miniatur|En prokaryootschen Eenzeller: Bacillus subtilis miniatur|Een eukaryootschen Eenzeller: Paramecium aurelia
En Zell(e) (vun lat. cellula lüttje Kamer, Zelle, ooldgr. κύτος kytos Zelle) is de lüttjeste Eenheit, de mank de Organismen leven deit. Dat gifft „Eenzellers“ un „Mehrzellers“. Wenn dat Leevwesen ut en ganzen Barg Zellen besteiht („Veelzellers“), könnt de Zellen tohopenknütt ween to gröttere Eenheiten. De weert denn Geweev nömmt. Dat minschliche Lief besteiht ut een poor hunnert verscheden Typen vun Zellen un Geweev. In’n Loop vun de Evolutschoon hefft de Zellen vun Veelzellers de Mööglichkeit verlaren un könnt nich mehr alleen for sik un sülvstännig leven. Se hefft sik up Geweeve spezialiseert un deelt sik de Arbeit up. Bi Eenzellers sütt dat anners ut. De Wetenschop un Lehr vun de Leevwesen ehre Zellen warrt Zellbiologie nömmt.
Grundlagen Elke Zell is en egen System, dat afgrenzt is vun annere un sik sülms unnerholen kann. Se kann Nehrstoffe upnehmen un de Energie, de dor in steken deit, dör Stoffwessel for sik sülms bruken. Nee Zellen kaamt tostanne dör Zelldeelen. In de Zellen steekt Informatschonen for allens, wat se unnernehmen doot un wie dat aflopen mutt. Zellen kriegt Saken tostanne, de as Kennteken vun dat Leven ankeken weert. Man dör de Spezialiseeren in Veelzellers weert düsse Kennteken nich bi all Zellen funnen:
Vermehren dör Zelldeelen Stoff- un Energiewessel (Upnehmen vun Nehrstoffe, Afboo vun Zellstrukturen oder Energieumsatz) Zellen reageert, wenn se targt weert (targen vun buten de Zellen oder vun binnen, Temperatur, Freten, Feende, de jem freten wüllt usw.) Se könnt sik unner Umstänne rögen (unner annern dör Pietschensteerter). Ok in de Zellen röögt sik Proteine un Vesikels. Se könnt wassen un sik entwickeln. Se könnt dootmaakt weern (Nekrose).
Mit de Evolutschoon hefft sik twee Gruppen vun Leevwesen rutbillt, de sik bannig verschelen doot dör de Struktur vun ehre Zellen: Dat een sünd de Prokaryoten. Se bestaht ut eenfache Zellen sunner Zellkarn. Dat annere sünd de Eukaryoten, de ut Zellen bestaht, de man wat kumplexer tohopenboot sünd un en Zellkarn hefft. Prokaryoten un ok Eukaryoten gifft dat as Eenzellers un as Mehrzellers. Bi de Mehrzellers sluut sik Zellen tohopen un wuppt denn sunnerliche Upgaven. Meist deelt se sik dor de Arbeit bi un könnt alleen faken nich mehr leven.
Bi de Grötte verscheelt sik Zellen bannig. Normolerwiese hefft se en Döörmeter vun 1 bit 30 Mikrometer, man de Eizell vun en Vagel Struuß warrt mehr as 7 Zentimeter groot. Ok bi de Minschen is de Eizell mit 110 bit 140 Mikrometer de gröttste Zell, un de eenzigste, de een mit’n bloten Oge sehn kann.
De Zell bi de Prokaryoten thumb| Zell vun en Prokaryoten (Bakterium, schemaatsch dorstellt
De Prokaryoten (Bakterien un Archaeen) ehre Zellen weert ok Procyten oder Protocyten nömmt. Se hefft keen echten Zellkarn, as de Zellen vun de Eukaryoten un sünd alltohopen eenfacher upboot. Allgemeen kann seggt weern, datt se sik so vun de Eukaryoten ehre Zellen verscheelt:
Bi de Procyten is dat roorer, datt se enkelte Unnerdeele billen doot De DNA mit dat geneetsche Materiol liggt free in dat Zellplasma. Bovento is dat nich dör Histone (sunnerliche Proteine) tosamenknütt‘ un also nich in en echten Chromosom tohopenfaat. Se is in’e Reege brocht in dat so nömmte Nucleoid, wat man lüttsch is. Dat ganze Genom besteiht meist bloß ut en enkelt DNA-Molekül. Dat warrt „Bakterienchromosom“ nömmt. Faken is düt DNA-Molekül in sik afslaten. De Zellhüllen sünd faken kumplex tohopensett, to’n Deel bestaht se sogor ut twee Membrans. De Ribosomen sünd jummers lüttjer (Sedimentatschoonskoeffizient 70 S) as in de Eukaryoten ehre Zellen (80 S).
Prokaryoten verscheelt sik bannig, wat dat Utsehn un de Umwelt angeiht. Dat gifft wecke, de könnt unner extreme Umstänne leven (Temperatur bit over 100 °C; in en Umwelt, wo dat keen fre’en Suerstoff gifft; suer Milieu (pH-Weert 1-4); hogen Druck (1000 bar). Veel Prokaryoten leevt as Parasiten, in en Symbiose oder se nehrt sik vun dood Materiol. En Reeg vun jem maakt krank. Faken sitt dor Plasmide in.
De Eukaryoten ehre Zellen thumb|So is de Zell vun en Eukaryoten (Deert) organiseert: 1. Lüttkarn (Nucleolus) 2. Zellkarn (Nukleus) 3. Ribosomen 4. Vesikel 5. Ruug Binnenplasma-Nett (Ergastoplasma) 6. Golgi-Appraat 7. Mikrotubuli 8. Glatt Binnenplasma-Nett 9. Mitochondern 10. Lysosom 11. Zellplasma 12. Peroxisomen 13. Zentriolen
De Eukaryoten ehre Zellen weert ok Eucyten nömmt. Se verscheelt sik vun de Prokaryoten ehre Zellen sunnerlich dör den Zellkarn mit en Karnhüll um de DNA umto, de tohopenbunnen is in Chromosomen. De Eukaryoten ehre Zellen sünd veel mehr spezialiseert, as Zellen vun Prokaryoten. Dat liggt dor an, datt se unbannig veel verscheden Upgaven to wuppen hefft. De middelste Zellmass vun Eucyten liggt bi 2,5 Nanogramm. In de Längde verscheelt se sik bannig: dat geiht vun en poor Mikrometer bit hen to en poor Zentimeter bi Zellen vun Muskelfasern.
En Sunnerrull mank de Eucyten speelt de Nervenzellen (Neuronen). De langt vun dat Ruggenmark bit hen in de ütersten Liddmaten.
Wie sik de Zellen bi Deerter, Planten un Swämme verscheelt Zellen vun Deerter, Planten un Swämme höört all to de eukaryootschen Zellen, man se verscheelt sik doch in’e Struktur. De sunnerlichen Unnerscheede sünd hier tohopenfaat:
Bestanddeel Plantenzellen Zellen bi Deerter Zellen bi Swämme Zellwand, wichtigste Deele gifft dat jummers, mit Zellulose, in Weekholt ok veel Glucomannan, faken as Galactoglucomannan Jummers sunner Zellwand gifft dat regelmatig, mit Chitin (Zellwänne könnt avers twuschen Zellen wegfallen) Plastiden gifft dat jummers, meist as (gröne) Chloroplasten gifft dat nie nich Plastiden gifft dat, man keen Chloroplasten Vakuolen gifft dat jummers (Membran umto: Tonoplast) gifft dat mehrstendeels nich (man charakteristisch for Adipozyten) gifft dat jummersC. J. Alexopoulos, C. W. Mims, M. Blackwell: Introductory Mycology. John Wiley and Sons, 1996, ISBN 0-471-52229-5. energieriek Kohlenhydrat-Spiekermolekül Starkde Glykogen GlykogenJ. Lomako, W. M. Lomako, W. J. Whelan: Glycogenin: the primer for mammalian and yeast glycogen synthesis. In: Biochim. Biophys. Acta., Band 1673, 2004, S. 45–55 (PMID 15238248). Twuschenruum twuschen de Zellen in Geweven Middellamelle mit Kontaktarreal (Zellgöter), keen Kollagen Extrazelluläre Matrix, jummers mit Kollagen keen Kollagen Zelldeelen (normolerwiese warrt de Zellmembran afsnört, Knuppen kann ok vorkamen) achternah warrt de Zellwand twuschen de Dochterzellen tostannen brocht Wie weert Stoffe mit de Naberzellen uttuuscht to’n Deel over Plasmodesmen, de vun Zelldeelens herkaamt over Desmosomen oder Gap Junctions, de na Afsluss vun de Zelldeelen nee tostanne brocht wurrn sünd Gap Junctions oder wat in de Aart Lysosomen kann dat geven, mutt avers nich gifft dat, faken as lyytsche Vakuole Zellkarn in de Interphase gifft dat jummers for sik gifft dat meist (fehlt u. a. in de Minschen ehre Erythrozyten) gifft dat meist, in Plasmodien oder Synzytien kann dat angahn, datt he nich to finnen is oder datt he mehrfack to finnen is (wenn sik en Reeg vun Naberzellen tohopenslaten hefft, sunner Zellwänne oder Membrans dor twuschen)
miniatur|hochkant=1.5|Plantenzelle
Egenaarden vun Plantenzellen De Zellwand gifft de Zellen un dor dat ganze Lief vun de Planten mit en mehr oder minner faste Form. Se lett Water, uplöste Nehrstoffe un Gase dör. Bestahn deit se sunnerlich ut Zellulose. Wenn bi sunnerlich dicke Zellwänne liekers Stoffee transporteert weern mütt, gifft dat dor Zellgöter. Dat sünd Göter in de Zellwand, wo de Naberzellen bloß man dör en dünne Membran scheedt sünd un dör düssen Kuntakt de Stoffe man eenfack uttuuscht weern könnt. In de Chloroplasten gifft dat en kumplex System, um de Energie vun dat Licht for de Photosynthese to bruken. Dor höört unner annern de gröne Farvstoff Chlorophyll mit to. Lichtenergie warrt infungen (afsorbeert) un as Druvenzucker (Glukose) in cheemsche Energie umwannelt. Spiekert weern kann düsse Energie denn as Starkde. De Vakuolen sind Rüme in dat Zellplasma. Se sünd mit Zellssapp füllt. In düssen Ssapp könnt Farvstoffe (as Flavone), Giftstoffe (as Coffein) Duftstoffe oder noch anners wat in ween. De Tonoplast is en Membran un grenzt de Vakuole af gegen dat Plasma. Se lett bloß ganz bestimmte Stoffe dör.
De Zellen ehre Struktur All Zellen hefft en Zellmembran. Dor speelt dat keen Rull bi, ob sik dat um Prokaryoten hannelt oder um Eukaryoten. Dör de Membran is de Zell afgrenzt vun dat Umto. Se öövt Kuntroll ut over dat, wat in de Zellen upnahmen un wat rutbrocht warrt. Up jede Siet vun de Membran gifft dat Ionen (dat sünd Atome oder Moleküle, de elektostaatsch upladen sünd). Se finnt sik up beide Sieten vun de Membran in unnerscheedliche Kunzentratschoon. So könnt dor cheemsche Perzesse aflopen. Vun de Zellmembran is dat Zellplasma (Zytoplasma) inslaten. All Zellen, de sik delen könnt <!—nich ALL Zellen hefft DNA, dat fehlt unner annern bi de Erythrozythen vun Minschen--> dreegt DNA in sik. In de DNA is de Arvinformatschoon in spiekert. Bovento sitt in de Zellen Proteine in. Se weert bruukt, wenn se as Enzyme in de Zellen Katalyse bedrievt oder Strukturen upboot. Butendem gifft dat in de Zellen RNA. De is nödig to’n Herstellen vun de Proteine.
Achternah weert de wichtigsten Deele vun de Zellen kort upföhrt un beschreven:
Zellmembran – de Hüllen, de schuult Um elke Zellen is en Zellmembran umto. Se scheedt de Zellen vun allens, wat buten is un schuult ehr ok. Se besteiht sunnerlich ut en Dubbellipidschicht un allerhand Proteine. De maakt dat mööglich, Ione un Moleküle twuschen de Zellen un dat Umto ut to tuuschen. Se is 4 bit 5 Nannometer dick.
Zellskelett – de Zellen ehr Gerüst Dat Zellskelett (Zytoskelett) is en wichtigen un kumplexen Deel vun de Zellen. Ofschoonst sik de Naam anners anhöört, is dat dor tostännig for, datt de Zellen un ehre ütere Form just so leifig, as ok stebig sünd, datt se sik rögen kann un datt sik in de Zellen wat röögt. En wichtige Rull speelt dat, wenn sik de Zellen delen deit. Tolest spöört dat Zellskelett, wenn de Zellen vun buten her targt warrt un gifft dat na dat Zellbinnerst wieter. Dat Zellskelett besteiht ut Proteine. Se sorteert sik in dree grote Afdeelen, dat sünd de Mikrofasern, de Mikrotubuli un de Intermediärfasern.
Datt düsse dree Elemente vun dat Zellskelett as Grundlaag in jede Zellen to finnen sünd, is de 1960er Johre rutfunnen wurrn, as dat mit den Insatz vun Elektronenmikroskope un en nee Aart vun Fixeern (Gluturaldehydfixeern) un Detektschoon (Aktindekoratschoon dör Myosinkoppgruppen) mööglich weer. Sunnerlich Sabatini un Ishekawa hefft de Kennis dör ehre Arbeiden bannig voranbrocht.Sabatini et al., 1963 J. Cell Biol.Ishikawa et al., 1968 J. Cell Biol.
Das geneetsche Material Dat gifft twee Aarden vun geneetschen Material in de Zellen: de Desoxyribonukleinsüern (engelsch afkört: DNA, düütsch DNS) un de Ribonukleinsüern (RNA, düütsch RNS). Wenn Informatschonen over en lange Tied hen spiekert weern schöllt, denn bruukt de Organismen dor DNA for. De RNA warrt faken bruukt, wenn Informatschonen wietergeven weern schöllt (u. a. mRNA) un for Reaktschonen in de Aart vun Enzyme (u. a. rRNA). Bi Prokaryoten is de DNA eenfack un in sik afslaten (as „Zingel“). Dor warrt Bakterienchromosom to seggt, ofschoonst sik dat bannig verscheelt vun de Chromosomen in de Zellen vun Eukaryoten. In de ehre Zellen is de DNA verdeelt up allerhand Stäen: In’n Zellkarn un in de Mitochondern un Plastiden. Dat sünd Zellorganellen mit Dubbelmembran. In de Mitochondern un Plastiden is de DNA as „Zingel“ ansiedelt, just as bi de Prokaryoten. In’n Zellkarn is se tohopenslaten to so nömmte Chromosomen. De Chromosomen ehre Tahl verscheelt sik vun Aart to Aart. In de Minschen ehre Zellen finnt sik 46 Chromosomen.
Ribosomen – De Proteinfabriken