Theodore Roosevelt

miniatur|Theodore Roosevelt, Fotoporträt vun de Pach Brothers (1904) rahmenlos|rechts|Ünnerschrift vun Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt, Jr. (Uutsprake: ; * 27. Oktober 1858 in New York City, New York; † 6. Januar 1919 in Oyster Bay, New York) weer en US-amerikaansch Politiker, de van 1901 bit 1909 de 26. Präsident vun de USA weer.

Ünner William McKinley weer he af den 4. März 1901 för etwa söss Maand Viezpräsident, bit he nah den Anslag up McKinley an‘ 14. September 1901, bi den de to Dood keem, in dat Öller 42 Johren to‘n Präsidenten ünner Eed nommen wurr. Dormit is Roosevelt – betrucken up sien Levensloop bi de Amtsinführen – de bitlang jüngste Staatspräsident in de Historie vun de USA.

As Kandidat vun de Republikaansch Partei wurr he 1904 weer wählt, bevör he 1908 vöreerst up de Kandidatur för en wiedere Amtstiet verzichten dee. Sien Nahfolger wurr William Howard Taft, de ok de Republikaansch Partein anhörrn dee. Mit de sien Politik untofräe un nahdem de Republikaner 1912 nich hüm, sonnern weer den Amtsinhebber nomineert harrn, kandideer Roosevelt för de, up sien Initiative nee grünnd Progressive Partei neben Taft för dat US-Präsidentenamt. He, as ok Taft, weern aber bi de Wahl in‘ November 1912 Thomas Woodrow Wilson, den Kandidaten vun de Demokraatsch Partei ünnerleegen.

Up internatschonaler Ebene weer Roosevelt 1906 as eersten Amerikaner de Freedensnobelpries tospraaken wurrn, nahdem he in dat Vörjohr mit sien diplomatischen Initiative maatgeevend to dat Enn‘ vun den Russisch-Japaanschen Krieg bidraagen harr.

Leven bit to de Präsidentschap Fröh Johren un Utbillen mini|Theodore Roosevelt wiels den Spaansch-Amerikaanschen Krieg 1898 mini|NYPD Commissioner Roosevelt up Rundgang Theodore Roosevelt wurr 1858 in New York City as Söhn vun Theodore Roosevelt (* 22. September 1831; † 9. Februar 1878) un de sien Frau Martha „Mittie“ Bulloch (* 8. Juli 1835; † 14. Februar 1884) in en bannig vermögende un sellschopplich ansehn Familie boren. Sien Vader, vun nedderlannsch Afstammen, weer en spoodriek un international tätiger Geschäftsmann, den Roosevelt in sien Jöögd up völ Reisen nah Europa un Ägypten begleiten dee. So weer he ok eenige Maand in Düütschland un kunn ok en beten Düütsch snacken (ebenso as Franzöösch un Italieensch). Van 1876 bit 1880 studeer he an de Harvard University, wobi hüm besünners de Natuurgeschichte interesseeren dee. 1882 keem ünner den Titel „The Naval War of 1812“ sien bit in de modern Tiet hen gültig Book över den Seekrieg tüschen England un den USA herut, in dat he sien Interesse an de Uprüsten un Bedüüden vun de Flotte eerstmals wies.Dominik Nagl: „I am a part of everything that I have read“ – Der „Cowboy“-Präsident Theodore Roosevelt als Schriftsteller und Literaturkritiker In: Patrick Ramponi et al. (Hrsg.): Dichter und Lenker: Die Literatur der Staatsmänner, Päpste und Despoten von der Frühen Neuzeit bis in die Gegenwart. Tübingen 2014, S. 253–268, hier: S. 257f.

In dat sülvig Johr fung ok de politische Karriere vun Roosevelt an. He leet sück as unafhängig Kandidat bi de Republikaansch Partei för dat Afordnetenhuus vun New York upstellen un wurr wählt. He hett sück massiv för Reformen insett, wordör anner Afordnete up hüm upmarksom wurrn. 1884 truck he sück aber weer torüch un bleev för twee Johr up sien Ranch in North Dakota, um an sien Book „Die Eroberung des Westens“ to arbeiten. 1886 kandideer he, upstellt vun de Republikanern, för dat Amt vun den Börgermeester vun New York City. He kreeg offiziell 27 Perzent vun de Stimmen un verlor somit bi de Wahl, de aber ünner den Schadden vun stark Fälschungsvorwürfen stunn.Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, New York 2005, ISBN 0-06-083865-5, S. 273 Dat ünner Kontroll vun Tammany Hall stahn New York Police Department harr den Roop vun en vun de korruptesten in Amerika to ween. Roosevelt wurr 1895 för twee Johr to’n Baas vun de New Yorker Polizeibehörde nömmt un hett de Polizei radikal reformeert. Mit sien rigiden Alkoholverboten an Sönndaag hett he sück woll völ Feinde maakt, he hull aber sien konsequent Lien bi. Twee Johr later keem he in dat Kabinett vun Präsident William McKinley as Stellvertreeden Marineminister. In disse Positschoon hett he de Forderung nah en Krieg gegen Spanien, de sück den Unafhängigkeitsbestreeven vun Kuba weddersetten dee, ünnerstütt. An‘ 25. April 1898 fung de Spaansch-Amerikaansch Krieg an un Roosevelt hett sien Amt as Stellvertreeden Marineminister daalleggt, um en Kavallerieeenheit to grünnen, de he as Oberst vörstunn. Mit sien „Rough Riders“, de sück ut verwegen Cowboys, aber ok ut Sportriedern ut de Ostküsten-Böverschicht tosommensetten deen, wies he groot Waagmoot un Führungskraft; de Insatz up Kuba, wo he ok en Spanier dood maakt hett, hett hüm den Roop vun en Kriegshelden inbrocht. 1898 kandideer he för dat Amt vun den Gouverneur vun den Staat New York un wunn disse Wahl. Sien nee Amt hett he to’n 1. Januar 1899 antreeden. As Gouverneur hett he sück för Reformen vun de Arbeitsbedingungen in de Bedrieven insett un hett dat Versörgens- un Verkehrssystem verbeetert. mini|The administration’s promises have been kept („de Verspreeken vun de Regeeren wurrn hollen“); Warfplakat vun de Republikaner to de Präsidentschapswahl 1900 Roosevelt harr tietwies en Privatvermögen, umreekent up 2010, vun 125 Millionen Dollar, dat he aber gröttstendeels ok weer verloren hett.Christian Wernicke: Macht und Millionen – Mitt Romney ist nicht der erste steinreiche Politiker, der amerikanischer Präsident werden will. In: Süddeutsche Zeitung, 27. Januar 2012

Sien anwassen Popularität leet hüm in dat Johr 1900 as idealen Kandidaten för dat Amt vun den Viezpräsidenten utsehn, ofschons vör allen de konservative Parteiflögel nich vull för hüm weer un Roosevelt dat tonächst vörtrecken dee, wegen de gröttere Gestaltensmögelkkeiten Gouverneur to blieven. Sluutend hett Roosevelt in‘ Sömmer 1900 denn doch de Nomineeren as Running Mate vun Präsident William McKinley annommen, de in‘ November 1900 för en tweete Amtstiet weer wählt wurr. Roosevelt wurr an‘ 4. März 1901 as Viezpräsident ünner Eid nommen.Ragnhild Fiebig-von Hase: Theodore Roosevelt (1901–1909). Repräsentant des «modernen» Amerika. In: Christof Mauch (Hrsg.): Die amerikanischen Präsidenten. 5., fortführt un aktualiseerte Uplaag. München 2009, S. 254–269, hier: S. 258 In dat glieker Johr hett he ut den Grund ok nich mehr för en wiedere Amtstiet as Gouverneur kandideert; sien Amtsperiood gung turnusgemäß to’n Johreswessel up 1901 to‘ Enn (dormals weer de Gouverneur vun New York anners as hüüd up twee – un nich veer – Johren wählt).

Präsidentschap (1901–1909) mini|Vereidigung vun Roosevelt to’n Präsidenten in‘ September 1901 mini|Wahlplakat vun de Republikaner van 1904 mini|Roosevelt (links) mit sien lateren Viezpräsidenten Charles Warren Fairbanks (1904) An‘ 14. September 1901 is William McKinley an de Folgen vun en acht Daag vörher in Buffalo veröövt Anslag storven. Dör den Dood vun den Präsidenten is Roosevelt automatisch för den Rest vun de Amtstiet in dat hööchste Staatsamt uprückt. Mit 42 Jahren weer he dormit, betrucken up sien Levensöller bi de Amtsinführen, de bither jüngste amerikaansch Präsident. John F. Kennedy weer bi sien Amtsanträe 1961 een Johr öller.

Kört Tiet nah sien Amtsanträe leet he den Amtssitt vun den Präsidenten, dat Witt Huus, umfaaten restaureeren. In‘ Rahmen vun de Renoveerungen wurr de oorsprüngliche Schlichtheit vun den Bau weer herstellt, to glieker Tiet mit den West Wing en Siedenflögel hentofüügt. Mit den tosätzlichen Flachen hett man ok de wussen Grött vun den Präsidentenstaff Reeknung draagen. 1904 weern de Umbauarbeiten afslooten.Ragnhild Fiebig-von Hase: Theodore Roosevelt (1901–1909). Repräsentant des «modernen» Amerika. In: Christof Mauch (Hrsg.): Die amerikanischen Präsidenten. 5., fortführt un aktualiseert Uplaag. München 2009, S. 254–269, hier: S. 259

As 1904 weer Präsidentschapswahlen anstunnen, wurr Roosevelt eenstimmig to’n Präsidentschapskandidaten vun de Republikaner nomineert. Tonächst wurr en parteiinterne Gegenkandidatur vun den konservativen Senator Mark Hanna verwacht, de is aber in‘ Februar vun dat Johr storven, womit Roosevelt sien Führungsrull in de Partei nun unumstreeden weer. Demokratischer Gegenkandidat wurr Alton Brooks Parker, de den konservativen Flögel vun sien Partei anhörrn dee. Bi de Präsidentschapswahl an‘ 8. November 1904 hett Roosevelt sien Herutforderer mit 56,7 Perzent vun de Stimmen düülich. In dat Wahlmännergremium kreeg he 336 Stimmen, Parker 140. Sien nochmalige Vereidigung to’n Präsidenten funn an‘ 4. März 1905 vör dat Kapitol in Washington statt. Dör de vorangegahn wurr ok mit Charles Warren Fairbanks eerstmals siet Roosevelt sien Uprücken to’n Präsidenten dat siet 1901 vakante Amt vun den Viezpräsidenten weer besett. Ofschons Roosevelt de Wahl vun Fairbanks up den Nomineerenskonvent tonächst nich toseggen dee, hett he dat denn doch akzepteert, um den konservativen Parteiflögel tofräe to stellen. Roosevelt weer mit sien Wahlsieg de eerste Präsident, den nah dat Uprücken ut dat Amt vun den Viezpräsidenten de Wedderwahl gelung. 1924, 1948 un 1964 geev dat dissen Umstand denn noch mal.

Noch an‘ Wahlavend 1904 hett Roosevelt ankünnigt, de eersten dreeeenhalf Johren in dat Witt Huus as kumplette Amtstiet to werten un sück dormit 1908 nich noch mal wählen to laaten. Wenig later hett he disse Utsaag all bereut, hull sück aber an sien Ankünnigen.Ragnhild Fiebig-von Hase: Theodore Roosevelt (1901–1909). Repräsentant des «modernen» Amerika. In: Christof Mauch (Hrsg.): Die amerikanischen Präsidenten. 5., fortführt un aktualiseerte Uplaag. München 2009, S. 254–269, hier: S. 260

Binnenpolitik Sozial- un Wertschapspolitik Roosevelt fung gau an, sien Ideen in dat Land to verwirklichen. Binnenpolitisch hett he de Arbeitnehmer stärkt un sück massiv för de Monopolkontrolle tegenöver Wertschapsünnernehmen (Trusts) insett; gegen den Iesenbahntrust ünner Führung vun John Pierpont Morgan leet he sogor Staatsklaag inleggen. Sien Reformen hemm de Verwaltungsstrukturen (to’n Bispeel den Versöök vun en unafhängig Beamtendom fasttosetten), de Wertschap as ok de Umweltpolitik bedraapen. Dorbi hett he de wat up de Fööt paast, de up Kösten vun de Arbeitnehmer riek wurrn, un gung dormit ok up Konfrontatschoonskurs mit de meesten Angehörigen vun sien eegen Partei. As eerst Präsident hett Roosevelt in‘ Oktober 1901 en Afroamerikaner, nämlich Booker Taliaferro Washington, to en offiziell Draapen in dat Witt Huus empfangen. Insbesünnere mit konservativ Politikern ut den Süüdstaaten führ dat aber do temelk Verstimmungen. Roosevelt hett dorup hen dorup acht, dat he kien Inlaaden an Afroamerikaner schicken dee.Ragnhild Fiebig-von Hase: Theodore Roosevelt (1901–1909). Repräsentant des «modernen» Amerika. In: Christof Mauch (Hrsg.): Die amerikanischen Präsidenten. 5., fortführt un aktualiseert Uplaag. München 2009, S. 254–269, hier: S. 262

Roosevelt weer de eerste Präsident, de sück in en Streik inmischen dee. As 1902 bi den so nömmten Anthrazit-Streik etwa 150.000 Barglüüd in Pennsylvania de Arbeit daalleggt hemm, hett he sück en Verbeetern vun hör Arbeitsbedingungen, en regelten Achtstünnendag as ok betere Arbeitsschuulbedingungen insett un sück för en Schlichtung tüschen Arbeitgevern un den Arbeitern stark maakt.

Umweltpolitik