miniatur|Carl Friedrich Goerdeler (1925) Carl Friedrich Goerdeler (* 31. Juli 1884 in Schneidemühl, Provinz Posen; † 2. Februar 1945 in Berlin-Plötzensee) weer en düütsch Jurist, Politiker (DNVP) un Wedderstandskämper gegen den Natschonalsozialismus. He hörr to de führen zivil Köpp vun de Wedderstandsbewegen un sull nah den Anslag vun’n 20. Juli 1944, an dessen Planung he maatgevend bedeeligt weer, dat Amt vun den Riekskanzler övernehmen.Bauer: Nationalsozialismus. 2008, S. 501.
Goerdeler stamm ut en preußisch Beamtenfamilie. He weer siet 1911 as Kommunalpolitiker tätig un van 1930 bit 1937 Böverbörgermeester vun Leipzig. Geistig orienteer sück Goerdeler an de preußischen Traditschoon un en wertschapsliberalen Wertkonservatismus. De Verwaltungsfackmann weer in de 1920er Johren mehrfack as Riekskanzler in' Gespräch, bevör he 1931/1932 un 1934/1935 dat Amt vun den Riekskommissar för de Priesbillen inneharr.
De Machtöverdragen an de NSDAP hett Goerdeler tonächst positiv bewert. Ut sien konservativ Weltansicht herut hett he sück vun Anfang wiegert, Liddmaat vun de Partei to wurrn, un entwickel sück bit 1936 to en entscheeden Gegner vun dat Regimes. As in Leipzig in' November 1936 dat Denkmal vun den jöödschen Komponisten Felix Mendelssohn Bartholdy afreeten wurr, is Goerdeler demonstrativ vun dat Amt vun den Böverbörgermeester torüchtreeden. In de folgen Johren is he dör de Staaten vun de Westmächte reist, um vör den Natschonalsozialismus to wohrschoon un de allieerten Regeeren to beraden.
Mit Anfang vun den Tweeten Weltkrieg bill sück um Goerdeler en konservativ Kring vun den zivilen Wedderstand herut, de dat Enn' vun de NS-Herrschap herbiführen wull. Disse so nömmt „Goerdeler-Kreis“ weer en geistig Zentrum vun de Oppositschoon gegen Hitler un harr tallriek Kuntakte to anner Wedderstandsgruppen, insbesünnere to'n militärischen Wedderstand um Ludwig Beck. Nahdem de Anslag vun’n 20. Juli 1944, scheefgahn weer, wurr Goerdeler in' August 1944 denunzeert, vun den „Volksgerichtshoff“ ro'n Dood Veroordeelt un an' 2. Februar 1945 in Berlin-Plötzensee henricht.Markus Würz: Carl Friedrich Goerdeler Tabellarisch Levensloop in' LeMO (DHM un HdG)
Herkunft un Kindheit miniatur|Wahnhuus vun de Familie Goerdeler an' Marktplatz vun Schneidemühl, um un bi 1890 Carl Friedrich Goerdeler wurr as dart Söhn vun Julius Goerdeler un sien Fru Adelheid, borene Roloff, in Schneidemühl, Kreis Kolmar i. Posen, boren. Sien Familie hörr up Vaders as ok up Moders Siet to de preußisch Beamtenelite. All sien oorsprünglich ut Lüchow stammenr Oorgrootvader Christian Goerdeler weer as Oberrevisionsrat to de Tiet vun Friedrich Wilhelms III. in Berlin tätig ween. Sien Grootvader, Dietrich Wilhelm Goerdeler, hett an dat Oberlandesgericht Hamm in de Provinz Westfalen arbeit. Siet sien Versetten 1852 an dat Appellatschonsgericht Marienwerder in der Provinz Westpreußen weer de Familie eng mit dat ländlich Ostelbien verbunnen.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 43. De noch in Hamm boren Vader Julius Goerdeler is in Marienwerder upwussen un hett de Dochter vun den dortigen Appellatschonsgerichtsrat Carl Roloff heiraadt, nahdem he as Offizier vun de Reserve ut den Düütsch-Franzööschen Krieg 1870/71 torüchkehrt weer. Ut disse Ehe gungen veer Söhns (Gustav, Franz, Carl un Fritz) as ok een Dochter (Else) hervör. Över de Jöögdtiet vun Goerdeler liggen wegen sien erhollen Jugenderinnerungen, de he kört vör sien Verhaftung 1944 verfaat hett, nipp un nau Borns vör.Meyer-Krahmer: Carl Goerdeler und sein Weg in den Widerstand. 1989, S. 12.
Nah de Gebort vun sien darten Söhn Carl Friedrich geev Julius Goerdeler sien Tätigkeit as Afkaat in Schneidemühl up un greep de Chance, as Amtsrichter un to glieker Tiet as Geschäftsführer vun de Landwertschapsbank „Neue Westpreußische Landschap“ to arbeiten. Bit to sien sösste Levensjohr is Carl Friedrich Goerdeler in de lütt Landstadt Schneidemühl upwussen, bevör sien Vader 1890 in dat dicht bi liggen Marienwerder versett wurr un de Familie dor hentrecken dee.Meyer-Krahmer: Carl Goerdeler und sein Weg in den Widerstand. 1989, S. 17. An dat Umfeld vun de Familie änner sück aber blots wenig: Hör Levensführen weer börgerlich un vun provinziell Eenfackheit un Natuurverbunbenheit präägt. Sien Vader führ de Familie patriarchalisch-autoritär, utgleeken dör de „liebreizende Würde“ un Levhaftigkeit vun de Moder. De groot Familientosommenhollen un insbesünnere ok de geslechterspezifische Rullenverdeelen hemm Goerdeler sien latere Upfaaten över de Familie as wichtigst Stütt vun de Sellschop bestimmt – he sülvst hett dat dat „Grunderlebnis“ vun sien Kinner- un Jöögdtiet nömmt.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 47. Dorto keem de „Geist altpreußisch-konservativen Beamtentums“: Goerdeler hett en Uptrecken to preußisch Tugenden un königstrüe-konservativer Grundinstellung erfohren. Ok politische Diskussionen funnen in dat Huus vun de Familie faken statt, besünners, sietdem de Vader 1899 för de Freekonservative Partei in den preußischen Landdag intrucken weer.Ritter: Carl Goerdeler und die deutsche Widerstandsbewegung. 1984, S. 21.
Siet 1891 hett Goerdeler dat humanistisch Gymnasium Marienwerder besöcht, wo ok all sien Vader dat Abitur maakt harr. Ok wenn he nich to de best Schöler hörrn dee, so hett he in' Rückblick sien Schooltiet as „vorzüglich“ beoordeelt.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 51. An dat humanistisch Gymnasium kreeg he en börgerlich ästhetisch-geschichtlich utricht Billen. Besünners de Kultur vun dat antik Greekenland un de friederiziaansch-protestantsch Traditschoon stunnen in' Vördergrund.Vgl. Hans Dühring: Das Gymnasium Marienwerder. Von der Domschule zur Oberschule. Würzburg 1964. An' 22. März 1902 hett Carl Friedrich Goerdeler dor denn de Riepprüfung spoodriek afslooten. As dat um de Johrhunnertwenn' so begäng weer,Vgl. Thomas Nipperdey: Deutsche Geschichte 1866–1918. Band 2. Machtstaat vor der Demokratie. München 1991, S. 637. hett he sück ansluutend to en Offiziersutbillen bi de kaiserlich Marine meld. He hett denn aber blots wenig Maand as Schöler vun de Marineakademie in Kiel verbrocht, wiel he „furchtbares Heimweh“ kreeg.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 55. Nah dat kört Tüschenspeel as Marinesoldat hett sück Goerdeler sluutend entslooten, de Familientraditschoon forttosetten un Jurist to wurrn.
Studium in Tübingen un Königsbarg miniatur|Nee Aula vun de Eberhard Karls Universität Tübingen, in de en Gedenktafel an de ehmalgen Tübinger Studenten erinnert, de an' 20. Juli bedeeligt weern. An' 13. November 1902 nehm Goerdeler an de Eberhard Karls Universität Tübingen dat Jura-Studium up.Vgl. Zeugnis für ein anderes Deutschland. Ehemalige Tübinger Studenten als Opfer des 20. Juli 1944. In: Volker Schäfer (Hrsg.): Werkschriften des Universitätsarchivs Tübingen. Reihe 2. Heft 11. Dor harrn ok all sien beid öllere Bröers studeert, un as de, wessel ok Carl Friedrich nah dree Semestern de Universität: 1905 gung he an de Albertina nah Königsbarg. De juristischen Fakultäten vun disse beid Hoochschoolen gullen as besünners konservativ un elitär. Neben Vörlesungen vun de Rechtswetenschap hett Goerdeler ok historsche besöcht, wiel he sück düchtig för de Geschichte vun dat 19. Johrhunnert, insbesünnere för de Preußisch Reformen, interesseeren dee. Dit historsch Interesse hett later ok sien politische Ansichten präägt.
In Tübingen is he de „Akademischen Turnerschaft Eberhardina“ (hüüd: Alte Turnerschaft Eberhardina-Markomannia ATEM - Geschichte der Eberhardina Tübingen, Herutgever:Alte Turnerschaft Eberhardina-Markomannia|afropen an' 28. Juli 2014 ) bitreeden. In dat Kaiserriek hemm de Verbindungen de zentraal Institutschonen vun dat studentisch Leven bild. De „Eberhardina“, de de Broers vun Goerdeler nhörrn deen, weer en 1884 grünnd, free, farvendragen un plichtslagen Turnerverbinnen.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 58. To sien Kommilitonen hörr ok Eugen Bolz, de as Zentrumspolitiker 1928 bit 1933 württembergisch Staatspräsident weer un later in' Wedderstandskreis vun den 20. Juli mitwarken dee. Nah den Wessel vun Goerdeler nah Königsbarg legg he an' 31. Oktober 1905 sien eerst Staatsexamen mit dat Prädikat „befriedigend“ af,Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 60. wat dormals in dat tweet juristisch Staatsexamen en anerkennenswert Noot weer. Wenig later wurr he to'n Referendar nömmt. In Königsbarg hett he de Doktersdochter Anneliese Ulrich kennenlehrt, mit de he sück 1903 verloben dee.Goerdeler: Politisches Testament. 1945, S. 22. He weer Liddmaat vun de Studentenverbinnen Rossitten, ut de 1926 de Fliegerschaft Preußen entstahn is.
Van' 1. November 1905 bit to'n 30. September 1906 stunn Carl Friedrich Goerdeler as Eenjohrig-Freewilliger bi dat 1. Ostpreußisch Feldartillerie-Regiment Nr. 16 in Deensten. Nah Afsluss vun sien militärischen Deenstplicht fung he mit en praktisch Utbillen as Referendar an. He hett en Vörbereitensdeenst an verscheeden Statschonen maakt, so Fischhausen, Braunsberg, Königsbarg un Marienwerder. Neben sien Referendariat hett Goerdeler de Tiet funnen, to dat Thema Das Bewusstsein der Pflichtwidrigkeit im Schuldinhalte und Behandlung in der Literatur und den wichtigsten deutschen Gesetzbüchern des 19. Jahrhunderts to promoveeren.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 63. 1907 reck he de Dissertatschoon bi Perfesser Robert von Hippel an de Universität Chöttingen in.Ritter: Carl Goerdeler und die deutsche Widerstandsbewegung. 1984, S. 22. Dorför kreeg he aber blots de Noot „rite“.
Dree Johre later hett he sein Referendariatstiet afslooten un legg an' 31. März 1911 in Berlin dat tweet Staatsexamen af. Wenig later wurr he to'n Gerichtsassessor nömmt. Dat bedüüd aber blots, dat he nu de formalen Vörutsetten för dat Amt vun den „Gerichtsrats“ (to'n Bispeel Amtsrichter oder ähnlich) harr;Ähnlich gung dat dormals all anner „Assessoren“. dat bedüüd aber up kien Fall de Övernahm in en düersam Beamtenstatus; völmehr verdeen de Mehrheit vun de Juristen in de Kaisertiet eerst af Midden veertig hör eerst Gehalt.Norbert Kampe: Studenten und „Judenfrage“ im Deutschen Kaiserreich. Die Entstehung einer akademischen Trägerschicht des Antisemitismus. Chöttingen 1988, S. 66–67. So weer Goerdeler (as annern ok) in Kniep irgendwo en Arbeitsplatz to finnen. Wiel dat sien politischen Interessen tomööt keem, hett he sück, as later ok sien Bröer Fritz, för en kommunalpolitische Loopbahn entscheedt. Um dorup besünners goot vörbereit to ween, hett sück Carl Friedrich Goerdeler up Anraaden vun de mit sien Öllern befrüend Königsbarger Böverbörgermeester Siegfried Körte dorför entscheedt, tonächst Praktika in dat Bankwesen to maken. To dissen Zweck leet he sück an' 21. April 1911 för en Johr ut den Justizdeenst beurlauben.
Van' 24. April bit to'n 14. September hett Goerdeler bi de Bank vun de „Ostpreußischen Landschaft“ un ansluutend bit to'n 10. Oktober in de Königlichen Seehandlung, vun de preußisch Staatsbank, an' Gendarmenmarkt in Berlin arbeit.Reich: Carl Friedrich Goerdeler. 1997, S. 65. Dat Praktikum in dat Bankwesen verschaff hüm Inblicke in ökonomsche Tosommenhänge, de he later in de Kommunalverwalten goot bruuken kunn. Nah Afsluss vun de Praktika un vun dat Referendariat streev Goerdeler, nunmehr Jurist, en eerst fast Anstellen tomööt. Todem harr he wiels sien Praktikumstiet sien Verlobte Anneliese Ulrich (1888–1961) heiraadt, de he in Königsbarg kennenlehrt harr. Ut de Ehe gungen fiev Kinner hervör,Meyer-Krahmer: Carl Goerdeler und sein Weg in den Widerstand. 1989, S. 37. de Söhns Ulrich (1913–2000), Christian (1914–1942) un Reinhard (1922–1996) as ok Marianne (1919–2011), de Moder vun Frieder Meyer-Krahmer, un Benigna.
Kommunalpolitisch Anfänge in Solingen