Mount Everest

De Mount Everest is mit de höögste Barg van de Eer un liggt in de Himalaya. De Barg höört to de 14 Achtdusender un to de Seven Summits. De Mount Everest dragt de Naam van de britsch Landvermeter George Everest. Up Nepali heet de Barg Sagarmatha (सगरमाथा Sagaramāthā „Vörkopp van de Heven“), up Tibeetsch Qomolangma (ཇོ་མོ་གླང་མ „Moder van dat Universum“, Uutspraak: „Tschomolangma“; engelsch Ümschrift Chomolungma).

De Mount Everest liggt in de Mahalangur Himal binnen de Regioon Khumbu in Nepal an de Grenz na Tibet in China to; de westliche un südööstliche van sien dree Bargkanten billen de Grenz tüschen de Länner. Up nepalees’sch Sied höört de Barg to de Sagarmatha-Natschonaalpark, de to dat UNESCO-Weltnatuurarv tellt. Up de Noordsied in China höört he to de , dat mit de övereenstemmt, dat de UNESCO uutwiest het.

Edmund Hillary un Tenzing Norgay is dat an de 29. Mai 1953 glückt, de Barg dat eerste Maal to bestiegen. Up de 8. Mai 1978 bestegen Reinhold Messner un Peter Habeler de Topp för’t eerste Maal sünner dat se extra Suerstoff to Amen bruukt hebben. Bit 2018 stegen an de 8.400 Minschen bit up de Bargtopp. Över 300 Bargstiegers bleven up de Weg bargrup oder de Weg bargdaal dood.

De Mount Everest is van de Seespegel uut meten de höögste Barg up de Eer. Twee anner Bargen könen bi anner Meetmethoden ook de Titel „höögste Barg up de Eer“ kriegen: De Vulkaan Mount Kea up Hawaii is de höögste Barg van de Bargfoot uut meten, de bi de Mount Kea ünner de See liggt; de Chimborazo in Ecuador is de höögste Barg van de Eerdmiddelpunkt uut meten.

Naams van den Mount Everest miniatur|links|George Everest Up Nepali heet de Barg सगरमाथा Sagarmāthā („Vörkopp van den Heven“) un up Tibeetsch ཇོ་མོ་གླང་མ Jo mo klungs ma (na offitschelle Transkriptschoon: Qomolangma; „Moder van dat Universum“). De chineesch Naam givt den tibeetschen Naam phoneetsch wedder. De Naam, de Transkriptschoon, de vandaag in Europa begäng is, is de Engelsche Ümschrift Chomolungma. De düütsche Ümschrift„ Tschomolungma “ het de engelsche Transkriptschoon meest komplett wegdrängt.

Sir George Everest weer lang Johren Baas van de („Groot Trigonometrisch Vermeten“) van Indien un Surveyor General of India. Ünner sienen Nafolger Andrew Scott Waugh vermeten de Briten 1848 dat eerste Maal den Barg mit den Naam „Peak b“ van Indien uut, denn Nepal dee den Briten den Togang in dat Land verseggen. Na wieder Vermeetarbeid uut wieder Feern, begunn Radhanath Sikdar denn de Daten umfangriek un komplex in de Computing Offices in Dehradun tobereken un keem 1852 to dat Resultaat, dat de Barg, de middelwiel „Peak XV“ („Topp 15“) heet, mit 29.002 Foot (8.840 m) höger is as all anner Bargen, de betto bekannt weren.Clements R. Markham: A Memoir on the Indian Surveys. (PDF-Datei; 57,80 MB) 2. Uplaag W.H. Allen & Co., London 1878. Digitalisat up archive.org Letzte Twiefel, of dat Meten uut wiede Feern ook echt exakt weer, geev dat noch, so dat Andrew Waugh dit Meetrsultaat eerst 1856 in en Schrieven an de Royal Geographical Society bekannt geven het.Proceedings of the Royal Geographical Society of London, no.IX, S. 345 Digitalisat up Google booksG. O. Dyhrenfurth: Zum Dritten Pol. München, 1952, S. 27 ff. Daar het he den Barg bi sienen Vörgänger to Ehren den Naam Mount Everest geven. Sir George Everest het den Barg, de sienen Naam kregen het, nie nich seen. De Uutspraak, de hüüd begäng is, is , Sir George Everest het sien egen Nanaam man uutspraken.

miniatur|Uutsnid uut Stielers Handatlas van 1891 mit de Naam Gaurisankar

Vör allen in den düütschen Spraakruum weer de Barg lang as Gauri Sankar bekannt. Dat liggt man daaran, dat de düütschen Himalaya-Pionier Hermann von Schlagintweit wat missverstaan het. De harr 1855 versöcht, den Barg, de even eerst as höögsten Barg up de Eer bekannt weer, uut to forschen. Uut de Neeg van Kathmandu het he de Westsied van de Barggrupp ankeken un seech enen Barg, de in Richt van den Everest leeg un höger as all anner Bargen üm to weer. Dissen Barg heet in Nepal Gaurisankar,Schlagintweit hull hüm aber för den mysteriösen Peak XV, den later Mount Everest. Wegen düt Missverstaan un ook üm dat de engelsche Naam afleent worrn is, heet de Barg in Düütschland lange Tied „Gaurisankar“. Eerst 1903 het een denn faststellt, dat sück dat de Gaurisankar een anner Barg is; de 7145 m hoog Peak XX, de 58 km van den Mount Everest weg liggt.G. O. Dyhrenfurth: Zum Dritten Pol. München, 1952, S. 28 f.

Geologie alternativtext=Drift vun den indischen Subkontinent in’n Verloop vun’n Känozoikum|duum|Drift van den indischen Subkontinent in de Verloop van d’ Känozoikum De Mount Everest is, so as all de Bargen in de Himalaya, een alpidische Barg. De Konvergenz van de indisch Plaat un de eurasisch Plaat führ to dat Sluuten van de Tethys mit Anfang vör etwa 50 Million Johren in de Eozän un in Folg to Kollision van de Kontinente Indien un Asien. De wesentlich lüttgere indisch Plaat schufft sück immer noch mit en Rate van etwa dree Zentimetern pro Johr unter Eurasien. De Mount Everest wasst infolg de mit de Kollision verbunnen Verdicken van de kontinentale Krust immer noch, allerdings blots wenige Millimeter in det Johr. De fortdüern Heeven wurrd dorbi dör isostatische Utglieksbewegungen veroorsaakt, de ut den Dichteünnerscheed van de stapelt Krust in den Beriek van dat Gebirge un de (dichtere) Asthenosphäre folgt. De Krustenblock kriggt dorbi en Updriev as en Körk in det Water.

Dör de hooch Umsluutensdruck un de hooch Temperaturen bi de Versenken in den böveren Eerdmantel wurrn de oorsprünglichen Krustengesteens metamorph ümwannelt. In’n Everest-Massiv besteiht de ünnerste Eenheit van de Topppyramide (böverhalv 5400 m hööftsächlich ut metamorph Gesteens, vör allen dunkel, biotitriek Gneisen. De Grenze to de doröver liggen Graniten is dör pegmatitische Gänge relativ düütlich markeert. De so nöömt „Nuptse-Granit“ (nöömt na den Nahberbarg Nuptse) is en heller Granit, de neben Quarz un Feldspat hööftsächlich Muskovit, Biotit un Turmalin enthollt.The Geology of Mt. Everest Region (Nepal side) (afropen an' 31. Dezember 2014) De verwittert typischerwies to groot Blocken. Up över 7500 m Höögdliggen metamorph överpräägt Sedimentgesteens. Disse fossilriek mikritisch Kalksteens bit Tonsteene enthollen Trilobiten, Ostrakoden as ok Seelilien un Hoorsteerns (Crinoidenkalk). Se hemm en hell geel Farv un wurrn as „Geel Band“ betekent. Se wurrn bi de Gebirgsbillen up den kristallinen Sockel ut Gneisen un Graniten överschaaven un fallen na Südwesten in. Dordör sünd de Gesteens an de Südwestsiet van den Everest leeger antodrapen, as an de Noordsiet. De böverste Topppyramide van den Everest besteiht ut grau Kalksteen mit Inlagerungen van Sand un Schutt, de blots in minn Utmaat de Metamorphose ünnerleeg.Harutaka Sakai et al.: Geology of the summit limestone of Mount Qomolangma (Everest) and cooling history of the Yellow Band under the Qomolangma detachment. Island Arc 14 (2005), S. 297–310.

Topografie miniatur|links|Ansicht van de Topppyramide van den Mount Everest (ca. bövere 1500 Höhenmeter) von Westen, mit dat düütlich sichtbor „Geel Band“ miniatur|Koort van den Mount Everest

De Bargtopp hebben Eroschoon un groot Gletscher formt. De dree Höövdkämme – Westbargkant, Noord-/Noordoostbargkant un de Süüdoostbargkant – ünnerdelen den Topp in dree Hööcdwanden – Süüdwestwand, Noordwand un Oostwand (Kangshung-Flanke). Butendem scheden de Bargkanten de dree Getscher, de van den Mount Everest un sien benavert Bargtoppen utgaat: de Khumbu-Gletscher,de Rongpu-Gletscher (ook Rongbuk-Gletscher) un de Kangshung-Gletscher.

De Süüdoostbargkant un Westbargkant billen deGrenz tüschen Tibet un Nepal. De Süüdoostbargkant verbind den Mount Everest mit de 8516 Meter hogen Lhotse, de leegste Punkt van disse Bargkant is de 7906 Meter hoog Süüdsaddel (South Col). De Bargkanten loopt van den Lhotse na de Lhotse Shar (8415 m) un de Peak 38 (7591 m) to. De Westbargkant löppt eerst in en Neventopp – de Westschuller heten – uut, de to’n Lho-La-Pass (6606 m) hen affallt un denn in de Bargkeed uut Khumbutse (6636 m), Lingtren (6714 m) un Pumori (7138 m) wiedergeit. De Noordoostbargkant, de up’e tibeetsche Sied liggt, löppt van den Topp över dree Steenstopen un dree Steennadeln bit to’n ööstlichen Rongpu-Gletscher daal. Vun hüm twiegt ünnerhalv van de Stopen un böverhalv van de Nadeln de Noordbargkant up en Höögd van 8420 m af un verbind den Mount Everest över den leegsten Punkt an’ Noordsaddel (7005 m) mit den 7543 Meter hoog Changtse. Vun den Lhotse treckt up nepaleesch Sied in westlich Richt de lang Bargkamm van den Nuptse (7861 m), de van den Mount Everest dör dat Daal van dat Swiegen un den Khumbu-Gletscher trennt wurrd.

De Wanden van den Everest sünd ünnerscheedlich updeelt. De Süüdwestwand to dat Daal van dat Swiegen hen wiest twee markante Pielers. Se is in de Ganzen steil (um 60–70 Graad). De Noordwand is to6n groten Deel dör twee hooch liggen Couloirs, dat Norton-Couloir un dat Hornbein-Couloir, ünnerdeelt. De Noordwand nüült sik bit to 40–45 Graad. De Oostwand oder Kangshung-Wand, de starkvergletschet is, het dree Höövdpielers. Se is in de ünneren Deel bannig steil (bit 80 Graad), un in böveren, swaker neegt Deel van Hängegletschern markeert.

Klima Dat Klima an’n Mount Everest is extrem. In’n Januar, den koldsten Maand, bedrocht de Döörsnidstemperatuur up den Topp −36 °C un kann bit to −60 °C fallen. Ook in den warmsten Maand, den Juli, stiegen de Temperaturen nich över de Fröstgrenz, de Döörsnidssnidtemperatuur up den Topp bedrocht denn −19 °C.John Ford Shroder, Jr.: Everest, Mount, mountain peak in the Himalayas of southern Asia, considered the highest mountain in the world. Publinet Switzerland (afropen an’ 7. Januar 2015) miniatur|Wulkenfahnen van Mount Everest un Lhotse, rechts Ama Dablam

Winters un fröjaars herrschen Winden uut’n Westen vöör. De fuchtig Luft kondenseert to en witt Wulk, de na Oost to wiest (egens verkeert faken as „Sneefahn“ heten). Wegen disse Wulkenfahnen dacht een eerst, de Himalaya weer ene Vulkaankeed. Mit de Wulkenfahn van d’ Mount Everest reken Bargstieger ook grov de Windsnelligkeid up den Topp af: Bi an de 80 km/h steit se winkelrecht to’n Topp, bi högeren Snelligkeiden bögt se sück na ünnern un bi legeren na baven. In’n Winter prallt de süüdwestliche Jetstream up den Topp un kann Windsnelligkeiden bit to 285 km/h veroorsaken. Vun Juni bit September kümt de Barg ünner den Inflood van den Indischen Monsuun. In disse Tied fallen de meest Nedderslääg, un düchtige Sneestorms bestemmen dat Weer.

As in allen hogen Barggruppen kann dat bi de Weer gau enen Umswung geven. Dat gellt ok för de beid Saisons to’n Bargstiegen in de Mai un Oktober. Up enen Slag kann de Temperatuur daalstörten, ook Storms un bit to dree Meter Snee den Dag sünd nich afsünnerlich. Meestens givt dat in de jede Saison bloots wenig Daag mit stabil Weer – de „Fensterdaag“ – up de dat up’t Eerste mögelk is, den Barg to bestiegen.

Verscheden Studien kemen in de 2010-er Jaren to den Resultaat, dat wegen de Klimawannel dat Ies üm den Mount Everest stark wegsmölt. So bild sik to’n Bispeel up den Khumbu-Gletscher meer un meer grote Smöltwaterseen, de dat Risiko bi de Bestiegen van den Barg vergröttern. Ook de grov 200 Lieken van Bargstiegers koomt meer un meer vöördag, vanwegen dat de Klimawannel Gletscher un Ies smölten maakt.

Fauna un Flora Wegen de groot Hööchd bedrocht de Luftdruck up den Mount Everest mit 326 mbar bloots knapp een Drüddel van den Normaaldruck up dat Niveau van de Seespegel (Döörsnidtemperatuurafhängige barometrische Höhenformel). So verschufft sück de de Kookpunkt van dat Water van 100 °C ünner normaleBedingungen up bloots 70 °C, un de Partialdruck van de Luft bedrocht bloots noch een Drüddel vergleken mit den Druck up dat Niveau van de Seespegel. Dorto komen Temperaturen, de stark swanken un starke Winde. An disse extreme Ümwelt kunnen sück blots wenig Deerten anpassen, Blöötenplanten sünd in den Streek van dat ewige Ies nich mehr to finnen.