thumb|upright=0.9|De Planet Jupiter opnahmen vun de Sond Cassini De Jupiter (Symbol: ) is de gröttste Planet vun’t Sünnsystem mit en Dörmeter vun 133.708 km an’n Pool bit 142.984 km an’n Äquater. He bewegt sik twüschen den Mars un den Saturn um de Sünn op en meist krinkförnige Bahn mit en grote Halfass vun 778.570.000 km. Wegen sien Tosamensetten tellt he to de Gasplaneten.
Sien Naam is de latienisch Naam van de greeksch Göttervader Zeus. Van de Eer is de Jupiter as de heellst Wannelsteern achter de Venus to sehen. Anners as de Venus, de van de Eer immer dicht bi de Sünn to sehen is, is de Jupiter faken ok de hele Nacht to sehen. Dorum warrt de Planet in en hele Reeg vun Mythologien mit de höchst Gödders glieksett.
Dynamik vun Jupiter Ümloop De Ümloopbahn vun Jupiter is meist en Krink mit en lütte Exzentrizität vun ruchweg 0,0489. Sien Perihel is üm un bi 4,95 AE, dat Aphel liggt bi ruchweg 5,46 AE. Gegen de Ekliptik wiest de Ümloopbahn en lichte Negen vun 1,305° op. De Gasrees bruukt 11 Johren, 315 Daag un 3 Stünnen, üm eenmol üm de Sünn rümtolopen.
Dör sien grote Masse driggt Jupiter dull to’t Massengliekgewicht vun’t Sünnsystem bi. He is neemlich sworer as all annern Planeten tohopen. Dör sien Gravitatschoon maakt he to’n Bispeel den Asteroidengördel bestännig. Ahn sien Wirken künn woll statistisch bekeken all 100.000 Johren en Asteroid de Eer drapen un dat Leven op uns Planet unmööglich maken. Enige Wetenschopplers meent dorüm, dat en Planet as Jupiter in en anner’t Sünnsystem de Grundlaag wesen künn för’t Tostannenkamen vun Leven. Man, dat seht nich all Astronomen so.Jupiter: Friend or Foe?
Op de Bahn vun’n Jupiter loopt butendem de so nöömten Jupiter-Trojaners, de op de Lagrange-Punkten L4 un L5 bestännige Bahnen hebbt.
Rotatschoon In uns Sünnsystem is Jupiter de Planet de sik an gausten üm sik sülvst dreiht. Sien Rotatschoonsperiood bedriggt knapp teihn Stünnen, wat wegen de starken Fliehkräft to’n Afplatten an de Polen föhrt. BUtendem roteert he as Gasplanet nich as’n sturen Körper, man he wiest en Böverflach mit differentielle Rotatschoon, wat een ok beobachten kann. Dat Äquaterrebeet bruukt 9 h 50 min 30 s för de Rotatschoon, wiel de Poolrebeden in 9 h 55 min 41 s roteert. Dorna warrt de Äquatorrebeden as System I un de Poolrebeden as System II betekent. De Rotatschoonsass is mit 3,13° blots ’n beten gegen de de Ümloopbahn neegt. In Gegendeel to de annern Planeten gifft dat op Jupiter also keen utprägte Johrestieten. De Präzessionsperiood vun de Rotatschoonsass liggt na en Modellreken bi ruchweg 500.000 Johren.arxiv.org Ignacio Mosqueira, Paul Estrada: Jupiter’s Obliquity and a Long-lived Circumplanetary Disk vun’n 7. Juni 2005 afropen an’n 12. September 2010
Annere physikaalsche Egenschoppen thumb|De Grött von Jupiter un von de Eer in Vergliek. Jupiter is de Planet mit de meisten Masse in uns Sünnsystem. He hett twee’nhalf mol so veel Masse as de annern söven Planeten tohopen. Dormit is Jupiter de eenzige Planet bi den de gemeensome Swoorpunkt mit de Sünn buten de Sünn liggt. Sien Masse is dat 318-facke vun de Eerdmasse un de 1048. Deel vun de Sünnmasse.
Togliek is Jupiter mit sien Dörmeter vun 143.000 km ok de gröttste Planet in’t Sünnsystem. Dat is ruchweg ölvenmol de Dörmeter vun de Eer oder en Teihntel vun den Sünndörmeter. As Gasrees hett he mit 1,326 g/cm³ en teemlich lütte Dicht.
De Planet wiest en teemlich starke Afplatten op, vunwegen dat he so gau roteert. De schienboire Winkeldörmeter vun de Eer ut bedriggt afhangig vun’n Afstand to de Eer 32-48″. En bekannt Phänomen is de Grote Rode Plack, de al vör 2000 Johren beobacht worrn is. Dat is en groten Warvelstorm in de Wulken süddlichen vun’n Äquater. Eerst siet korte Tite is dorgegen bekannt, dat ok Jupiter en Ringsystem hett. Jupiter hett ungefähr de gröttste Utdehnen vun en „kollen“ Körper, de ut Waterstoff besteiht. „Koolt“ bedüüt in den Tosamenhang, dat in den Himmelskörper keen Karnfusion to Helium stattfinnen deit, wat em to en Steern maken de. Üm in de Laag to wesen, Karnfusion ingang to setten müss Jupiter 70-mol sworer wesen – denn weer he en so nöömten Roden Dwarg.
Opbo Jupiter hett keen kloor defineerte Atmosphäär, vunwegen dat de hele Planet ut Gasen besteiht. Dordör geiht de butere Gashüll ahn Phasenwessel langsom in en fletigen Tostand aver, vunwegn dat sik de Druck över’n kritischen Punkt vun de Gasen in de Atmosphäär bewegt.
De böveren Schichten vun Jupiter bestaht tomehrst ut Waterstoff (89,8 ± 2 Vol-%) un Helium (10,2 ± 2 Vol-%). Dorto kamt lütte Andeelen vun Methan un Ammoniak. Vun de Massenproportschoon is dat ruchweg 75 % Waterstoff, 24 % Helium un 1 % annere Gasen. In Sporen sünd ok Verbinnen vun de Elementen Suerstoff, Stickstoff, Swevel un vele annere funnen worrn. In’t bövere Rebeet vun Jupiter kamt dorüm ok Water, Swevelwaterstoff un annere Oxiden un Sulfiden vör. Bito bargt de buteren Schichten ok Kristallen ut froren Ammoniak, dat in de deeperen Schichten mit Swevelwaterstoff to Rookwulken ut Ammoniumsulfid reageeren kann. Noch deepere, warmere Schichten bargt wohrschienlich ok Sporen vun orgaansche Verbinnen.
Alltohopen kann man dorvun utgah, dat Jupiter de Tosamensetten vun de Gaswulk weddergifft, ut de sik vör ruchweg 4,5 MIlliarden Johren de Sünn entwickelt hett. De Opbo vun Jupiter is dorbi vergliekbor mit den Saturn, de aver en lütteren Helium-Andeel hett. Wegen jemehr düütlich lütteren Swoorkraft bargt de beiden annern Gasresen Uranus un Neptun düütlich weniger Waterstoff un Helium.
duum|Schemaatsch Snitt dör Jupiter to’n Dorstellen vun’n binneren Opbo Na binnen nimmt de Druck bannig to. Dordör geiht de Waterstoff in’n fletigen Tostand över. As de Druck över’n kritischen Punkt anstiggt, gifft dat aver keen Phasenwessel twüschen gasförmig un fletig, wat bi de Ümstännen al so nich mehr to ünnerscheden is. Vun dorher kann een bi Jupiter ok keen Böverflach defineert warrn.
Bi weniger as 78 % vun’n Jupiterradius wirkt en Druck vun mehr as 300 Millionen Eerdatmosphären. De Waterstoff geiht hier in en Phaas över, de elektrischen Stroom leiden kann. Wegen disse Egenschopp warrt se as metallische Phaas betekent. De Wetenschop geiht dorvun ut, dat ruchweg bi en Veerdel vun’n Radius en Karn ut Steen un Ies anfangt, de ut cheemsch sworere Elementen besteiht. Disse Karn hett ruchweg 20-mol de Masse vun de Eer. De Massenandeelen binnen den Jupiter liggt bi ruchweg 71 % Waterstoff, 24 % Helium un 5 % annere Elementen.
Intressant is de Vergliek mit den Saturn, de 10 % lütter is un blots 95 Eerdmassen ansteed vun 318 bargt. Na Modellreken fangt de metallsche Schicht eerst bi 0,47 Saturnradien an. Ok hier warrt en Karn ut Steen un Ies vermoodt, de wohrschienlich sössteihn Eerdmassen opwiest – dat is bannig veel, wenn een bedenkt, dat de Planet 70 % weniger Samtmasse opwiest. De Saturnkarn maakt dormit 25 % vun de Masse ut, bi Jupiter sünd dat dorgegen blots 4 %. De Temperatur in’n Karn leegt bi 12.000 K bi Saturn un 20.000 K bi Jupiter.
Weder Grote Rode Plack duum|De Grote Ro’e Plack, „red spot junior“ un de drüdde ro’e Plack, de in’n Mai 2008 opduukt is, opnahmen vun’t Hubble-Teleskop. Blangen de hellen un düsteren Wulkenbänner, de sik parallel to’n Äquater utbillt hebbt, fallt vör allen de Grote Rode Plack op, de all siet mehr as 300 Johren beobacht warrn kann. De Grote Rode Plack is en bannig groot oval Hoochdruckrebeet, dat in sien Läng in Richt vun de Jupiter-Rotatschoon twee Eerddörmeter groot is. He is mit keen faste Böverflach verbunnen, liggt aver bestännig twüschen twee Wulkenbänner bi ruchweg 22° süüdliche Breed. De engelsche Naturroscher hett den Plack 1664 to’n eersten mol beschreven. Siet de Tiet hett he sik blots ’n beten verännert. Op de Eer lööst sik Warvelstörm vun disse Oort to’n Vergliek in weniger Weken wedder op.
Wegen sien Grött, kann de Grote Rode Plack al in lütte Amateurteleskopen beobacht warrn. Sien opfallige Farv is düütlich roder as de Rebeden rundüm, liekers ist dat keen deep lüüchten Root. De Klöör wesselt mit de Johren so üm Oraansch rüm. To’n Söken künn een sik an de Inbuchten vun den düsteren süüdlichen äquateriolen Gördel orienteren, de dör den Plack tostannen kummt. Man seggt dorto ok Bucht vun’n Groten Ro’en Plack (eng.: Red Spot Hollow). Man, de süüdliche Gördel is för korte Tiet verswunnen, so dat de Plack nu noch beter op en breed, witt Band to sehn is. Mai 2010. afropen an’n 12. Juni 2010 Woneem de Rode Farv vun den Plack herkummt un wovun Elementen dor en Rull speelt is opstunns noch nich bekannt.
Warvelstörm duum|De Grote Ro’e Plack kreist jümmerto üm den Jupiter, hier en swart/witt-Animatschoon ut dat Johr 2005 Jüngere Resultaten ut de Forschung wiest, dat Jupiter en 70-johrigen Klimazyklus hett. In disse Tiet billt sik an Reeg vun Warvelstörm – Zyklonen un Antizyklonen – de sik na en Tiet wedder oplööst. Dat Afflauen vun de groten Störm ännert ok de Temperatur un föhrt to Ünnerscheden twüschen den Äquater un de Polen vun bit to teihn Kelvin, de anners dör’t duersome Mischen vun’t Gas dör de Störm hinnert warrt. Bit 2011 schülln de meisten Störm verswunnen wesen, wobi de Grote Rode Plack de Entwicklung wegen sien grote Energie överstahn hett. De letzte Klimawannel vun disse Oort is op Jupiter 1939 beobacht worrn.
Blangen den Groten Roden Plack is siet längere Tiet ok en Struktur mit de Beteken Witt Oval bekannt, de aver blots een Eerddörmeter groot is. Dat witte Oval hett sik af 1998 ut dree Störm entwickeln, de al siet de 1930er Johren bekannt weern. In’t Johr 2006 hett dat Hubble-Teleskop Opnahmen maakt, de en Farvwessel vun Witt na Root wiest. In tokamen Tiet warrt dat also woll en tweeten Groten Ro’en Plack geven. Op engelsch warrt he nu al red spot junior nöömt. Ne’ere Meten binnen in hebbt Windsnelligkeiten vun bit to 6000 km/h geven.
In’n Mai 2008 is noch en drüdden roden Plack entstahn. Entstahn is de ne’e Plack ut en witt oval Stormrebeet. Dat Ännern vun de Farv düüt dorop hen, dat de Wulken in gröttere Hööch opstiegt. Ok de Wulken vun’n Groten Roden Plack sünd in de glieken Hööch to finnen.Arnold Barmettler: Neuer Roter Fleck auf Jupiter in: astro!nfo afropen an’n 27. Mai 2008 In’n Juli 2008 is de drüdde rode Plack aver vun den Groten Roden Plack opnahmen worrn, as Biller vun Hubble wiesen doot.Tilmann Althaus: Großer Roter Fleck frisst Wirbelsturm in: Astronomie heute afropen an’n 17. Juli 2008
Magnetfeld duum|Jupiter sien Magnetfeld: Feldlienen sünd blau, dat Ro’e is de Plasmaring vun Io un in gröön is de Partikelstroom dorstellt, de Material vun Io in Jupiter sien Poolrebeden bringt. Dat Magnetfeld vun’n Jupiter is ruchweg veerteihnmol so stark as dat vun de Eer, mit Feldstärken twüschen 4,2 Gauß (= 0,42 Millitesla) an’n Äquater un 10-14 Gauss (= 1,0-1,4 mT) an de Polen. Afsehn vun de Sünnplacken is dat dormit dat starkste Megnetfeld in’t hele Sünnsystem. Man geiht dorvun ut, dat dit Magnetfeld dör Warvelströöm tostannen kummt, also vun dat Bewegen vun elektrisch leiden Material in’n Karn, woneem de metallsche Waterstoff is. De Vulkanen op den Maand Io stööt grote Mengden vun Sweveldioxid ut, de an de Ümloopbahn langs en Gasring üm den Jupiter tüügt. Dat Gas warrt in de Magnetosphäär ioniseert, wobi Swevel un Suurstoff-Ionen entstaht. Tosamen mit Waterstoff-Ionen ut de Jupiter-Atmosphäär formt se en Plasma-Schicht in de Äquatereven vun den Planet. Dat Plasma roteert mit den Jupiter un sorgt so för en Verformen vun’t Dipoolfeld in disse magneetschen Schiev. De Elektronen in de Plasma-Schicht sorgt för en stark Radio-Signal, dat Utbröök in’t Rebeet vun 0,6-30 MHz tüügt.Jim Brainerd (2004): Jupiter’s Magnetosphere op: The Astrophysics Spectator (engelsch), afropen an’n 16. Juli 2012