley: Being the Narrative of a Journey to Mount Kenya and Lake Baringo with Some Account of the Geology, Natural History, Anthropology and Future Prospects of British East Africa (1896)
Na Johann Ludwig Krapf is Kilimanjaro, de Naam, den de Bewaners vun de Swahiliküst dunntomalen bruken.Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein:Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado (1860, Trübner and Company, Paternoster Row) Dat is avers mööglich, dat de Naam keen rein Swahili is, man uut ene vun de velen anneren Bantuspraken in Oostafrika stammt.
Toeerst weer de verbreidt Annaam dat kilima op Swahili ‘Barg’ heet. Kilima is man de Diminutiv vun mlima, so dat ‘Hövel’ sachtens beter passt.
De Chagga nöömt de beiden höögsten Toppen vun dat Bargmassiv in ere Spraak Kipoo un Kimawenzi. Villicht bruken Lüüd vun buten daarüm den Diminutiv op Swahili, üm dat de Bargtoppen in de lokale Bantuspraak mit de lieke Sülv anfangt. De Naam Kipoo is Chagga för ‘plackig’ un kümmt vun de witte Sneeplacken op de düütser Fels. In’t Swahili wurr de Naam as „Kibo“ övernamen. De Naam Kimawenzi is Chagga för ‘braken Topp’, wat as „Mawenzi“ in’t Swahili keem.
Ook över de twede Deel vun de Naam givt dat verscheden Theorien. Na Krapf kunn njaro een Woord för sik ween oder jaro mit enen Präfix vöör. Njaro is Swahili för „Grötte“, man ook een oold Swahili Woord för „glinsterig“. Njaro betekent daarto ook „Born“ oder „Water“ in’t Maa, de Spraak vun de Masai. Jaro is in de Spraak vun de Chagga ook dat Woord för „Karavaan“ un kunn mööglicherwies op de araabsche Kooplüüd Betog nemen, de sik an’n Barg orienteren, wenn se mit Karavanen in’t Binnenland trocken. Joseph Thomson het vöörslaan, dat Kilima-Njaro sachtens ook „Witte Barg“ bedüden kann.Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein: Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa (1887, Low, Marston, Searle, & Rivington) Düt Vöörslag stütt sik op de Berichten vun Krapf, de 1849 den Höövdling vun de Kamba dreep. He schall verklaart hebben, dat he den Kima jaJeu seen harr, wat op Kamba ‘witte Barg’ betekent.
Na een anner Ansicht is dat Woord uut de Chagga-Spraak un sett sik uut Kiliman un jaro tohoop. Kiliman schall sik vun kileme oder kilelema afleiden, wat so veel as „unmööglich“ bedüüdt un op de Ansicht vun de Wachagga Betog nimmt, dat de Barg nich bestegen warrn kann. Jaro schall denn vun njaare afleidt ween, dat „Vagel“ oder „Leopaard“ betekent oder vun jyaro, wat op Chagga dat Woord för „Karavaan“ is.
Topografie thumb|Topograafsche Kaart mit Mount Meru (links) un de Kilimanjaro (rechts)
De Kilimandscharo liggt in de Savannenlandschop in’n Noordoosten vun Tansania, dicht bi de Grenz mit Kenia, 300 km süden vun de Äquater un 270 km westen vun de Indische Ozeaan. In’n Noorden liggt de Natschonaalpark Amboseli. Rund 70 km süüdwesten vun de Kilimandscharo liggt de Stratovulkaan Mount Meru, de noch vulkaansch aktiv is.
An de Süüddsied vun dat Bargmassiv liggt Moshi, de Höövdstad vun de tansaansche Regioon Kilimandscharo. An de siederen Barghäng vun de Kilimandscharo liggt ook Dörper, in de Chagga leevt, een bantusprakig Volk, dat to de gröttsten Ethnien in Tansania tellt.David Levinson: Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook. Oryx Press 1998.
De Kilimandscharo is een Bargmassiv, dat free steit, ruugweg 45 km maal 90 km breed is un so ene Flach vun 3885 km² innimmt. Binnen de 45 km rund üm de Middelpunkt vun de Kilimandscharo fallt de Höögd bet to 4500 m af. De Kilimandscharo is de höögste freestaan Barg op de Eer (vun de Seespegel meten, Mount Kea is de höögste freestaan Barg vun de Seegrund uut meten). Dat Massiv vun de Kilimandscharo sett sik uut dree Stratovulkanen tohoop; vun West na Oost sünd dat: Shira, Kibo un Mawenzi.900pxDigitaal Afbild van de Kilimanjaro uut’n Süden bekeken; vun links na rechts: de Shira (4005 m), de Kibo (5895 m) un de Mawenzi (5149 m).
Shira thumb|Dat Shiraplateau De Shira is een verlöscht Vulkaan mit enen Krater, de vullstännig instört is. De höögste Punkt – de Johnsel Point – liggt op 4005 m över de See.Nicolas J. Cullen, Thomas Mölg, Georg Kaser, Khalid Hussein, Konrad Steffen, Douglas R. Hardy: Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th century retreat rates In: Geophysical Research Letters 33 (16). 2006. DOI: 10.1029/2006GL027084. (Archiv) De Shira is een Plateau, dat mit Stenen överseit is, 6,2 km² groot is un op rund 3800 m liggt. De Bargtopp vun de Shira, de Johnsel Point, liggt nich veel höger as dat Plateau ümto, so dat Barg eer as enen Bargkamm uutsüüt. De Inheemschen bekeken de Shira daarüm ook nich as egen Barg. De Oostsied vun dat Shiraplateau is mit de Kibo verbunnen.
Kibo
thumb|Sicht op de Kibo uut’n Fleger
De Kibo is de höögste Bargtopp vun dat Kilimandscharomassiv, de höögste Barg in Afrika un ook de höögste Vulkaan buten Süüdamerika. De Vulkaan slöppt, het sachte Häng un is de eenzige Deel vun de Kilimandscharo, de alltieds mit Snee bedeckt is. De Kibo het enen Krater, de noch to seen is, an de 2,4 km maal 3,6 km groot un grotendeels instört is. De süüdliche Deel vun de Krater liggt 180 bet 200 m höger as de Rest. Na de Tanzania National Parks Authority un de UNESCO is de Kibo hoog.UNESCO: Kilimanjaro National Park. Archiv vun’n 1. August 2023. (engelsch) De Höögd geit op de Tied torügg, as de Ordnance Survey, de kartograafsche Deenst vun dat Verenigt Königriek den Barg vermeten het. As Forscher den Barg later meten, kemen anner Resultaten ruut. 1999 meten Forscher to’n Bispeel 5892 m, 2008 kemen se op 5891 m un 2014 op 5888 m.
Anner bekannte hoge Punkten op de Kraterrand sünd de Gillman’s Point un Stella Point, de je 5700 un 5752 m över de See liggt. Westen vun de Kraterrand liggt de 4640 m hoge Lava Tower, den Kibo sien höögste Topp buten de Kraterrand.MountKilimanjaroGuide.com: Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route, Climbing Mount Kilimanjaro on the Marangu Route (engelsch) Vöör rund 100.000 Jaren Tied stört een Deel van den süüdwestlichen Krater in. De Bröök, de so in’n Kraterrand opkamen is, dreegt vundaag den Naam Western Breach; de Slucht daar neern heet Great Barranco.Alex Stewart: Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide. Cicerone Press Limited: 2012, S. 100. Binnen de Kibo sienen gröttsten Krater liggt een tweden, kringförmigen Krater mit enen Döörmeter vun 1,3 km. Düsse Krater kreeg 1954 vun de Briten de Naam Reuschkrater, na de düütsche Misschonaar Richard Reusch, de fievuntwintig Maal op de Kibo ropstegen is. De Kibo is mit de Mawenzi verbunnen. Düt Streek is rund 3,6 km² groot, liggt rund 5000 m hoog un is so de gröttste alpine Tundra in’t troopsche Afrika.Joyce A. Quinn, Susan L. Woodward:Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features (2015, ABC-CLIO)
Mawenzi thumb|De Mawenzi De Mawenzi is een verlöschten Vulkaan un na de Kibo un de Mount Kenya de drüdd höögste Bargtopp vun Afrika. De Sieden vun de Mawenzi sünd stark verweddert un an de Oostsied is de ole Flank heel instört. De Häng vun de Mawenzi sünd to steil, so dat kene Gletschers den Barg bedecken köönt.
In’n Noordoosten liggt twee depe Sluchten: de Oost-Barranco un de West-Barranco. Ook de Kraterrand is stark verweddert; an de Noordsied is he sogaar heel verswunnen. De Krater het so uut de Lucht bekeken de Form vun enen Hooviesen kregen. Vun de Kibo is alleen de höögste westliche Kraterrand to seen. So liekt de Barg meer enen Steenhümpel as enen Vulkaan. De höögste Punkt op de Kraterrand is de 5149 m hoge Hans Meyer Peak. Anner hoge Punkten sünd de Purtscheller Peak (5120 m) un de South Peak (4958 m).
Geologie
420px|duum| Shira
Kibo
Parasitische Kegels
Överige
Allgemeen
thumb|rechts|Vereenfachte geoloogsche Kaart vun’n afrikaanschen Gravenbröök mit de wichtigsten Vulkaans langs de tokümstige Platengrenz
De dree Vulkanen, de tohoop den Kilimandscharo billt, sünd een Deel vun’n Gregorygraven, een Gravenbröök, de sik vun Äthiopien bet Tansania streckt. De Gregroygraven is de ööstliche Deel vun’n afrikaanschen Gravenbröök, an den de Afrikaansche Plaat in twee Platen uteenbrickt.Luigi Beccaluva, Gianluca Bianchini, Marjorie Wilson: Volcanism and Evolution of the African Lithosphere (2011, Geological Society of America) In’t Ümland vun’n Kilimandscharo liggt daarüm ook veel aktive Vulkaans, as Mount Meru un Ol Dinyo Lengai, un verlöscht Vulkaans, as de Ngorongoro.
Dat Kilimandscharo-Massiv is as enen Vulkaan mit jede Eruptschoon, bi de sik Lava un Vulkanitstenen aflagern, lütt bi lütt wussen, denn deelwies verweddert, bet dat de Barg siene Form vundaag kregen het.
Opstunds köönt Geologen an de Böverflach vun de dree Vulkaans je na Öller un Kompositschoon negen Lavagruppen ünnerscheden. Indem dat se verscheden Lavagruppen dateert hebbt, kregen de Vulkanologen ruut woans de Kilimandscharo in’n Verloop vun rund 2 Millionen Jaren ranwussen is. De exakten Tiedpunkten vun de verscheden Eruptschonen blievt man unseker. De Fraag, of de dree Vulkanen ene gemeensame Magmakamer hebbt, is ook noch apen.Philippe Nonnotte, u. a., S. 3 Opstunds is Kibo een aktiven, man inslapen, Vulkaan. De Mawenzi un de Shira sünd verlöscht.
Shira