Novalis (* 2. Mai 1772 up Slott Oberwiederstedt; † 25. März 1801 in Weißenfels), eegentlich Georg Philipp Friedrich von Hardenberg, weer en düütsch Schriever vun de Fröhromantik un Philosoph. mini|Novalis um 1799, Porträt vun Franz Gareis
Leven Herkunft mini|Slott Oberwiederstedt Friedrich von Hardenberg entstamm old norddüütsch Adel. He wurr up dat Riddergoot Oberwiederstedt in dat ünner kursassisch Sequesterverwalten stahn Deel vun de Grafschap Mansfeld boren. Dor weer sien Vader en vun dree Mitbesitter vun en lütt Renaissanceslott mit Goodshoff. Up dat Good hett Novalis en Deel vun sien Kindheit un Jöögd verbrocht.
Sien Vader, de siet 1784 as kursassisch Salinendirekter in Dürrenberg, Artern un Kösen tätige Heinrich Ulrich Erasmus von Hardenberg (1738–1814), weer en streng pietistisch Minsch, de wegen den fröhen Dood vun sien eerst Fru, de he as Straaf för sien bitherig düchtig weltlich Leven seech, en Früend vun de Herrnhuter Brüdergemeine wurr. In tweet Ehe weer he verheiraadt mit Auguste Bernhardine von Hardenberg, borene von Bölzig (1749–1818), de elf Kinner boren dee, so ok – as tweet Kind – Friedrich.
In de Kark in Oberwiederstedt wurr he up de Naam Georg Philipp Friedrich döfft. Anner Naams, vör allen Leopold, dröfft as bloße Toeegnen oder Widmungen an Bekannte un Verehrte dör den Vader un Friedrich von Hardenberg sülvst gellen, de in Afgrenzen to sien jüngeren, Georg ropen Bröer, vör allen up „Friedrich“ oder „Fritz(e)“ hörrn dee. Dat vermootlich Dööphäubchen van 1772, dat Sophie von Hardenberg upbewohrt hett, wurrd hüüd neben dat eenzig Öölgemälde in de Düersamutstellen in Slott Oberwiederstedt wiest.
Utbillen Tonächst wurr de Jung vun Huusmeesters ünnerricht, ünner annern ok vun Christian Daniel Erhard Schmid (1762–1812), den he to Anfang vun sien Hoochschoolbillen in Jena weer drapen dee. Novalis hett 1790 de Prima vun dat Gymnasium in Eisleben ünner Rektor C. D. Jani besöcht, wo he in de dormals begäng Kenntnisse vun de Rhetorik un de antiken Literatur ünnerricht wurr. De Unkel, Friedrich Wilhelm Freiherr von Hardenberg, Landkomtur vun den Düütsch Orden, nehm Novalis as Twalfjohrigen meest een Johr in sien Obhut up den Goodshoff in Lucklum.
Wiel de Familie von Hardenberg in dat döringsch Schlöben en tweeten Wahnsitt harr, leev Novalis vör dat Ümtrecken nah Weißenfels vör allen dor.Edgar Hederer: Novalis, Wien: Amandus 1949.
1790 fung Novalis en Jurastudium in Jena (dor wurr he ünner annern vun sien fröheren Hoffmeester Christian Daniel Erhard Schmid betrüet), dat he in in Leipzig und Wittenbarg fortsetten. In‘ Toog vun dit Studium hett he 1791 en Geschichtsvörleesen vun Friedrich Schiller hört un hett to hüm wiels de sien Krankheitstiet enge persönliche Kuntakte knütt. Wiederhen hett he ok Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottfried Herder un Jean Paul draapen, sloot Früendschap mit Ludwig Tieck, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling un de Bröers Friedrich un August Wilhelm Schlegel. In‘ Juni 1794 hett Novalis dat Jurastudium mit best Examen afslooten.
Beropsleven In‘ Oktober 1794 wurr Novalis nich – as eegentlich plaant – in den Staatsdeenst upnommen,Biografie bi den rbb: Preußen Chronik: Georg Philipp Freiherr von Hardenberg Novalis sonnern weer eerst in Tennstedt Aktuarius bi den Kreisamtmann Coelestin August Just, de nich blots sien Baas, sonnern ok Früend un sluutend Biograph wurr, getrüe sien Devise: „Jeder Anfang ist ein Akt der Freiheit“. Wiels disse Tiet hett he in dat dicht bi liggen Slott Grüningen de junge Sophie von Kühn kennen lehrt. An‘ 15. März 1795 hett he sück mit hör verlobt, an hör 13. Gebortsdag.
In‘ Januar 1796 wurr Novalis Akzessist an de Salinendirektschoon in Weißenfels an de Saale, den Oort, de siet 1785 to’n Wahnoort vun de Familie wurrn weer.
1795/96 hett sück Novalis intensiv mit de Weetenschapslehre vun Johann Gottlieb Fichte utnannersett, de düchtigen Infloot up sien Weltsicht kreeg, denn up de bloße Rezeptschoon vun de Schriften folg de Wiederentwicklung vun dat Konzept. Ut dat „Ich“ vun Fichte, dat sück vun allen „Nicht-Ich“ afgrenzen dee, hett Novalis den Utgangspunkt för en Leevstenreligion maakt. Nun weer dat „Nicht-Ich“ en „Du“, en gliekwertig Subjekt.
De fröh un qualvull Dood vun sien jüst 15-johrige Verlobte in‘ März 1797 hett Novalis stark präägt.
In dat sülvig Johr fung Novalis sien Studium an de Bergakademie in Freiberg an, en to disse Tiet eerst Hoochschooladressen för Natuurweetenschapen. Dor weer he Schöler vun Wilhelm August Lampadius un Abraham Gottlob Werner, den he sück bald früendschaplich verbunnen föhl.
Dat Studium hett Bargwarkskunn, Mathematik, Chemie u. a. umfaat as ok de praktische Tätigkeit in den Gruben un weer dormit en utspraaken wietreckend, umfaatend Utbillen, tomal de „Natuurlehre“ dormals mehr umfaaten dee, as de lateren Natuurweetenschapen. Sien Bildungsweg harr in sien Familie all Traditschoon.
1798 keemen sien eersten Fragmente ünner den Titel Blüthenstaub, un ünner den eerstmaligen Gebruuk vun den Naam Novalis as Pseudonym in dat Athenaeum, de Tietschrift vun de Fröhromantiker Friedrich un August Wilhelm Schlegel herut. Sien Publikatschoonsnaam hett Friedrich von Hardenberg nich ahn Grund wählt, hett he doch sülvst in en Notiz an August Wilhelm Schlegel bemarkt, dat sück dat um en oorolt Binaam vun sien Familie hanneln dee: De novali, de „Neeland plöögen“, afleit vun dat Good vun sien Vörfohren, Großenrode oder „magna Novalis“ bi Nörten.
rechts|duum|Julie von Charpentier (Sülverstiftteeknung vun Dora Stock) Sien tweet Verlobung gung Novalis in‘ Dezember 1798 mit de Dochter vun den Barghauptmann un Freiberger Perfesser Johann Friedrich Wilhelm von Charpentier (1738–1805) in: Julie von Charpentier (1778–1811).
Af Pingsten 1799 hett Novalis weer in de Salinendirektschoon arbeit un wurr all in‘ Dezember vun dat sülvig Johr to’n Salinenassessor un Liddmaat vun dat Salinendirektorium nömmt. In disse Funktschoon droog he maatgevend to dat Ersluuten vun de Bruunkohlelagerstäen in de Gegend um den hüüdigen Daagbau Profen bi, wiel Bruunkohle as Heizmaterial för de Soltpannen vun de Soltwarken in Artern, Dürrenberg un Kösen bruukt wurr. In‘ Laatharvst 1799 is he in Jena up anner Schrievers vun de so nömmt Jenaer Romantik draapen, nahdem he in‘ Juli all de Bekanntschap vun Ludwig Tieck maakt harr.
rechts|duum|Dat Novalis-Huus in Weißenfels, in dat Novalis 1801 storven is rechts|duum|Gedenktafel an sien Wahnhuus in Freiberg
All in dat dorupfolgen Johr, an‘ 6. Dezember 1800, erfolg de Ernennung vun den nu 28-Johrigen to’n Supernumerar-Amtshauptmann för den Döringschen Kreis, en Stellung, de mit de cun en hüüdigen Landraat vergliekbor is.
De umdrievige un flietige Friedrich von Hardenberg weer 1800 an de eerst geoloogsch Vermeeten vun de Region bedeeligt un hett dat Rebeet tüschen Zeitz, Köstritz, Gera, Ronneburg un Meuselwitz ünnersöcht.
Dood An‘ 25. März 1801 um 13 Ühr is Friedrich von Hardenberg in Weißenfels an en Bloodstört infolge de „Schwindsucht“ (Tuberkulose) storven.In dat Karkenbook vun Weißenfels steiht as Doodsoorsaak „Auszehrung“. Wohrschienlich harr he sück wiels de Pleeg vun Friedrich Schiller anstaaken. Woll all af August 1800 weer he nicht o heelen an dat Lungenlieiden krank wurrn, dat hüm dat unmögelk maaken dee, sien Berop uttoööven. Nee Forschungen ünnerstellen allerdings de Arvkrankheit Mukoviszidose as eegentlich Doodsoorsaak; siet sien Kindheit hett Novalis an Lungenentzündungen un allgemeen Körperswaakheit leeden, dat disse These stütt.
He wurr in Weißenfels up den Olden Karkhoff bisett.
Novalis sülvst harr blots de Herutgaav vun de Blüthenstaub-Fragmente, de Fragmentsammlung Glauben und Liebe oder Der König und die Königin (1798) un de Hymnen an die Nacht (1800) beleevt. De nich fardigstellt Romans Heinrich von Ofterdingen un Die Lehrlinge zu Sais as ok de later so nömmt Reed Die Christenheit oder Europa wurrn de Apenlichkeit eerst dör de postume Drucklegung dör de Früenden Ludwig Tieck un Friedrich Schlegel togänglich.
Wark De rastlose, kreative un reflekteerte Friedrich von Hardenberg gellt as en vun de bedüüdenst Vertreeder vun de düütsch Fröhromantik. He harr blots wenige Johren, um sien Fähigkeiten optpdecken, to erkennen un wieder to entwickeln. De mit umfaaten Kenntnissen vun de Natuurweetenschp, dat Recht, de Philosophie, Politik un Weertschap utstatt Friedrich von Hardenberg wurr fröh schrievend aktiv. All dat Jöögdwark maakt düütlich, dat de Schriever all fröh utspraaken belesen un bildt weer. Sien Wark hett eng Verbinnen to sien beroplich Tätigkeit, insluutend de Tiet vun sien Studium, denn afsehn vun den Dichtungen, den Fragmenten un Essays, ist is en verwunnerlich groot Antall vun Upteeknungen to Geschichte un Politik, Philosophie, Religion, Ästhetik un Natuurweetenschapsgeschichte bekannt.
Hardenberg hett all dat sammelt, wat hüm sülvst bildt harr, un hett dat reflekteert, seech un hett Tosommenhänge in den Sinn vun en allumfaaten Enzyklopädie vun de Künste un Weetenschapen tekent. Disse Upteknungen ut de Johren 1798/99 wurrn ok as dat Allgemeine Brouillon betekent.
Tosommen mit Friedrich Schlegel hett Hardenberg dat Fragment to en spezifisch romantischen literarischen Kunstform entwickelt.
Den Karn vun sien literarisch Schaffens maaken dat Streeven nah de „Romantisierung der Welt“ un de Söök nah de Verbinnen vun Weetenschap un Poesie ut. Dat Ergevnis sull en „progressive Universalpoesie“ ween. Hardenberg weer wiederhen dorvan övertüügt, dat de Philosophie un de hör överordnet Dichtung in en eng Verhältnis vun de ständig Wesselbetrecken stahn mööten.
Dat jüst dat romantische Fragment de passen Form vun de Dorstellen vun en progressiv Universalpoesie is, wiest sück an den Spood vun dit dormals nee Genre in de latere Rezeptschoon.
De Anspröök, den Hardenberg an de Dichtkunst un somit ok an sien eegen Arbeit stellen dee, wurrd in folgend Ütern düütlich: „Poesie ist die große Kunst der Konstruktion der transzendentalen Gesundheit. Der Poet ist also der transzendentale Arzt.“ „Man sucht mit der Poesie, die gleichsam nur das mechanische Instrument dazu ist, innre Stimmungen, und Gemälde oder Anschauungen hervorzubringen – vielleicht auch geistige Tänze etc.“ „Poesie = Gemüterregungskunst.“ „Poesie ist Darstellung des Gemüts – der innern Welt in ihrer Gesamtheit.“
Triadenstruktur Dat gesamte Wark liggt en Billensgedanke to Grund: „Wir sind auf einer Mission: Zur Bildung der Erde sind wir berufen“. Dat sull vermiddelt wurrn, dat sück all in en stetigen Perzess befind. So ok de Minsch, de immer versöcht, sück en fröheren – hypothetisch annommenen – Tostand nahder to kommen, de dorvan präägt is, dat Minsch un Natuur harmoneeren. Dissen Gedanken vun de romantischen Universalpoesie wurr dör de romantische Triade en passen Dorstellensform geven, de den Rezipienten immer weer för Oogen führt, dat de beschreeven Moment genau de richtige (de günstigste) Tietpunkt (Kairos) is – en Begreep, den Hardenberg vun Lessing övernommen harr –, de Oogenblick vun de Krise, an den sück entscheeden deiht, welker Wennen de Loop vun de Dinge nehmen deiht. Disse immer weer dorleggt Umbröökstieden korrespondeeren mit en Geföhl för de Gegenwart vun den Künstler, dat Novalis mit eenig Tietgenossen deelen dee.
Deswegen lett sück in de Warken meest en Triadenstruktur erkennen, dat heet, dat dat binnerhalv vun en Wark dree mitnanner korrespondeeren Strukturelemente gifft. In de antik greeksch Dichtung weern dat de dree Strophen: Strophe, Antistrophe un Epode. Novalis gestalt de inhaltlich un gegevenenfalls ok formal, tominnst de dart so nömmt Epode, ünnerscheedlich ut.
Mystik