miniatur|hochkant=1.3|Georg Friedrich Händel center|200px Georg Friedrich Händel (nah dat Dööpregister Georg Friederich Händel, in engelsch: George Frideric Handel; * 16. März 1685 in Halle a. d. Saale; † 14. April 1759 in London) weer en düütsch-britsch Komponist in de Epoche vun den Barock. Sien Hööftwark umfaat 46 Opern un 25 Oratorien – dorünner den Messias mit dat bekannt Chorwark „Halleluja“ – as ok tallriek Warken för Orchester un Kammermusik. Händel, de sien künstlerisch Schaffen sück up all musikalischen Genres vun sien Tiet erstreck, weer to glieker Tiet ok as Opernünnernehmer tätig. He gellt as en vun de fruchtborsten un inflootrieksten Musiker överhoopt. Händels Warken hörrn siet mehr as 250 Johren unünnerbraken to dat Upföhrensrepertoire, länger as de vun jeder anner Komponist.
Leven Herkunft un Jöögd in Halle miniatur|hochkant|Öldste bekannt Dorstellung vun Händels Geburtshuus – Steek ut The Illustrated London News vom 18. Juli 1859 miniatur|left|Dööpindrag vun Händel in dat Karkenbook vun de Marktkark Unser Lieben Frauen an‘ 24. Februar 1685 (Marienbibliothek Halle) De eenzig Born över Händels Jöögd is de vun den Theologen John Mainwaring (1735–1807) 1760 in London verapenlicht Biografie Memoirs of the life of the Late George Frederic Handel.Georg Friedrich Händel, Hedwig Müller von Asow, John Mainwaring: Biographie, Briefe und Schriften, Georg Olms Verlag, 1977 (bei Google Books) . De Angaven to de fröh Johren vun den Komponisten schient Mainwaring in direkten Gesprächen mit hüm sülvst wunnen to hemm. Neere Biografien kunnen allerdings nahwiesen, dat de Chronologie vun de vun hüm schillert Begevenheiten nicht korrekt ween kann. Wiel Händel blots wenig över sien Jöögd seggt hett, blifft dat Weeten üm dissen Levensafsnitt blots bruchstückhaft.
Nah den Biografen Mainwaring harr Händels Vader Georg för sien Söhn en juristisch Karriere vörsehn un stunn de sien musikalisch Interessen bannig aflehnend tegenöver. Dat harr sück eerst bi en Besöök bi den Hartog vun Sachsen-Weißenfels up Slott Neu-Augustusburg ännert, wo de Hoffstaat vun den Hartog siet 1680 resideer. Händel, domals noch kien 8 Johr old, sall dor in Anwesenheit vun de Hartog up de Örgel speelt hemm. De hett dat Talent vun den Jungen sofort sehn un den Vader övertüügt, Georg Friedrich as Musiker utbillen to laaten.
Nah de Rückkehr nah Halle wurr Händel Schöler vun Friedrich Wilhelm Zachow (1663–1712), den Komponisten un Musikdirekter vun de Marktkark Unser Lieben Frauen. Zachows Kompositschoonsstil tekent sück up de een Siet dör wietspannt Grootrüümigkeit un up de anner Siet dör (sünners in de Chöre vun sien Kantaten) Oom röövend kontrapunktisch Verdichtungen ut. Nich blots Händel hett later thematisch Materialien vun Zachow upgreepen un kunstvull verarbeitet, sonnern ok Johann Sebastian Bach, de sück nah Zachows Dood ok um de sien Nahfolg bewurben hett. Händel kreeg nu bi Zachow en grundlegend Kompositschoons- un Instrumentalutbillen. Af sien negent Levensjohr, heet dat bi Mainwaring, fung Händel an „Karkenstücke [Kantaten] mit [Gesangs-]Stimmen un Instrumenten to setten [komponeeren]“. Während sien Lehrtiet hett Händel ok tosätzlich en Harpstimm to Zachows Kantate „Herr, wenn ich nur dich habe“ verfaat.
Luut Mainwaring wurr Händel 1697 an den brannenborgschen Hoff in Berlin schickt. Kurfürst Friedrich III. (1657–1713), as Hartog vun Meideborg sien Landsherr, weer vun dat Können vun den Twalfjohrigen so beindruckt, dat he Händels Vader anboden hett, den Söhn en Musikutbillen in Italien to betallen un hüm, nahdem he dat bestahn hett, en Anstellung an den Berliner Hoff to verschaffen. Händels Vader hett dat Angebot, so Mainwaring, nich annommen. De preußisch König Friedrich Wilhelm I. (1688–1740), de as „Suldatenkönig“ in de Historie ingung, weer later en besünners Bewunderer vun Händel sien Kompositschonen. Händel sülvst stunn apensichtlich levenslang in Kuntakt mit de Königen vun Preußen. Bit to sien Inbürgerung in England 1727British Citizen by Act of Parliament: George Frideric Handel, parliament.uk. weer ja Händel sien Natschoonalität nah Madeborger Preuße. So bericht 1741 de tietgenössisch Presse, Händel weer bald nah de Krönung vun Friedrich II. (1712–1786) nah Berlin reist, um hüm sien Upwartung to maken. De, sülvst ok Komponist un doröver herut ok en exzellent Flötist, hett sück nah Händels Dood vergevens dorüm bemüht, de sien Autographe to erwerben.
1701 hett Georg Philipp Telemann (1681–1767) up sien Reis vun Meideborg nah Leipzig in Halle Station makt, un den „damahls schon wichtigen Hrn. Georg Fr. Händel“ kennentolernGeorg Philipp Telemann: Autobiographie, hg. vun Johann Mattheson, S. 358 (bei Wikisource).. Telemann hett bericht, dat disse Begegnung de Beginn vun en konstruktiv un produktiven Tosommenarbeit tüschen beid Komponisten weer: „[…] in melodischen Sätzen […] und deren Untersuchung, hatten Händel und ich, bey öfftern Besuchen auf beiden Seiten, wie auch schrifftlich, eine stete Beschäfftigung.“ 1702 schreev sück Händel an de nee grünnd Universität in Halle (Saale) in, um bi Christian Thomasius (1655–1728) Rechtswetenschap to studeeren, de as eerst sien Vörlesungen in düütsch Spraak hull u nto de Beendigung vun de Hexenverfolgung bidroog. An‘ 13. März 1702 övernehm Händel ok den Organistenposten an den Hallenser Dom.
Hamborg In‘ Sömmer 1703 gung Händel nah Hamborg. Dor harr, ünner de Leitung vun den Komponisten Reinhard Keiser (1674–1739), de 1678 (an‘ Gänsemarkt) apen makt eerst düütsch Oper good Toloop. In dit Opernorchester speel Händel anfangs Violin, later Cembalo. He hett sück mit den Komponisten, Dirigenten un Singer Johann Mattheson (1681–1764) anfrüend, de later inflootriek musiktheoretisch Schriften as Das Neu-Eröffnete Orchestre un Grundlage einer Ehrenpforte schreev. As an de Lübecker Marienkark de Posten vun den berühmten Komponisten un Organisten Dieterich Buxtehude (1637–1707) vakant wurr, wiel de wegen sien Hooch Öller in Ruhstand gahn wull, sünd Händel un Mattheson in‘ August 1703 tosommen nah Lübeck reist. Üm de Stäe bewurben hebbt sück beid aber nich, deen de spooriek Kandidat harr gemäß de Traditschoon de Dochter vun Buxtehude heiraaten muss.
Torüchkehrt nah Hamborg, keem dat midden in de Vörstellung vun Mattheson sien Oper Cleopatra to en luutstark Uttnannersetten tüschen Händel un Mattheson. Händel hett sück eens Dags wiegert, Mattheson den Dirigentenplatz to överlaaten, as de, nahdem he sück in sien Rull as Marcus Antonius up de Bühne entleevt harr, as begäng sien Platz am Cembalo innehmen wull. De Striet führ to en Degenduell vör de Oper an‘ Gänsemarkt. Siet dit Ereignis bestunn tüschen de beid en spannt un reserveert Verhältnis. So kreeg Mattheson later vun Händel trotz Bitten kien biografisch Daten för sien Grundlage einer Ehrenpforte leefert. Mattheson wedderum hett sück in sien düütsch Översetten vun John Mainwarings Händel-Biografie ständig mit gehässig un afwertend Kommentaren tegenöver Händel inmischt.
An‘ 8. Januar 1705 wurr Händels eerste Oper Almira mit völ Spood in Hamborg to’n eersten Mal upföhrt. Wenig Weeken later, an 25. Februar, folg en wiedere Oorupführen mit den Titel Nero. Während Händels Oper Nero as verschollen gellt, bütt de erhollen Almira mit hör Mischung ut düütsch un italieensch Form as ok Spraak en lehrriek Bispeel för de damals an de Oper an‘ Gänsemarkt vörherrschend Opernform. Völ Themen un Kontrapunkte ut sien Almira hett Händel in latere Warken verarbeit. So bau he mit dat Thema „Lebet beglückt, höchst seeliges Paar“, dat Almira in‘ darten Akt, Szene XVIII intoneert, wenig later in Italien den grandiosen Slusschor Gloria Patri vun‘ Dixit Dominus.
In Hamborg komponeer Händel noch en wiedere Oper, de aber so en Umfang annehm, dat se in twee Warken, Daphne un Florindo, updeelt weern muss. Ok disse Opern gellen as verschollen. Nahdem Händel all mehrmals Angebote vun adlig Mäzenen för en Italienreis aflehnt harr, dorünner wohrschienlich en vun Gian Gastone de’ Medici, reis he in‘ Sömmer oder Harvst 1706 up eegen Kösten nah Italien. He leet twee – intüschen as verschollen gellend – Kisten mit Kompositschonen torüch.
Italien Händels Studienreis dör Italien düer veer Johr. He maak Statschoon u. a. in Florenz, Rom, Neapel un Venedig. De nipp un Daten över sien Uphollen in de Städer is nich bekannt. Aber ut disse Tiet sünd völ Anekdoten överleefert, so vun Treffen mit Arcangelo Corelli un Antonio Lotti as ok Alessandro un Domenico Scarlatti. Händel wurr as Il Sassone (de Sass) berühmt. As Domenico Scarlatti in Venedig up en Maskerade Händel inkognito (mit en Mask vör dat Gesicht) up en Cembalo speelen hörr, sall he utroopen hemm: „Dat is entweder de berühmt Sass oder de Düvel!“. Mainwaring bericht, dat dat tüschen Corelli un Händel to Meenungsverscheedenheiten över de Utführung vun de düppelte Punktierung in de langsamen Ecksatzen vun de (oorsprünglich) Ouverture to Il Trionfo del Tempo e del Disinganno keem. Ungeduldig sall Händel Corelli de Geige ut‘ Hand reeten hemm, um to dortostellen, wu he sück de Utführung vun disse Punktierung wünschen dee. Corelli, en levenswürdigen Mann, hett dorhenn seggt: „Ma, caro Sassone, questa Musica è nel Stylo Francese, di ch’io non m’intendo – Aber mien leev Sass, disse Musik vun jo is nah den franzööschen Stil inricht, worup ik mi gor nich verstah. “ Corelli to‘n Gefallen komponeer Händel en nee Ouverture in‘ italieenschen Stil.
In Italien broch Händel twee Opern up de Bühne, den Rodrigo (Sömmer 1707) in Florenz un de Agrippina (Enn‘ 1709/Anfang 1710) in Venedig. Dat Libretto to Agrippina hett Vincenzo Grimani, Kardinal un Viezkönig vun Neapel (1652–1710) verfaat. Disse Oper gellt allgemeen as de eegentlich Dörbröök in Händel sien Opernstil. De Ouverture to Agrippina, mit dat erregend tremoleerenden Fugenthema över en lütt Hexachord, tellt to Händels herutragendst Opern-Ouverturen. För Rom, wo up Grund vun kriegerisch Ereignisse un en stattfunnen Eerdbeven Opernupführungen dör Paapst Clemens XI. (1649–1721) verboten weern, hett Händel twee Oratorien, dat geistliche La Resurrezione (Fröhjohr 1708) un dat allegorische Il Trionfo del Tempo e del Disinganno (Fröhjahr 1707) verfaat. Den Text to Il Trionfo hett Kardinal Benedetto Panfili (1652–1730) verfaat. De weer neben Kardinal Pietro Ottoboni (1667–1740) en bedüüdsam Günner un Förderer vun Händel. Den Stoff Il Trionfo hett Händel in London noch tweemal bearbeit: 1737 un toletzt 1757 as De Triumph vun de Tiet un de Wohrheit.
Wiederhenn komponer Händel in Italien dat berühmte Dixit Dominus (Psalm 110), de Serenata Aci, Galatea e Polifemo (Neapel 1708) as ok tallriek Chor- un Solokantaten. Händel hett in Italien sien Ruhm begrünnd.
1709 wurr hüm in Venedig de Posten vun den Kapellmeester an‘ Hoff vun den Georg Ludwig vun Hannober anboten. Händel nehm de Stäe in Hannober an, leet sück aber tosekern, dat hen un weer för längere Tietrüüms vun den Hoff afwesend ween drüff. Disse Option hett he all bold bruukt: offiziell fung sien Verdrag an‘ 16. Juni 1710 an, aber all tegen Enn‘ vun dat Johr reis he nah London.
Eerst Johren in London thumb|Händel (links) mit Georg I. up en Bootsfohrt up de Themse miniatur|Dat Queen’s Theatre (af 1714 King’s Theatre) an de Haymarket in London. Hier wurrn de meest Opern vun Händel upführt.
In London harr Händel an‘ 24. Februar 1711 sien eersten Spood mit de Upführung vun sien Oper Rinaldo an dat Haymarket-Theatre. Ut disse Oper stammt de bekannt Sarabanden-Arie „Lascia ch’io pianga“. Se hörrt. neben Cleopatras „V`adoro, pupille, saette d`Amore“ ut Julius Cäsar un dat „Largo“ (eegentlich en Larghetto) ut de Oper Xerxes, siet dree Johrhunnerten to dat Standardrepertoire vun berühmt Opern- un Konzertsinger un -singerinnen. Nah dat Enn‘ vun de Opernsaison gung Händel Anfang Juni 1712 nah Hannober torüch un schreev dor – man nimmt an för de Kurprinzessin un latere britisch Königin Caroline von Brandenburg-Ansbach – u. a. en Reeg vun Vokalduetten.