duum|Opteken vun dat Eerdbeven bi Nassau an’n 14. Februar 2011 De Seismologie is en wetenschopplich Rebeet, dat Deel vun de Eerdphysik is un dormit to de Eerdwetenschoppen rekent warrt. Dat Woort is vun’t Greeksche afleidt un sett sik tosamen ut σεισμός, seismós för „Erschüttern, Wackeln“ un λόγος, logos för „Lehr, Sinn“. Dormit is de Seismologie de „Lehr vun de Eerdbeven“. Se versöcht to verkloren un uttoforschen, woans un woneem Eerdbeven passeert, wat de Oorsaken för Eerdbeven sünd un woans de Vörgang vun en Eerdbeven aflopen deit. Wieter befaat sik de Seismologie mit dat Utbreden vun seismische Bülgen, de bi en Eerdbeven afstrahlt warrt, un versöcht mit Help vun de Form vun disse Bülgen, de physikaalschen Aflööp vun’t Beven sülvt as ok de physikaalschen Egenschoppen un den Opbo vun’t Binnere vun de Eer ruttofinnenThorne Lay & Terry C. Wallace: Modern Global Seismology, Cambridge University Press, New York 1999, ISBN 978-0-521-66953-5.
Historie duum|Nabo vun dat Seismoskop vun Zhang Heng duum|Histoorsche Opteken vun’t Messina-Eerdbeven vun 1908 De Seismologie is en noch teemlich junge Wetenschop, de eerst Enn vun’t 18. Johrhunnert langsom op de Been kamen is, nadem de Theorie vun’t Utbreden vun elastische Bülgen utklamüstert weerPeter M. Shearer: Introduction to Seismology, Cambridge University Press, New York 1999, ISBN 978-0-521-66953-5. Liekers hett dat ok dorför al Eerdbeven geven, de vun de Minschen ok in histoorsche Tieten al wohrnahmen weern un ok lang al as Naturkatastrophen bekannt sünd. Dat eerste bekannte Instrument, dat Eerdbeven anwiesen künn weer dat Seismoskop, dat de Chinees Zhang Heng in’t Johr 132 utklamüstert hett. Dat barg en Pennel, dat bi en Beven an de Wand vun en Fatt hauen de un so en Kugel utlösen de. Op de Wies künn de Richt na’t Epizentrum anwiest warrnWebsteed to Seismometers vun de Uni Stuttgart. In Europa güng dat mit den Bruuk vun Seismoskopen in’t fröhe 18. Johrhunnert los. Disse Reedschoppen künnen aver blots anwiesen, dat en Eerdbeven passert weer, mitünner sogor ok en Richt oder de Stärk angeven. Över Eerdbeven hett man dorvun aver noch nix lehren künnt. Dorför geev dat to wenig Instrumenten, de ok to verscheden weern. Man hett dormols dacht, dat Eerdbeven Explosionen weern, de in de Eer passeeren.
De eerste Arbeit, de man as’n wohrhaftigen Ansatz vun seismologische Forschung beteken künn, hett de irische Ingeneur Robert Mallet maakt. De is na dat grote Eerdbeven, dat 1857 de Stadt Neapel drapen hett, na Italien reist un hett den Schaden ankeken, den dat Beven maakt harr. He beschreev dorna den Gedanken, dat Eerdbeven seismische Bülgen vun en Brennpunkt (wat vundaag as Hypozentrum betekent warrt) afstrahlt, den een finnen künn, wenn en den Loopweg vun de Bülgen torüchreken de. Aver ok he güng noch vun Explosionen in de Eer ut. De eerste richtige Seismograaf, de den Verloop vun de Boddenbewegen opteken künn, weer 1875 vun den Italiener Filippo Cecchi boet. Sien Instrument weer aver so traag, dat dat twölf Johren duert hett, bit he dat eerste mol en Beven opteken künn. Dormit künn een neemlich blots Eerdbeven to faten kriegen, de nich to wiet vun’n Seismograaf weg wern. De eersten, de en Eerdbeven optekent hebbt, weern dorüm en poor egelsche Gastwetenschopplers üm John Milne, de 1880 in Japan arbeit hebbt. Ut de eersten Seismogrammen is nu kloor worrn, dat de Bodden sik bi’n Eerdbeven veel kumplizeerter bewegt, as dat bi en Explosion wesen müss. De Richt vun de Bewegen ännert sik mehrfack un deelwies weer de dullste Utslag dweer to de Richt vun’t Utbreden vun de Bülgen.
Dat eerste Feernbeven is 1889 optekent worrn, man dat weer an sik en Tofall. In Potsdam un Willemshoben harr de Astronom Ernst von Rebeur-Paschwitz Horizontalpennels an’t Lopen, mit de he Negen vun Feernrohrsockels kontrolleeren wull, de dör Himmelkörpers tostannen kamt. In de Opteken hett he en Stöörsignal faststellt, dat an beide Steden to de glieken Tiet opduken de. As he later in de Tietschrift Nature en Bericht över en swoor Eerdbevenin Japan leest hett, is em kloor worrn, dat dat Beven dat „Störsignal“ utlöst harr. Disse Opdecken warrt vundaag as de Geboortsstünn vun de globalen Seismologie ansehn. In’t Johr 1898 hett de düütsche Physiker Emil Wiechert den eersten Seismografen mit Dämpen utklamüstert, de in de Laag weer, mehr vun’t Signal optoteken as blots de eersten poor Sekunnen. Mit de Johren sünd de Reedschoppen jümmer beter worrn. Ok Wiechert hett sien Instrument jümmer fienföhliger maakt. De Seismograaf, den he 1910 konstrueert hett is to’n weltwieten Standard worrn.
Mit de beteren Technik und Opteken weer ok de Grundlaag för’t Utforschen vun de seismischen Bülgen jümmer beter. 1900 hett Richard Oldham de verschedenen Typen vun seismische Bülgen ut’neenklamüstert, un 1906 hett he rutfunnen, dat dat en fletigen Eerdkarn gifft. In’t Johr 1909 hett de kroaatsche Eerdphysiker Andrija Mohorovičić de Grenzflach opdeckt, de den Eerdmantel vun de Eerdköst scheedt. En wieteren Mielensteen in de Historie weer dat Opdecken vun’n binneren Eerdkarn dör de däänsche Seismologsche Inge Lehmann. För de enkelten Bülgenphasen sünd mit de Johren Looptiettabellen opstellt worrn, de den Tosamenhang twüschen Looptiet un Afstand twüschen Seismograaf un Eerdbeven wiesen. De eerste Tabell vun disse Oort is 1907 vun den düütschen Karl Bernhard Zoeppritz tohopenstellt worrn. Beno Gutenberg hett 1914 denn en Tabell rutbröcht, in de ok Phasen inslaten hett, de dör den Karn lopen sünd. De bekannste Tabell mit Looptieten för tallrieke Bülgenphasen weer 1940 vun Harold Jeffreys un Keith Edward Bullen publizeert. Se warrt deelwies ok vundaag noch bruukt un geevt Looptieten an, de sik vun hüütige Modellen blots üm wenige Sekunnen ünnerscheden doot. In de 1930er Johren al geev dat eerste Anstalten, de Stärk vun Eerdbeven nipp un nau to meten. De eerste Skala to’n Meten vun de Magnitude güng op Charles Francis Richter torüch. Dat weer de na em nöömte Richterskala, de deelwies ok vundaag noch bruukt warrt.
Kiyoo Wadati hett 1928 eerstmols övertügen nawiesen künnt, dat Eerdbeven ok deeper as 100 km vörkamen künnt. Deepe Eerdbeven bit rünner op 700 km sünd in Subdukschoonszonen veel to beobachten. Dat neegte Band in dat de Hypozentren leegt warrt vundaag as Wadati-Benioff-Zoon betekent. In de 1960er Johren hebbt Seismologen rutfunnen, dat de Heerdvörgäng vun de meisten weltwieten Eerdbeven goot tosamenpassen deen mit dat, wat de Theorie vun de Platentektonik vermoden lett. De Theorie weer to de Tiet noch ümstreden, is dordör nu aver ünnerstütt worrn. In de Johren vun 1969 bit 1972 sünd in’n Rahmen vun dat Apollo-Programm ok Seismometers na’n Maand mitnahmen warrn. Siet de Tiet is bekannt, dat dat ok Maandbeven gifft. In de letzten Johrteihnten hebbt vör allen de Entwickeln in de Elektro- un Reeknertechnik för grote Verbetern in de Seismologie sorgt. Die Seismometers sünd lütter, man togliek fienföhliger worrn un geevt vundaag digitale Daten rut, de in’n Reekner gau bearbeit warrn künnt. Un mit de jümmer grötteren Fastplaten un de jümmer gaueren Perzessers künnt hüüt ok jümmer gröttere Datenmengden togliek verarbeit warrn, wat ok de Utweerten un de Methoden bannig vöran bröcht hebbt.
Opgaven un Fragen vun de Seismologie De Seismologie deelt sik groff in twee Arbeitsfeller: dat een befaat sik mit dat Eerdbeven sülvst, dat annere ünnersöcht den Eerdopbo mit Help vun de afstrahlten seismischen Bülgen. Beide Feller översniedt sik ’n lütt beten, vun wegen dat ut de Bülgen ok de physikaalschen Parameters vun en enkelt Beven afleidt warrt un dorto ok Weten över die Struktur vun de Eer nödig is.
En wichtige Fraag weer dorüm al vun Anfang an: Wat is en Eerdbeven, wat geiht dorbi in de Eer vör sik un wat is de Oorsaak dorvun? De Antwoort dorop is hüüt in’n Grundsatz kloor. Dat Tosamenspeel vun de Kräft, de dormit to kriegen hebbt, is bannig veelsietig. Üm ruttofinnen, woans un in wovun Richt de Kräft in en Eerdbevenrebeet wirken doot, is bi jeed Beven de Fraag, woans de Brook nipp un nau aflopen is. Dat Bestimmen vun den Heerdvörgang, vun den nauen Oort (dat Hypozentrum) as ok vun de Magnitude, höört dorüm to de tyypschen Opgaven vun de Seismologie. Vundaag sünd bannig vele Meetstatschonen över de hele Welt verdeelt, de ahn Ünnerbreken de Boddenbewegen optekent. De meisten duersomen Meetstatschonen sünd vundaag över Satellit, Internett oder annere Datenverbinnen an Utweertinstituten anslaten. So künnt de Daten in Echttiet tosamenbröcht un utweert warrn. Dit so nöömte Monitoring is de Grundlaag för Fröhwarnsystemen in Rebeben mit hoge Eerbevenwohrschienlichkeit, bi dat in Sekunnen Anstalten to’n Schulen maakt warrn mööt. Ok to’n Överwachen vun Vulkanen warrt lütte öörtliche Eerdbeven dör Monitoring in’t Oog behollen. En Opgaav, an de al lang forscht warrt, is dat Vörutseggen vun Eerdbeven. Man, Spood harr de Forschung dormit noch nich, un dat sütt ok för de nächste Tiet noch nich dorna ut. Mööglich is aver, de Seismizität statistisch uttoweerten un Wohrschienlichkeiten för Eerdbeven in en sünner’t Rebeet antogeven, wat en bedüdene Rull bi de Risikoanalyys vun Naturgefohren speelt.
En wiet Arbeitsrebeet is ok dat Utforschen vun’n Eerdopbo. De Bülgenform vun Eerdbevensignalen hangt nich alleen vun den Heerdvörgang af, man ok vun den Strahlweg, op den de Bülg lopen is. Dör egente Bereken kann een ut dat Signal de Informatschonen över dat Binnere vun de Eer rutarbeiten. Dordör, dat de seismischen Bülgen dweer dör de hele Eer lopen doot, wenn se noog Energie hebbt, kann en dör’t Ünnersöken vun Eerdbevensignalen ok Rebeden binnen de Eer ünnersöken, de mit annere Meetmethoden nich to ünnersöken gaht. Dat meiste, wat wi hüüt över den Eerdkarn un den fienen Opbo vun’n Eerdmantel weet, is alleen ut de Seismologie afleidt worrn. De Fraag is dorbi: Woans sünd de seismischen Snelligkeiten in’n Ünnergrund verdeelt, wo groot sünd se un wo scharp sünd ünnerscheedliche Snelligkeiten vun’nanner afgrenzt. Ut disse Ünnersöken laat sik enkelten Schichten vun de Eer afleiden. In Verbinnen mit Weten ut de Petrophysik un ut de Mineralogie kann een torüchsluten, ut wovun Steenorden de Schichten bestaht un wovun Egenschoppen de Mineralen hebbt. Öörtliche Ännern vun de Bülgen-Snelligkeiten geevt dormit Utkunft över den Temperaturverloop un de dynaamschen Vörgäng binnen de Eer. En wietere Egenschop, de ünnersöcht warrt, is de Anisotropie vun seismische Bülgensnelligkeiten, ut de sik Strukturen mit en sünnere Richt afleiden laat. Dorut kann en to’n Bispeel op Spannungstostännen torüchslutenMaureen D. Long & Paul G. Silver: Shear wave splitting and mantle anisotropy: measurements, interpretations, and new directions, Surv. Geophys., Bd. 30, S. 407-461, 2009, doi: 10.1007/s10712-009-9075-1.
Eerdbeven Hööftartikel: Eerdbeven duum|Starke Eerdbeven künnt hele Städer tonichten maken