miniatur|Michelangelo Buonarroti:De Erschaffen vun Adam (Utsnitt) Humanismus is en Weltanschauung, de up de Philosophie vun de Antike torüchgrippt un sück an de Interessen, den Werten un de Würde vun den eenzelnen Minschen richt. Toleranz, Gewaltfreeheit un Geweetensfreeheit gellen as wichtig humanistisch Prinzipien vun dat minschlich Tosommenleven. De eegentlichen Fragen vun den Humanismus sünd aber: „Wat is de Minsch? Wat is sien wohres Wesen? Wu kann de Minsch den Minschen en Minsch ween?“ Humanismus betekent de Gesamtheit vun de Ideen vun Minschlichkeit un dat Streven dornah, dat minschlich Dorween to verbetern. De Begreep leit sück af vun de latiensch Begreepen humanus (minschlich) un humanitas (Minschlichkeit). De Humanismus foot up folgen Grundövertüügen:Vgl. dorto Förster, Wolfgang: Humanismus. In: Hans J. Sandkühler u. a. (Hrsg.): Europäische Enzyklopädie zu Philosophie und Wissenschaften, Band 2, S. 560 ff.
Dat Glück un Wohlergahn vun den eenzelnen Minschen un de Sellschop billen den hööchsten Wert, an de sück all Hanneln orienteeren sall. De Würde vun den Minschen, sien Persönlichkeit un sien Leven moot respekteert wurrn. De Minsch hett de Fähigkeit, sück to billen un wieder to entwickeln. De schöpperischen Kraften vun den Minschen söllt sück entfalten können. De minschliche Sellschop sall in en fortschreiten Höhgerentwickeln de Würde un Freeheit vun den eenzelnen Minschen sekerstellen.
De Humanität is de praktisch Ümsetten vun de Ideen vun den Humanismus.Förster, a. a. O., S. 560 Dorto hörrn de Güte, de Früendlichkeit un dat Mitgeföhl för de Schwächen vun de Minschen, sück sülvst inne un mächtig to wurrn un sück in den Mitminschen weer to finnen.
Epochen vun den Humanismus De Antike as Vörbild Grekenland miniatur|hochkant|Platon in dat Pergamonmuseum Humanistisch Denken is präägt dör den Rückgreep up dat antike Ideal vun en ethisch-kulturellen Hööchstentfaltung vun de minschlich Kräfte. Dorbi deen insbesünnere de greeksch Philosophie as Vörbild. Twee vun de fröh greekschen Philosophen sünd Heraklit un Protagoras. Dree vun de up hör torüchgahn Lehren luuten: „panta rhei (all ströömt)“,Vergl. utführlicher un in anner Formuleeren Fragment 49a DK, Översetten nah : Die Vorsokratiker. Kröner, Stuttgart 1968, S. 132 „Ut All Eens un ut Een All“Fragment 10 DK, Översetten nah Wilhelm Capelle: Die Vorsokratiker. Kröner, Stuttgart 1968, S. 132 un „De Minsch is dat Maat vun all Dinge (panton chrematon)“Ziteert nah Wilhelm Capelle: Die Vorsokratiker. Kröner, Stuttgart 1968, S. 327. Disse dree Utsagen hemm dat wiedere Denken nahhollend beinfloot. Se seggen, dat all en ewigen Wannel ünnerliggt (Lehre vun den Stroom vun all Dinge); togliek kann de Minsch de Eenheit in de Völfalt un de Völfalt in de Eenheit erkennen un sück sülvst as Deel vun en Ganzheit begriepen (Lehre vun de Einheit vun all Dinge); dat geev kein moralische oder gesetzliche Absolutheiten, un de Minsch as schöpferisch Wesen is dornah de hööchste Autorität in dat Universum, denn nich de Gödder sünd Born un Maat vun Gerechtigkeit un all anner (Lehre vun den Relativismus).Protagoras hett den Homo-mensura-Satz sülvst woll primär erkenntnistheoretisch un nich individuell ethisch meent, mögelkerwies aber kollektivistisch ethisch in den Sinn, dat de Minschen vun en Polis gemeensam entscheeden, wat bi hör gellen sall. „Aller Dinge Maat is de Minsch“ führt in de Konsequenz gliekwohl to en Relativismus in de Ethik. Vgl. dazu un to dat Opdecken vun den Relativismus: Thomas A. Szlezák, Was Europa den Griechen verdankt, 2010, dor besünners Siet 169 f.
In de tweet Hälft vun dat 5. Johrhunnert v. Chr. wurr in de Athener Demokratie all de Paideia entwickelt. Dorbi hannelt sück dat um dat Ideal vun en umfaaten geistigen un körperlichen Billen vun den Minschen. Dat is dat, wat en as sien Wesen bestimmend ut de Jöögd mitbringt. Disse minschlich Prägung wurr en gröttere Bedüüden bimeeten as de dör de Gebort erwurben Togehörigkeit.Heinrich Dörrie: Paideia. In: Der Kleine Pauly (KlP). Band 4, Stuttgart 1972, Sp. 408. De Karngedanke vun de Paideia bedraapt dorbi aber nich blots den Schoolünnerricht för Kinner, sonnern de Henwennen to'n Denken vun dat Maatgevende.
De olt delphische Spröök Gnothi seauton („Erkenn di sülvst“) bedüüd nich blots „Erkenn dien Nichtigkeit un denk doran, dat du en Minsch un kien Gott bist“, sonnern nah Ansicht vun eenig Philosophen ok „Erkenn dien wunnerbor Anlaag, dien hooch Bestimmen, dien Würde un dien Plicht“.Friedrich Klingner: Humanität und Humanitas, in: Römische Geisteswelt. Reclam, Stuttgart 1979, S. 728 f. In' Sinn vun den delphischen Spröök hett Pindar dicht:
Zitat: In korte Tied wasst den Minschen wat em högen deit; man so fallt dat ok to Eer. [...] Eendagswesen. Wat is een? Was is een nich? Droom vun en Schadden De Minsch. Man wenn Glanz kummt, den Gott geven hett Is en glinstern Licht up den Minschen un dat Leven is fründlich.|PindarPindar, Pythien 8.92-97; ziteert nah Thomas A. Szlezák, Was Europa den Griechen verdankt, 2010, S. 130
Apollon, de Gott vun Delphi, weer en Gott vun de bewusstmaken Wohrheit, vun dat Maat vun de binnere Ordnung un de Reinheit. He hett den Minschen, de he as en in Tiet bunnen un up den Dood hen entworfen Wesen ansnacken un an sien Grenzen erinnern dee, „den ihm zukommenden Ort […] in der großen Ordnung von Himmel und Erde“ anwiestWolfgang Schadewaldt, Der Gott von Delphi und die Humanitätsidee, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1975, S. 25 Blots de richtig orienteerte, geordnete un gerechte Minsch is to'n wohren Deenst an de Gottheit fähig. „Das Fromme ist ein Teil des Gerechten.“Platon, Euthyphron, 12d Religio as geweetenhafte Beachtung vun dat, wat de Gottheit vun den Minschen will, teelt up de ethisch orienteerte Verwirklichung vun dat, wat dat Minschen-Gemäße is.
Den Homo-mensura-Satz vun den Protagoras hull Platon entgegen: „Das Maß aller Dinge sei der Gott.“Platon, Nomoi 4, 716c Eerst an dissen afsoluten Maatstaff wurrd de Minsch Bescheeden un human. Dat Höhlenglieknis vun Platon verdüütlicht den Upstieg to de Schau vun de Idee vun dat Goode. Dör dissen Upstieg wurrd de Minsch fähig, ut Insicht herut to hanneln. Ansonsten blifft sien Verhollen vun Vöroordeelen un Hannelnsroutinen programmeert un ist weder sülvstbestimmt noch free.Vgl. Dorto ok In de greeksch Antike wurr de Idee vun de Eenheit un Gliekheit vun de Minschen boren.En bedüüden Bidrag dorto weer de Gedanke, dat dat Glieke ok gliek to behanneln is, vgl. Aristoteles, Nicomachische Ethik, V.3. 1131a10-b15. De Anfänge för de Idee vun de Gliekheit vun all Minschen finnen sück aber woll all in den demokraatschen Flögel vun de Sophistik, vgl. Förster, a.a.O., S. 560 Dat bestunn en groot Vetrtruen in de kreativ Leistungen vun den Minschen un in sien Fähigkeit, dat Leven sülvstbestimmt to gestalten.
Rom miniatur|hochkant|Marcus Tullius Cicero De oltröömsch Ertrecken weer ganz up de Bedürfnisse vun den pater familias as en aktiv Liddmaat vun dat röömsch Gemeinwesen (civitas) utricht. De Praxis (usus) lehr, wat notwennig weer. Dat Weeten ut Böker speel en ünnerordnet Rull för de Bildung. Umfang un Inholt deen sück nah den Nutzen (utilitas) richten. De Existenz vun en röömsch Humanismus is umstreeden.Vgl. dorto Johannes Christes, Cicero und der römische Humanismus, Antrittsvörlesen van' 24. Januar 1995. Christes sülvst faat tosommen: „Kann man nach allem überhaupt von einem römischen Humanismus reden? Ich meine, man darf das bejahen und begründe es so: Wenn Menschenbild und Humanismus in Korrelation stehen, so wird die je anders gewichtete Ausprägung verständlich. Scipio und Cicero sehen den Menschen als Glied eines Gemeinwesens; aber der Adlige und der homo novus unterscheiden sich darin, daß für den einen die Ethik, für den anderen das intellektuelle Bildungserlebnis im Vordergrund steht. Für Seneca steht eine im Vergleich zu Scipio noch vertiefte Sicht der ethischen Dimension des Menschen im Mittelpunkt. Aber im Unterschied zu Scipio wie Cicero geht es ihm um den Menschen als Menschen und um die Verwirklichung individuellen Menschseins. Allen Repräsentanten des römischen Humanismus aber ist gemeinsam, daß sie durch die Schule griechischer Bildung gegangen sind“. As PDF online a.a.O. S. 26 bzw. druckt in: Stiftung „Humanismus heute“ (Hrsg.), Humanismus in Europa, 1998, S. 72 Marcus Tullius Cicero hett sück för de greeksch Bildung un philosophische Reflexion insett.
Zitat: Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. (Översetten: De Philosophie leeg bit in uns Tiet daal un hett in de latiensch Literatur överhoopt noch kien glanzvull-erhellende DorstellenLumen is en Lucht, en Leuchte, de to kloor Insicht helpen deiht, uphellen Kloorheit vun den Geist, erleuchtende, uphellende, kloore Insicht, dat lüchten Vörbild, de Glanzsiet, de Glanzpunkt, Strahl, de glanzverbreeden Zieraad. Vgl. Karl Ernst Georges, Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch, Nahdruck Darmstadt 1998, Band 2, Sp. 723-725. De översett mit: „hett kien glänzenden Vertreder in de latiensch Literatur“. funnen. Dat is also uns Upgaav, hör Ansehn un Leven to geven, um uns uns Mitbörgers, den wi in uns staatlich Tätigkeit villicht wat nützt hemm, ok in de Muße to deenen, sowiet as wie könnt.|Marcus Tullius CiceroMarcus Tullius Cicero, Tusculanae disputationes 1,5}}
Sien Ideal vun en Redner tekent sück dör en hooch Allgemeenbillen un goot Kenntnisse in Geschichte, Philosophie un Recht ut.Cicero, De oratore 1,46–48; 147–262; 3,56–90 Maatgevlich vun Cicero wurr de Begriff humanitas präägt, de eerstmals in en anonymen Schrift um 80 v. Chr. mit den Titel „Rhetorica ad Herennium“ beleggt is. Cicero, bi de de Begreep in Tallriek Schriften vörkummt, knütt mit hüm an de greeksch Paideia an. Humanität is den Minschen nich anboren, eerst dör dat Ertrecken in den Künsten (artes) wurrd de Jöögd to de humanitas formt un bildt („ad humanitatem informari“).Cicero, Pro Archia 3 Humanität betekent dat in den Minschen, wat hüm eegentlich to'n Minschen maakt. De Minsch is wat Groot un Bejahenswertes. To de humanitas hörrn neben Gerechtigkeit un en sittlich Kraft ok levenswert Mitnanner, Muße, Freud an en pleegte Spraak as ok vör allen en swoorlos un verbinnen Geistigkeit.Karl Büchner: Humanitas. In: Der Kleine Pauly (KlP). Band 2, Stuttgart 1967, Sp. 1241–1244. Humanus steiht in' Tonfall un in de Bedüüden dat Woort urbanus nah. Dat betekent kien ernste Besinnung, sonnern heitere Sülvstsekerheit. Dat geiht um dat geistriek, fien, witzig un höflich Wesen vun den Stadtrömer.Friedrich Klingner: Humanität und Humanitas, in: Römische Geisteswelt. Reclam, Stuttgart 1979, S. 719 f. Dat verbinnen sück dee, unverkrampt Ernst un anmoodig Scherzen. De eegen Wohrheiten wurrn licht un elegant hensmeeten, man spott mild över de eegen Rull. Dat geiht um de Freud an en gelungen Erkenntnis un um de Freud an en geistigen Tätigkeit, de ahn Zweck un Nutzen bedreeven wurrd.Friedrich Klingner: Humanität und Humanitas, in: Römische Geisteswelt, Reclam, Stuttgart 1979, S. 722 De rücksichtslose Minsch, de sück nich för anner Minschen interesseert, ist nich human. Arroganz, Dickköppigkeit, achterwäldlerische Plumpheit un Brutalität sünd mit humanitas nich vereenbor. Se is denn in Gefohr, wenn de Minsch sück in de Äußerlichkeit verlüst oder dör Gewöhnung an da Schlimme afstumpt.Marcus Tullius Cicero, Pro Sext. Roscio Amerino, 154 In de tweet Hälft vun de Regeerenstiet vun Nero hemm Seneca, Marcus Annaeus Lucanus un Aulus Persius Flaccus en transzendent Ideal „sittlicher Vollendung wahren Menschentums“ verkünnd.Hellfried Dahlmann, Römertum und Humanismus, in: Studium Generale 1, 1948, S. 81
Renaissance-Humanismus miniatur|hochkant|Erasmus von Rotterdam