thumb|Archäologen bi’t Utgraven vun en olle Kark De Archäologie (vun gr. archaîos ‚steenoolt‘ un lógos ‚Lehr‘), is en Wetenschop, de – tomeist mit annere Naturwetenschoppen tosamen – de Geschicht vun den Minsch un de Entwickeln vun sien Kultur utforscht. De Archäologie stütt sik dorbi op Ünnersöken vun dat, wat in de Eer vun dat Leven vun de Minschen nableven is. Se ünnersöcht den Tietruum vun de Tiet an, in de de Minsch anfungen hett, Warktüüch to bruken, also so vun üm un bi vör 2,5 Millionen Johr bet hüüt. Üm de Levenswies vun verleden Tieten to rekunstrueeren, is dat goot to weten, woans sik de Minschen in de Tieten nehrt hebbt, wovun Klima herrscht hett un woans de Ümwelt utsehn hett.
De Archäologie is en noch teemlich junge Wetenschop, liekers is dat nich mehr möglich, all Tietrüüm in’t Oog to behollen. Dorüm hebbt sik binnen de Archäologie verschedene Fackrebeden utbillt. Dorbi kann de Opdelen themaatsch vörnahmen warrn (t. B. christliche Archäologie) oder na sünnere geograafsche Rebeden (t. B. Vörderasiaatsche Archäologie) spezialiseert wesen. De MEthoden sünd dorbi tomeist de glieken, man de Borns, worut dat Weten stammt, künnt bannig ünnerscheedlich wesen.
In de Oor- un Vörhistorie befaat een sik vör allen mit de materiellen Kultur, wiel in de Fröhhistorie ok al de eersten Schriftborns ünnersöcht warrn künnt. In’n Ünnerscheed to de Geschichtswetenschoppers, staht de bi de Archäologen aver nich in’n Middelpunkt. De archäoloogsche Utrichten steiht tomeist för en sünnere Region oder en sünnern Tietafsnitt. Disse Regionen künnt weltwiet ünnerscheedlich dateert, man överall natowiesen wesen, as to’n Bispeel to Övergang vun Jagers un Sammlers to Buerslüüd, de Deerten hoolt, oder de Entwickeln vun de eersten Städer.
Sülvst de nalaten materiellen Saken vun de jüngeren Historie (as Kunzentratschoonslagers un Bunkers ut den Tweeten Weltkrieg) warrt hüüt mit archäoloogsche Methoden utweert. De Archäologie hett sik weltwiet to en Verband vun ünnerscheedliche theoreetsche un praktische Fachrichten entwickelt un arbeit faken mit Historikers tosamen.
Historie vun’t Utforschen Anfäng vun’t Utforschen vun’t Öllerdom in Europa Wiel de Renaissance güng dat los, dat de klassisch-antike Lehrsomkeit wedder dörkamen de. Dat hett in’t 15. un 16. Johrhunnert dorto föhrt, dat dat Intresse an de Saken vun de ollen Römers un Greken wedder grötter warrn de un antike Kunstsaken geern sammelt weern. Ok de poor kloken Lüüd, de geern dör de Welt reisen deen, füngen wedder an, sik mehr un mehr för de Tüügnissen ut verleden Tieten to intresseeren.
thumb|upright=0.8|William Camden möök 1586 den Katalog Britannia publiek Vun de Mitt vun’t 16. Johrhunnert an warrt de Sammelee aflöst vun’t nipp un naue Fasthollen vun Denkmolen. Ut disse Tiet stammt vele Katalogen un Enzyklopädien, de in’t late 16. Johrhunnert faken mit Koppersteken un Holtsnitten illustreert warrt. In England maakt 1586 William Camden (1551-1632) sien Britannia publiek, wat en Katalog över de sichtboren Saken vun’t Öllerdom is. Intressant is, dat he al Wassdomsmarkmolen in en Koornfeld marken de un jem ok so düüt hett.
Bernard de Montfaucons bröch 1719 sien L’Antiquité expliquée rut. In teihn Bännen hett he Kunstsaken ut den helen Middelmeerruum tohopenstellt. Sien Wark blifft för lange Tiet en Standardwark.
Boddendenkmolen warrt in Skandinavien al bannig fröh beobacht. Al 1588 hett man bi Roskilde en Dolmen, also en oolt Steenbowark, utgraavt. 1662 warrt in Uppsala in Sweden en Lehrstohl för Öllerdomskunnen inricht. In’t Johr 1685 warrt in’t franzöösche Cocherel in’t Department Haute Normandie, bi Evreux, en Graffkamer ut de Neesteentiet funnen un utgraavt. Dat gellt vundaag as de eerste archäoloogsche Utgraven, vun wegen dat dorbi de eerste överleverte Graavbericht fasthollen warrt. De Kieler Professer Johann Daniel Major maakt üm 1690 rüm düchtige Utgraven in Jütland un lett tallrieke Bultengräver apen. Sien Teel weer, mit archäoloogsche Methoden ruttofinnen, woneem de Inwahners vun’t halfeiland afkamt.
Liekers dat vele Lüüd an de Archäologie Intresse funnen harrn, hett se as Wetenschop aver noch keen Bedüden hatt. Allgemeen gell de Ansicht, dat blots histoorsche Borns un de Bibel egente Middel weern, üm de verleden Tiet to interpreteeren. So geev dat noch lang de Ansicht, dat de Minschheit – as dat vun James Ussher ut de Bibel afleidt worrn weer – in’n Oktober 4004 v. Chr. tostannen kamen weer. 1655 hett Isaac de La Peyrère dat waagt, de so nöömten „Dunnerkielen“ (Artefakten ut de Steentiet) Minsch totoorden, de vör Adam leevt hebbt (Vör-Adamiten-Thees). As he dorophen mit de Inquisitschoon to doon kregen hett, is he vun sien Ansicht wedder afrückt. As de eerste europääsche Lehrte, de de Steenwarktüüch as nipp un nau dat inordent hett, gellt Michele Mercati (1541-1593). Sien Wark is aver eerst 1717 publizeert worrn.
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert Na un na setten sik de archäoloogschen Forschensmethoden nu dör. Enkelte kloke un lehrte Lüüd kemen nu al fröh op vigeliensche Insichten, de aver nich achten weern, vun wegen dat se noch nich in de Tiet passt hebbt. En vun disse bahnbreken Lüüd weer de franzöösche Amateurarchäoloog Jacques Boucher de Perthes, de as eerste vörhistoorsche Artefakten richtig toordent hettö. Man, eerst twintig Johren later is em de Acht tokamen, de em tostünn, as Charles Lyells (1797-1875) sien Ansichten bestätigen de. En wichtige Insicht weer dorbi dat Opdecken vun’t stratigraafsche Prinzip. Al lang vörher weer dat Tosamenhören un dormit dat glieke Öller vun Funnen, de in een un de sülven Schicht opdeckt weern (so as en Steenwarktüüch in’n Tosamenhang mit en utstorven Deert) jümmer wedder diskuteert, man dat weer nich allgemeen acht.
thumb|Pompeji in de 1870er JohrenEn wieteret Modell, dat vun’t Prinzip her bit vundaag gellt, is 1837 vun Christian Jürgensen Thomsen utklamüstert worrn. He weer Kurater in Kopenhagen un hett dat „Dree-Perioden-System“ utfunnen, dat de Historie vun’n Minschen in dree Phasen indeelt. Dat weer toeerst de Steentiet, denn de Bronzetiet un tolest de Iesentiet. Ruchweg dörtig Johren later, üm 1865, hett J. Lubbock de Steentiet wieter ünnerscheedt in de mit slahn Stenen und de mit slepen Stenen. Dormit weern de Begrepen „Paläolithikum“ (Ooltsteentiet) un „Neolithikum“ (Nee- oder Jungsteentiet) boren. De Phasen sünd in sik veelfach ünnerdeelt, man mit lütte Inschränken, gellt disse grundsätzliche Ünnerdelen bit hüüt.
De eersten groten Utgraven hebbt in de histoorschen Städer Pompeji un Herkulaneum stattfunnen. De beiden Städer weern an’n 24. August 79 bi’n Utbrook vun’n Vesuv tonichten maakt worrn. Enn vun’t 16. Johrhunnert is Pompeji bi’n Bo vun en Waterleitung wedder opdeckt worrn. 1748 fangt de Utgraven an. In Herkulaneum warrt al 1709 to’n eersten mol graavt, bit 1738 Karl III. vun Neapel den direkten Opdrag gifft, de Stadt uttograven. 1768 kann dat Theater, de Basilika un de Villa vun de Papyri freeleggt warrn.
thumb|upright=0.8|Johann Joachim Winckelmann gellt as de Vadder vun de klass’schen Archäologie Mit sien „Sendschrieven vun de herkulanischen Opdecken“, de eersten archäoloogschen Publikatschonen, leggt Johann Joachim Winckelmann 1762 den Grundsteen för de ne’e Wetenschop vun de Archäologie un warrt siet de Tiet as Vadder vun de klassischen Archäologie ansehn. Winckelmann is ok de Eerste, de versöcht, de greeksche Kunst in Perioden intodelen un histoorsch totoorden. Sien Stopen vun’t Entwickeln (olle Stil – hoge Stil – schöne Stil – Stil vun de Namakers – Verfall vun de Kunst) sünd aver in de Twüschentiet dör de Weertgeven dorin lang nich mehr begäng. De eerste Lehrstohl för klassische Archäologie warrt 1802 an de Christian-Albrechts-Universität in Kiel inricht.
De ägyptischen Bodenkmolen, sünners de Pyramiden, sünd al in’t Öllerdom Telen vun vele Reisen (kiek ok Weltwunner). In’t 17. Johrhunnert hett sik de Insicht dörsett, dat sik dat dorbi üm de Gräver vun Königen hannelt. De Ägyptologie nimmt mit den Ägypten-Feldtog vun Napoléon Bonaparte 1798 ehrn Anfang. In de Regen vun’t Heer sünd ok Wetenschopplers. Vun sünnere Bedüden is de Opdecken vun’n Steen vun Rosetta, de 1822 Jean-François Champollion in de Laag versett hett, de Bedüden vun de ägyptischen Hieroglyphen uttoklamüstern.
Sünnere Bedüden för de ägyptische Archäologie harr ok Auguste Ferdinand François Mariette (1821-1881), de vun 1858 an as Direkter vun’n ägyptischen Öllerdomsdeenst mehr as dörtig Fundsteden utgraavt hett. Sien Methoden weern gresig – ton Bispeel hett he ok Sprengstoff inseet. De Ümstännen vun de Funnen un de wetenschoppliche Utwerten hebbt em nich sünners intresseert, man mit em geiht de Tiet vun de reinen Schatzsökers (as Giovanni Battista Belzoni (1778-1823)) to Enn, de dorför tallrieke Funnen na Europa bröcht harrn. Mariette sülvst hett vun 1850 af ruchweg 7.000 Fundstücken na Paris in’t Louvre bröcht, man nu sett he sik jümmer duller dorför in, dat de Fundstücken ut dat Öllerdom vun Ägypten nich mehr ut dat Land rutbröcht warrt. To’n Opbewahren vun de Funnen grünnt he den Vörlöper vun’t Ägyptische Natschonalmuseum in Kairo. Karl Richard Lepsius (1810-1884) hett twüschen 1842 un 1845 en ümfangrieke Opnahm vun ägyptische un nubische Denkmolen tosamenstellt. 1859 warrt dat Resultat in de twölf Bännen vun de Denkmaeler aus Aegypten und Aethiopien publizeert. Dor sünd alleen 894 Farvtafeln binnen. Grote Verdeensten üm’t archäoloogsche Utforschen vun Grekenland maakt sik üm 1840 rüm vör allen Ludwig Ross, de as Eerste systemaatsche Utgraven op de Akropolis vun Athen maakt.
Siet Mitt vun’t 19. Johrhunnert thumb|upright=0.7|De beropen Archäoloog Heinrich Schliemann hett in’t 19. Jh. sünners in’n ägäischen Ruum graavt In de Mitt vun’t 19. Johrhunnert hett sik de Archäologie mehr un mehr to en Wetenschop entwickelt. Vörher weern de Utgraven meist nich anners as bi Schatzsökers un Graffrovers, man nu weern de Graavtechniken jümmer fiener utklamüstert un de Dokumentatschoon un dat nipp un naue Inorden vun de Funnen weer jümmer wichtiger.
Antoine Ives Goguet (1716-1758) weer al 1738 de Ansicht, dat dat dree Stopen vun vörhistoorsche Technologie geven müsst hett, neemlich de Steentiet, de Bronzetiet un de Iesentiet. Dörsett hett sik dat Dreeperiodensystem aver eerst mit den Dänen Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865), de as eerst en Museum (1819) na dit Prinzip opdeelt un ordent hett. Sir John Lubbock (1834-1913) hett 1865 en wietere Ünnerdelen vun de Steentiet in Paläolithikum (Ooltsteentiet) un Neolothikum (Jungsteentiet) inföhrt.
Eerst vun 1859 an warrt dat hoge Öller vun de Minschheit allgemeen acht. In’t sülve Johr warrt Darwins „Entstahn vun de Oorden“ publizeert. Al 1856 weer de Neanderdaler opdeckt, de vun Johann Carl Fuhlrott un Hermann Schaaffhausen ahn Spood as ut de Iestiet inordent warrt. Eerst 1902 sett sik disse Instopen dör, neemlich as Rudolf Virchow dood blifft, de as pathologsche Autorität all wieterföhren Diskusschonen ünnerbunnen harr.
In Sweden hett Oscar Montelius (1843-1921) en System entwickelt to’n differenzeerten klassifizeeren mit den Sinn Fundstücken intoorden (Periodiseeren). Dordör warrt de Grundlaag för en Relative Chronologie.