miniatur|Anton Bruckner up en Gemälde vun Ferry Bératon, 1890
Joseph Anton Bruckner (* 4. September 1824 in Ansfelden, Böveröösterriek; † 11. Oktober 1896 in Wien) weer en öösterrieksch Komponist, Organist un Musikpädagoog to de Tiet vun de Romantik. Eerst laat in’t Leven vun de Lüüd ut sien Tiet as Komponist würdigt, hörr he aber doch to de wichtigsten un innovativsten Tonschöpper vun sien Tiet un hett dör sien Warken bit wiet in’t 20. Johrhunnert rin grooten Infloot up de Musikhistorie utöövt. Sien bedüüdenst un ok woll ok bekannst Kompositschonen sünd sien groot anleggt Sinfonien. Ok de Karkenmusik hett he um wichtig Warken – ünner annern dree groot Messen un een Te Deum – beriekert. As Organist wurr he vör allen för sien Improvisatschonen bewunnert.
Leven Fröhe Johren: 1824–1845 miniatur|rechts|Gebortshuus vun Anton Bruckner Bruckner keem an‘ 4. September 1824 in dat böveröösterrieksch Dörp Ansfelden as dat öldste vun 12 Kinner vun de Schoolmeester Anton Bruckner (1791–1837) un de sien Ehefru Therese, boren Helm, (1801–1860) up de Welt. Wiel dat to de dormalig Plichten vun en Dörpschoolmeester ok karkenmuikalisch Deensten, as dat Kantoramt un Örgelspeel, as ok dat Upspelen as Danzbodenvigelienspeler up Festen hörn dee, keem de jung Bruckner över sien Vader all fröh mit de Musik in Kuntakt un hett den Ümgang mit Vigelien, Klaveer un vör allen de Örgel lernt. All mt etwa teihn Johren weer he all af un an Uthelperorganist. Nah den fröhen Dood vun sien Vader 1837 wurr Bruckner vun sien Moder as Sängerknabe in dat dicht bi liggend Stift Sankt Florian schickt, wo he ok Musikünnerricht kreeg un beslooten hett, de Familientraditschoon folgend, de Schoolmeesterloopbahn intoslahn. Nah de Besöök vun dat vörbereitend Lehrerseminar in Linz wurr he Schoolgehilfe in dat Dörp Windhaag, wo dat all bald to Konflikten mit sein Vörgesetten keem, de sluutend to de Straafversetten nah Kronstorf führen dee: Bruckner harr to völ komponeert un up de Örgel speelt, statt sien Plichten (neben School- un Karkendeent ok Arbeit up’t Feld un in‘ Wald) nahtokommen, so de Begrünnen. Tatsächlich gifft dat vun hüm ut disse Tiet en lütt Messe för Altstimm, twee Höörns un Örgel. 1845 hett he denn sien Lehrerprüfung afslooten un wurr noch in dat sülvig Johr Hülpslehrer an de School vun Sankt Florian an.
Sankt Florianer Tiet: 1845–1855 miniatur|links|Stift Sankt Florian miniatur|rechts|Brucknerörgel in dat Stift Sankt Florian In dat Johrteint, dat Bruckner in dat Stift verbrocht hett, fallt so nah un nah de Entwicklung vun en Schoolmeester to’n professionellen Musiker. Tonächst hett he sück aber noch wiederhen blots as Lehrer sehn, hett 1850 in Linz en Wiederbillenskurs besöcht un bestunn fiev Johr later en Prüfung, dormit he ok an höhgere Schoolen ünnerrichten kunn. To glieker Tiet wurr hüm aber ok de Musik immer wichtiger, so dat he sien Örgelspeel immer mehr verbetern dee, wat hüm 1848 den Posten vun en provisorischen, dree Johr later den vun en regulären Stiftsorganisten in Sankt Florian inbringen dee. Ok sünd in de Tiet eerste Kompositschonen vun grööter Bedüüden entstahn, so een Requiem (1848) un een Missa solemnis (1854), buterdem en Reeg vun Motetten un de Vertonung vun den 114. Psalm. 1854 reis Bruckner dat eerste Mal nah Wien, um dor bi den dortigen Hoffkapellmeester Ignaz Aßmayer en Örgelprüfung to maken, de he glänzend bestahn hett. 1855 geev dat weer en Reis nah Wien, wo Bruckner Schöler vun den berühmten Musiktheoretiker un Perfesser för Generalbass un Kontrapunkt Simon Sechter wurr, bi de all bedüüdend Musikers as Franz Schubert oder Franz Lachner studeert harrn. De Ünnerricht wurr meestens över Breef erdeelt.
Domorganist in Linz: 1855–1868 miniatur|150px|links|Bruckner, um 1855 miniatur|Bruckner-Gedenksteen an‘ Alten Dom in Linz miniatur|Bruckner-Gedenksteen an de Stadtpfarrkark in Linz 1855 is de amteeren Linzer Domorganist storven, so dat dat en Wettspeel geev, um den Nahfolger to finnen. Bruckner hett sück eerst nich bewurben, kunn aber denn doich dorto överreedt wurrn, doran deeltonehmen. Ofschons he kien schriftlich Bewerbung inreicht harr, kreeg he de Erlaubnis to spelen. Kien vun sien Mitbewerber kunn mit Brucker sien virtuoos Örgelkunst mithollen, so dat he an‘ 8. Dezember vun dat Johr to’n nee Domorganisten vun de Ignatiuskark (Old Dom) ernannt wurr. Blangenbi weer he ok as Stadtpfarrorganist in de Stadtpfarrkark tätig.
De Bewerbung wurr nahreicht. Bruckner weer nu vullends Beropsmusiker wurrn un hett de Schoolmeestertätigkeit endgültig upgeven. Neben sien nee Upgaav hett he wiederhen Ünnerricht bi Sechter nommen un hett sienMentor ok mehrmals in Wien besöcht. 1860 övernehm he as Chormeister de Leitung vun en Mannlüüdchorvereen, de Liedertafel Frohsinn, de he mehrere Johren mit Ünnerbreken inneharr. Mit de Leedertafel geev Bruckner tallriek Konzerte un keem so ok as Chordirigent to en gooden Roop. Tallriek Warken hett he för Chor komponeert, as den Germanenzug. An‘ 19. November 1861 hett he sluutend as Afsluss vun de Musiktheoriestudien vör en vun Sechter leit Kommission, de ünner annern ok de Dirigenten Johann von Herbeck un Felix Otto Dessoff anhörrn deen, sien Prüfung af. De Professionalität, mit de Bruckner de an hüm stellt Anforderungen schafft harr, sull von Herbeck, de en vun de wichtigst Förderer vun Bruckner wurr, to den berühmten Utroop: „Er hätte uns prüfen sollen“ anreegt hemm.
Bruckner harr nu de technisch Aspekte vun dat Komponeeren vullkommen meistert un verinnerlicht, föhl sück aber, trotz de tallriek all verfaat Stücken, schiens noch nich seker noog in de Praxis vun de free Kompositschoon, so dat he sück to dat Wiederbillen in disse Rebeet in Linz den Theaterkapellmeester Otto Kitzler upsööken dee. Kitzler, meest teihn Johr jünger as Bruckner, weer en uprichtig Verehrer vun Hector Berlioz, Franz Liszt un Richard Wagner, anhand vun de hör Warken he Bruckner de dormals modern Methoden vun de Kompositschoon un Instrumentatschoon wiesen dee. Ok Ludwig van Beethoven, Robert Schumann un Felix Mendelssohn Bartholdy weern wichtig Eckpieler vun dissen Ünnerricht. In disse Tiet hett Kitzler sien Schöler immer weer to’t free Komponeeren anreegt (betekenderwies harr tovör Simon Sechter jeglich free Kompositschoon wiels de Lektschoonen ünnerseggt). So entstunnen ünner annern de eersten grötteren Instrumentalwarken: een Striekquartett, een Ouvertüre un de so nömmt Studiensinfonie. Nah Fardigstellen vun dit Wark 1863 leet Kitzler Bruckners Studien as spoodriek bestahn gellen. Tüschen 1864 un 1868 entstunnen nu mit de dree groot Messen in d-Moll, e-Moll un f-Moll as ok de Sinfonie Nr. 1 c-Moll de eersten Meesterwarken vun den Komponisten Bruckner.
Dör Kitzler mit de Musik vun Wagner in Kuntakt kommen, harr Bruckner intüschen de Partituren vun den Tannhäuser un den Fliegenden Holländer studeert un weer vun de Warken bannig beindruckt. In‘ Juni 1865, bi en Upführen vun Tristan und Isolde in München hett Bruckner denn den verehrten Komponisten sluutend persöönlich kennenlehrt. Wagner hett wohlwollend Bruckners Anhängerschap annommen un överdroog hüm un sien Leedertafel „Frohsinn“ dree Johr later sogor de konzertante Oorupführen vun de Slussszene vun de Meistersinger von Nürnberg (4. April 1868). De tallriek Tätigkeiten as Organist, Chorleiter un Komponist harrn en knapp Johr tovör aber hör Tribut fordert. Bruckners Kraften weern so överanstrengt wurrn, dat he van Juni bit August 1867 en Verhalenkur nemmen muss.
1868 beleev Bruckners eerste Sinfonie ünner de Leitung vun den Komponisten en recht spoodriek Oorupführen, de de berühmt Wiener Kritiker Eduard Hanslick positiv rezenseeren dee. Allerdings bleev de Resonanz ansonsten minn; un Bruckner wull sien Kompositschonen en grötter Publikum, as dat in de Provinz mögelk weer, bekannt maken. Wiel buterdem dör den Dood vun Secheter in‘ September vun dat vörhergahn Johr de sien Posten as Perfesser för Musiktheorie (Generalbass un Kontrapunkt) un Örgelspeel an dat Wiener Konservatorium, as ok de Hofforganistenstäe free wurrn weern, hett sück Bruckner entslooten, de Nahfolger vun sien ehmalgen Mentor to wurrn un nah Wien to trecken.
Bruckner in Wien: 1868–1896
miniatur|Bruckner-Porträt von Josef Büche, 1893 miniatur|„Der Künstler wallt im Sonnenschein, die Tintenbuben hinterdrein.“ Karikatur up Bruckner un sien Kritiker (Eduard Hanslick, Max Kalbeck un Richard Heuberger) vun Otto Böhler. miniatur|Marmorplatt in de Stiftskark vun St. Florian In Wien ankommen, wurrn hüm de Arbeitsplatzen, um de he sück bewurben harr, ok sofort tospraken. Wiedere persönlich Erfolge hebbt sück denn in de nächste Johren instellt: 1869 hett Bruckner as Örgelvirtuoos bannig spoodriek Konzertreisen nah Nancy un Paris, 1871 nah London ünnernommen, de Oorupführen vun de Messe e-Moll in Linz (1869) un de Messe f-Moll in Wien (1872) wurrn mit Bifall upnommen. De Tiet in de k.-u.-k.-Riekshööftstadt fung also völversprekend för den Komponisten an un leet noch nich völ vun de latere Kämpe um sien Anerkennung ahnen.
De Situatschoon för Bruckner wurr tonehmend problematisch, as he anfung, de Wieners sien Sinfonien bekannt to machen. So arnt de ünner Leitung vun den Komponisten 1873 dör de Wiener Philharmoniker oorupführte Sinfonie Nr. 2 c-Moll (en 1869 noch as tweet tellt d-Moll-Sinfonie, hüüd as nullte Sinfonie bekannt, harr Bruckner intüschen verworfen) all eenig Missfallen bi de Musikkritik. Eduard Hanslick, de Bruckner in de Linzer Tiet noch mit Wohlwollen tomöötkommen weer, gung nu immer mehr vun hüm af. To’n Bröök tüschen de beid keem dat denn 1877, as Bruckner sien - Richard Wagner in hööchst ünnerwürfigem Woortluud widmet - darte Sinfonie oorupführen dee, wat to’n gröttsten Misserfolg in sien Karriere wurr. Hanslick weer en entscheeden Gegner vun de Needüütsch School, to deren maatgevend Repräsentanten Wagner hörrn dee, un hett in Bruckner de Widmung wegen vun nu af en gefährlichen Wagner-Epigonen, de man uphollen muss. Sien Kritiken vun Bruckner-Werken sünd in fanatisch Aflehnen ümslahn. As tonangevend Kritiker vun Wien hett he völ vun sien Kollegen in för Bruckner negativ Oord un Wies beinfloot. Bruckner gull jetzt vör tallriek as „Wagnerianer“ un, as sück bald wiesen sull, as Gegenspeler vun den vun Hanslick verehrten Johannes Brahms, de middlerwiel ok nah Wien kommen weer. Blots noch en lütten Krink vun Früennen un Förderers hebbt sück noch för Bruckner insett. Dorto hörrn neben eenig wenig Dirigenten (etwa Hans Richter) ok sien Schölers an’t Konservatorium un völ Studenten vun de Wiener Universität, an de Bruckner siet 1875 as Lektor för Musiktheorie good besöcht Vörlesungen hull. Eerst mit de spoodriek Oorupführen vun de veerten Sinfonie un vun dat Striekquintett F-Dur (1881) gelung dat Bruckner, sück ok bi sien Gegners weer halfwegs Respekt to verschaffen, doch de Frontstellung tüschen de „Brahmsianern“ un de „Wagner- un Brucknerianern“ sull sück bit to dat Enn‘ blieven. De Organist Bruckner kunn sück dorgegen en anhollend Ruhm erfreuen, as en 1880 ünnernommen Konzertreis in de Swiez demonstreert.