duum|De Hööftreeg is de Lien, de mit V betekent is. Se geiht an’n rechten Rand över na de Roden un Brunen Dwargsteerns. De Hööftreeg is en Begreep ut de Astronomie, de en sünnere Steernklass tosamenfaat. Disse Steerns tekent sik dordör ut, dat se jemehr Strahlenenergie dör Waterstoffbrennen in’n Karn freesetten doot. De Naam kummt dorher, dat de meisten vun all Steerns to dissen Tyyp höört un in’t Hertzsprung-Russell- oder vergliekbore Diagrammen en teemlich smalle Lien billt. En Steern blifft de längste Tiet vun sien Entwickeln op de Hööftreeg. To’n Anfang vun’t Waterstoffbrennen liggt de Steern op de Nullöller-Hööftreeg (eng. zero age main sequence, ZAMS) un wannert in’n Verloop vun’t Waterstoffbrennen bit na de Endöller-Hööftreeg (eng.: terminal age main sequence, TAMS). Dor wiekt he denn mit tonehmen Entwicklungssnelligkeit af, wenn de Waterstoff to Enn geiht.
Översicht De Hööftreeg is en Rebeet in’t Hertzsprung-Russell-Diagramm (oder vergliekbore Diagrammen), dat vun rechts ünnen (rode Steern mit lütte Lüüchtkraft) na baven links (blau un hell) reckt. De Steerns vun de Hööftreeg warrt to de Lüüchtkraftklass V toordent, wobi de Hööftreeg bi de hitten Steerns aver breder warrt un bi de Spektralklassen 0 un B ok de Lüüchtkraftklassen IV un III mit insluten deit. De Spektralklassen op de Hööftreeg warrt indeelt in „fröhe“ mit de Klassen 0, B un A, in „middlere“ oder „sünnenglieke“ mit de Klassen F un G un in „late“ Typen mit de Klassen K un M. Disse Beteken gaht op de Hypothees torüch, dat alleen de Kelvin-Helmholtz-Mechanismus för’t Freesetten vun de Energie bi Steerns verantwoortlich is un de Hööftreeg dormit en Affolg vun Steerns is, de sik mit de Tiet afköhlt un tosamenteht. Intwüschen weet man, dat disse Hypothees verkehrt is. Liekers is de oorsprüngliche, rein morphologische Indelen ok na’t Opdecken vun den Fusionsmechanismus bibehollen worrn, vun wegen dat sik ok de naverten Vörgäng vun de Steernspektren groff op disse Oort indelen laat.
De Sünn liggt in dat Diagramm ruchweg in de Mitt in’t ünnere rechte Drüddel vun de Hööftreeg, vun wegen dat se en Steern mit teemlich wenig Masse is. De Sünnmasse warrt traditschonell op ruchweg den Dörsnitt vun de Steerns schätzt. Ne’e Forschen seggt aver, dat se düütlich höger is un de Dörsnitt vun all Steerns bi üm un bi 0,6 Sünnmassen liggt.S. Ninkovic un V. Trajkovska: On the mass distribution of stars in the solar neighbourhood, Serb. Astron. J., 2006, Bd. 172, S. 17-20, doi: 10.2298/SAJ0672017N (engelsch)
duum|Gröttenvergliek twüschen de Bispeelsteerns in de Tabell De Hööftreeg kann kennt warrn, vun wegen dat de meisten Steerns de längste Tiet vun jemehr „Leven“ (wiel dat Waterstoffbrennen in’n Karn) dor to liggen kamt. De physikaalsche Tostand op de Hööftreeg is en bestännig Gliekgewicht. Dör’t Ümwanneln vun Waterstoff in Helium ännert sik de cheemsche Tosamensetten vun de Steerns un dormit ok de Klöör un de Lüüchtkraft. Dat is de Grund, worüm sik de Steerns in’t Diagramm op de Hööftreeg na baven links bewegt. Bito hett de Hööftreeg en sünnere Dick. Dat liggt to’n Een doran, dat de Entwicklung vun twee Steerns mit de glieken Masse in’t HR-Diagramm dör en ünnerscheedliche Metallizität to Anfang licht anners verlöpt, to’n annern ok as de Lüüchtkraft vun en Steern ok wiel de Tiet op de Hööftreeg licht anstiegen deit, man blots bannig langsam in de Mengde, in de sik de Waterstoff in’n Karn verbruukt un de Metallizität vun’n Karn stiggt.
Eerst wenn dat Waterstoffbrennen in’n Karn ophöört un dat Schalenbrennen insetten deit, gaht de Steerns vun de Hööftreeg af un wannert na rechts baven in dat Rebeet vun de Roden Resen. Se künnt aver de Hööftreeg in latere Phasen vun’t Entwickeln dörlopen, to’n Bispeel bi’t Entwickeln hen na’n Witten Dwarg. De Egenschoppen vun’n tyypschen Hööftregensteern hebbt se dorbi aver natürlich nich mehr.
duum|Farven-Helligkeits-Diagramm vun de Steerns ut’n Hipparcos-Kataloog. De Hööftreeg warrt bi de fröhen Typen breder. Dör den Temperaturünnerscheed twüschen den Karn vun’n Steern un sien Böverflach warrt de Energie, de in’n Karn freesett warrt, dör de Schichten dortwüschen in een Tour na buten transporteert, bit se opletzt in de Photosphäär afstrahlt warrt. Disse Transport löpt över Konvekschoon oder över Strahlen un is afhangig vun de bedingen an Oort un Steed. Konvekschoon passeert vör allen in Rebeden mit grote Temperaturünnerscheden oder hoge Opazitäten (oder beids tosamen). Wenn dat in’n Karn Konvekschoon gifft, warrt dormit de to de Tiet tüügte Helium-„Asch“ mit frischen Waterstoff-„Brennstoff“ dörmischt, de för de Fusion bruukt warrt.
An Steed vun de Indelen in fröh, middel un laat, kann een de Hööftreeg ok na physikaalsche Egenschoppen ünnerdelen. Disse Indelen baseert normalerwies op de ZAMS-Masse un richt sik na de Egenschoppen binnen in’n Steern oder na de Steernentwickeln. Woans de Hööftreeg indeelt warrt, hangt jümmer dorvun af, wat een wiesen müch. De Ünnerdelen in „ünner’t“ un „böver’t“ Rebeet gieht na de Vörgäng, dör de in Steerns Energie freesett warrt. Steerns ünner 1,5 Sünnmassen (M☉) versmölt Waterstoffatomen to Helium (Proton-Proton-Reakschoon). Över disse Masse (in de böveren Hööftreeg) warrt in de Fusionsvörgäng vun Helium ut Watersoff Atomen as Kohlenstoff, Stickstoff oder Suerstoff as Twüschenprodukten mitinslaten (Bethe-Weiszäcker-Zyklus). Annere Ünnerdelen in „hoge“, „middlere“ un „siete“ Massen hebbt wat mit den Energietransport binnen den Steern to kriegen: Steerns mit siete Masse(<0,5 M☉) wiest en Konvekschoon in’n helen Steern op, bi middlere Massen (0,5–1,5M☉) hebbt se en Zoon mit Strahlentransport in’n Karn un en Hüll, in de Konvekschoon stattfinnt, wiel masserieke Steerns (>1,5M☉) in’n Karn Konvekschoon opwiest un en radiative Hüll hebbt. Man kann de Grenz twüschen „hoge“ un „middlere“ Massen aver ok bi en Grenz vun ruchweg 8M☉ ansetten, vun wegen dat sik Steern mit en gröttere ZAMS-Masse later in en Supernova entwickelt, wiel Steerns mit sietere Masse to witte Dwargsteerns warrt.
Historie To’n Anfang vun’t 20. Johrhunnert weer dat mööglich, mehr Informatschonen över de Typen un Afstännen vun Steerns ruttofinnen. De Spektren vun de Steerns wiest ünnerscheedliche Egenschoppen, över de se in Kategorien indeelt warrn künnt. Annie Jump Cannon un Edward Charles Pickering vun’t Harvard College Observatory hebbt en Methood to’n Kategoriseeren utklamüstert, da as Harvard-Klassifikatschoon bekannt worrn is un in de Harvard Annals 1901 publizeert weer.Malcolm S. Longair: The Cosmic Century: A History of Astrophysics and Cosmology, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0-521-47436-1 (engelsch)
In’t Johr 1906 hett de däänsche Astronom Ejnar Hertzsprung in Potsdam opdeckt, dat de roden Steerns, de in’t Harvard Schema as K un M Steerns klassifizeert weern, in twee ünnerscheedliche Gruppen indeelt warrn künnen. Disse Steerns sünd to’n veel heller as de Sünn, to’n annern aver veel lichtswacker. To’n Ünnerscheden hett de de een Grupp as „Resen“ betekent un de annere as „Dwargen“. Dat Johr dorop füng he dormit an, Steernhopens de ünnersöken, as Koppels vun Steerns, de all ruchweg den sülven Afstand vun de Eer opwiesen. He hett eerste Diagrammen publizeert, in de de Klöör mit de Lüüchtkraft vun disse Steerns vergleken worrn is. Disse Diagrammen hebbt ein opfallige tosamenhangen Reeg vun Steerns wiest, de he as Hööftreeg beteken de.Laurie M. Brown, Abraham Pais un A.B. Pippard: Twentieth Century Physics, CRC Press, 1995, ISBN 0-7503-0310-7 (engelsch)
An de glieken Idee hett Henry Norris Russell an de Princeton University arbeit. He hett de Relatschoon twüschen de spektrale Klassifikatschoon vun Steerns un jemehr afsluute Helligkeit ünnersöcht, also de Helligkeit ahn Afhangigkeit vun’n Afstand. Dorför hett he en Utwahl vun Steerns bruukt, vun de de Parallaxe nau noog bekannt weer un de al in Harvard kategoriseert weern. As he de Spektraltypen vun disse Steerns gegen jemehr afsluute Helligkeiten opdragen harr, hett he rutfunnen, dat de Dwargsteerns en düütlichen Tosamenhang wiesen deen. Dat geev Verlööf, de wohre Helligkeit vun en Dwargsteern mit go’e Nauigkeit vöruttoseggen.H. N. Russell: "Giant" and "dwarf" stars, The Observatory, 1913, Bd. 36, S. 324-329 afropen an’n 2. Dezember 2007 (engelsch)
Bi de roden Steern, de vun Hertzsprung ünnersöcht worrn sünd, folgen de roden Dwargsteerns de Spektral-Lüüchtkraft-Relatschoon vun Russel. Man, de Resensteerns weern veel heller as de Dwargen un passen dorüm ok nich in de Relatschoon. Russel hett dorüm vörslahn, dat de Resensteern en sietere Dicht oder en högere Lüüchtkraft an de Böverflach hebben müssen as de Dwargsteerns. De glieke Kurv wies ok, dat dat blots teemlich wenig lüüchtswacke witte Steerns gifft.
Bengt Strömgren hett in’t Johr 1933 den Begreep Hertzsprung-Russell-Diagramm as Beteken för en Spektral-Lüüchtkraft-Diagramm inföhrt.Bengt Strömgren: On the Interpretation of the Hertzsprung-Russell-Diagram, Zeitschrift für Astrophysik, 1933, Bd. 7, S. 222-248 afropen an’n 23. Mai 2008 (engelsch) Disse Naam gifft de parallele Entwickeln vun de Technik vun Hertzsprung un Russel to Anfang vun’t Johrhunnert wedder.
As in de 1930er Johren Modellen vun de Steernentwickeln utklamüstert worrn sünd, hett sik wiest, dat Steerns mit en eenheitliche cheemsche Tosamensetten en Tosamenhang twüschen de Masse vun’n Steern op de een Siet un sien Lüüchtkraft un sien Radius op de annern Siet opweisen doot. Dat heet, dat de Radius un de Lüüchtkraft vun en Steern utrekent warrn kann, wenn sien Masse un de Tosamensetten bekannt sünd. Disse Relatschoon is as dat Vogt-Russell-Theorem bekannt worrn, dat sien Naam hett vun Heinrich Vogt un Henry Norris Russel. Dat dit Theorem nich för Steerns mit nich gliekmatige Tosamensetten gellt, hett sik later rutstellt.Evry L. Schatzman un Francoise Praderie: The Stars, Springer-Verlag, 1993, ISBN 3-540-54196-9 (engelsch)
En fiener’t Schema för’t Indelen vun d Steerns is 1943 vun W.W. Morgan un P. C. Keenan publizeert worrn.W. W. Morgan, P. C. Keenan un E. Kellman: An atlas of stellar spectra, with an outline of spectral classification, The University of Chicago press, Chicago, Illinois, 1943 (engelsch) De MK-Klassifikatschoon hett jeden Steern en Spektraltyyp toordent, de op de Harvard-Klassifikatschoon baseeren de, as ok en Lüüchtklass. De Spektraltypen vun de Reeg folgen afstiegende Temperaturen mit de Klören vun Blau na Root. De weern ut histoorsche Grünnen mit O, B, A, F, G, K un M betekent. De Lüüchtkraftklassen güngen vun I bit V un weern na afstiegen Lüüchtkraft ordent. De Steerns mit de Lüüchtkraftklass V höörn to de Hööftreeg.Albrecht Unsöld: The New Cosmos, Springer-Verlag New York Inc., 1969, S. 268 (engelsch)
Egenschoppen Hööftregensteerns sünd bannig faken dör Modellen vun de Steernentwicklung ünnersöcht worrn, so dat jemehr Historie vunt Tostannenkamen un Entwickeln teemlich goot verstahn warrt. Jemehr Positschoon op de Hööftreeg geevt Informatschonen över de physikaalschen Egenschoppen vun de Steerns.
De Temperatur vun en Steern kann ruchweg bestimmt warrn, wenn man em as’n idealen Strahler ansehn deit, also as’n swarten Strahler. In den Fall sünd de Lüüchtkraft L un de Radius R afhangig vun de Temperatur T un över dat Stefan-Boltzmann-Gesett mitenanner verknütt: