miniatur|Thelonious Monk 1947 Thelonious Sphere Monk (* 10. Oktober 1917 in Rocky Mount, North Carolina; † 17. Februar 1982 in Weehawken, New Jersey) weer en US-amerikaansch Jazzmusiker (Pianist un Komponist).
He weer neben Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Charlie Christian un Kenny Clarke en vun de Mitbegrünner vun den Bebop. Mit sien eegenwillig Klaveerstil un sien unverwesselboren Kompositschonen gellt Monk as en vun de groot Individualisten un bedüden Innovatoren vun den Modern Jazz.
Leven Kindheit un Jöögd
Thelonious Monk truck as Kind Anfang vun de 1920er Johren mit sien Familie in de New Yorker Stadtdeel San Juan Hill, de süüdwestlich vun Harlem liggt un vör allen vun Afro- Amerikanern bewahnt wurrd. De Vader, Thelonious Monk Sr., hett de Familie aber all en paar Johr later verlaaten. So leeg de Verantwortung för dat Uptrecken un de Levensunterhalt vun Thelonious un sien beid Geschwister alleen bi sien Moder Barbara, de as Angestellte för de Stadtverwalten arbeiten dee. Monk wurr vun sien Moder in sien musikalischen Neigungen unterstütt un kreeg all as Kind Klaveerünnerricht. In dat Öller vun 13 Johren harr he en Klaveerwettstried in dat Harlemer Apollotheater so faken wunnen, dat he vun de wieder Deelnahm utslooten wurr.
Anfänge as Musiker
De Stadt New York entwickel sück in de Jöögd vun to en vun de groot Jazzmetropolen. Besünners de Stadtdeel Harlem wurr mit sien völ Clubs to en Brennpunkt vun disse Entwicklung. So wuss Monk in en musikalisch bannig lebhaft Umgegend up un hör völ Jazzmusiker „live“. As fröhe Inflooten gellen Duke Ellington, Fats Waller, Earl Hines un de Stride-Pianist James P. Johnson, de in de Nahberschap vun de Familie Monk leev.
Eerst Erfohrungen sammel Monk, as völ Musiker ut de Tiet, as Pianist up „House-Rent-Parties“. De weern in vun Swaarten bewahnt Stadtdeelen wiet verbreedt. Mieters, de hör Miete (Rent) nich upbringen kunnen, hebbt Minschen vun hör Nahberschap inlaaden, hebbt för deren musikaalsch Ünnerhollen sörgt un hebbt denn „den Hoot herumgahn laaten“. Dorvan hebbt se denn de Musiker un de Miete betallt. Dorneben hett Monk ok den Gesang vun sien Moder in de Kark up de Örgel begleit. En New Yorker Uptreden vun den blinden Klaveer-Virtuosen Art Tatum in dat Johr 1932 hett bi den fiefteihnjohrigen Monk en deepen Indruck achterlaaten.
Mit 17 Johren hett Monk de High School verlaaten, um mit en Wanderpredigerin twee Johr lang as Pianist up Tour to gahn. He is dorbi ok in Kansas City uptreden, wat damals en pulseerend Jazz-Stadt weer. Se is ü.a. ok de Heimat vun de Count Basie Band un vun de Pianistin Mary Lou Williams. Se hör Monk spelen, hett sien Talent erkennt un hett hüm in sien musikalisch Ambitionen Moot makt. Nah hör Seggen harr Monk damals all en rhythmisch un harmonisch bannig eegenwillen Stil. Den Indruck, de Monks Musik up hör un anner Musiker maakt hett, beschreev Mary Lou Williams later henn so: „Wir nannten es damals „Grusel-Musik“ und behielten es uns fast ausschließlich für die frühen Morgenstunden vor, wenn wir Musiker unter uns waren. Wieso „Grusel-Musik“? Weil die schauerlichen Akkorde uns an Musik erinnerten, die in „Frankenstein“ und ähnlichen Gruselfilmen vorkam.“
Minton’s Playhouse
Wedder torüch in New York City, hett sück Monk eenig Johren mit Gelegenheitsjobs as Pianist dörslahn. Anfang vun de 1940er Johren wurr he Huuspianist in de Harlemer Club Minton’s Playhouse, de Treffpunkt vun en loos Verband vun jung Musikers weer, de bi Jam-Sessions nah nee musikalisch Weeg afsiets vun den Swing-Mainstreams söcht hebbt. Neben Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Charlie Christian un Kenny Clarke tell Monk dormit to de Kreis vun Musiker, de laterhenn as Kienzell vun en nee’n Stil – den Bebop – un dormit vun den Modern Jazz gellen sullen.
Wiel Parker un Gillespie later to de Protagonisten vun de Bebop avanceerten, bleev Monk disse Acht aber anfangs verseggt. Dat leeg to’n eenen an Monks individualistisch, för völ blots swoor nahtomaken Speelwies, to’n annern aber ok an sien notorisch Untoverlässigkeit, de, sülvst bit en groothartig Upfaaten vun Pünktlichkeit, dat meest unmögelk makt hett, mit hüm regelmatig to proben. He wurr woll 1946 vun Dizzy Gillespie as Pianist för de sien Big Band engageert, wiel aber immer mal weer to laat keem oder överhoopt nicht to Proven oder Uptreden, wurr he ok weer rutschmeeten.
De Tenorsaxophonist Coleman Hawkins weer in disse Tiet een vun de wenig Bandleader, de Monk as Pianist engageeren deen. Hawkins, en Veteran vun den traditionellen Swing-Stil, wurr dorför aber bannig kritiseert, wiel dat rhythmisch un harmonisch unkonventionell Speel vun Monk bi dat Publikum aflehnt wurr. Hawkins hett hüm liekers in sien Quartett behollen un hett mit hüm in dat Johr 1944 de sien eerst Studioupnahmen makt.
Wiel Monk noch immer bi sien Moder leven dee, de ok för sien Levensünnerholt sörg, muss he nich upgrund vun wertschaplich Dwang künstlerisch Togeständnisse maken oder sien eegensinnig Levensrhythmus an de Gewohnheiten vun sien Mitminschen anpassen. Dorum kunn he sück ungehinnert un ungestört sien musikalisch Leedenschap widmen un sien kompositorischen Ideen verwirklichen.
To disse Tiet hull Monk ok en Oort „Huusseminare“ för befrüend Musiker af. De jung Miles Davis, Sonny Rollins, Bud Powell un annern gungen in de Wahnung vun de Familie Monk in un ut un leeten sück vun Thelonious de sien Kompositschonen an’t Klaveer verkloren. He hett dorbi ganz penibel drup acht, dat sien faken bannig komplizeert Stücken korrekt speelt wurrn. Miles Davis, de en Johrteint later mit Monks Kompositschoon 'Round Midnight sien Dörbröök bi dat breedt Publikum hemm sull, hett later seggt, dat disse Lektionen för sien musikalische Entwicklung vun grood Bedüüden ween hebbt.
De Blue-Note-Johren 1947–1952
Eerst 1947 – Monk ist nun all 30 Johr old – nehm Monk dör de Vermittlung vun den Saxophonisten un Talentscouts Ike Quebec sien eerst Schallplaat as Bandleader för dat upstrevebd Plattenlabel Blue Note Records up, later rutkommen ünner den Titel Genius Of Modern Music. Sien Partner bi de Upnahmen in de folgend Johren weern ünner annern de Vibraphonist Milt Jackson un de Slagtüüchspeler Art Blakey und Max Roach.
In dat glieker Johr hett he Nellie Smith (1921–2002), en Deern ut de Nahbersschap, heiraadt. Ut de Ehe gungen zwee Kinnder hervör, Thelonious un Barbara (1953–1984).
Monk harr to disse Tiet all völ vun sien Stücken komponeert, de eerst Johren oder gar Johrteinten later Anerkennung kreegen. Dorto tellen sien bekanntst Kompositschonen Well, You Needn’t, Round Midnight un Straight, No Chaser. Ok sien individualistisch Klaveerstil mit de för hüm typisch perkussiv Anslag weer jetzt all vull utpräägt. Sien künstlerisch Entwicklung weer dormit wietgahnd afslooten: In de Loop vun sien wiedere Karriere geev dat in sien Musik kien wesentlich stilistisch Verännerungen un Bröök mehr. Völ vun de up Blue Note verapenlicht Upnahmen stellen mustergültige Interpretationen seiner Kompositionen dar und gelten heute als Klassiker.
Monks eerste Upahmen ünner eegen Naam hebbt sück aber man blots schleppend verköfft. Sien eegenwillig Musik drap bi dat Publikum up Unverständnis. Ok ünner Musikerkollegen und –kritiker bleev he umstreeden. Faken hett man hüm sogor ünnerstellt, dat he gar nich good spelen kunn.
Ok en Vorfall Enn‘ 1951 behinner Monks Karriere in de folgend Johren swoor: Bi en Polizeikontroll wurrn in en vun Monk parkt Auto Drogen funnen. Wiel he tegen den wirklichen Drogenbesitter – sien Früend Bud Powell – utseggen wull, wurr he to 60 Daag Gefängnis veroordeelt. Schlimmer för hüm weer aber de mehrjohrig Enttoog vun de „Cabaret Card“, de damals för Engagements in Night Clubs in New York erforderlich weer. Dordör kunn Monk johrenlang kien Club-Engagement in sien Heimatstadt kriegen.
De Prestige-Johren 1952–1954
Dat Label Prestige hett Monk 1952 en Angebot för Upnahmen makt. Wiel sück sien bitherig Platten man slecht verköfft harrn, leet hüm Blue Note Records trecken. Dat up eenig vun sien Prestige-Upnahmen to hörend, düütlich verstimmt Klaveer lett entweder up en gewisse Nahlässigkeit bi de Produktschoon sluuten oder Monk hett dat bewusst insett. Aber ok während disse Periode hett Monk eenig bemarkensweert Upnahmen. Hervörtoheben sünd sien Alben mit Sonny Rollins un de Upnahmen vun Hilligavend 1954 mit Miles Davis as Leader, Milt Jackson, Percy Heath un Kenny Clarke: Disse gelln völ Kenner as en Steernstünn vun den Jazz.
De Riverside-Johren 1955–1961
De Jazzproduzent un Monk-Fan Orrin Keepnews hett Anfang 1953 dat Label Riverside grünnd. För blots 108 Dollar hett he Monk 1954 Ut de sien Kuntrakt bi Prestige herutköfft. He hett sück aber eerst wat torüchhollen, Upnahmen mit Monks Eegenkompositschonen to verapenlichen. In de Afsicht, dat Publikum Stück för Stück an Monks exzentrisch Musik herantoführen, wurrn op annere Wiese twee LPs mit Standards bzw. Interpretationen vun Stücken Duke Ellington verapenlicht, de bi dat Publikum un de Kritik tomindst bescheeden Achtungserfolge brocht hebbt.
En Wendepunkt in Monks Karriere stell dat Johr 1957 dar. To’n een kreeg he up Bedriev vun de inflootriek Baroness Pannonica de Koenigswarter sien Uptrittsgenehmigung torüch. Disse ehmalge Diplomatengattin ut dat Huus Rothschild kümmer sück in de Oort vun en Patronin um Jazz-Musiker. Dormit kreeg Monk denn ok en spoodriek Engagement över mehrere Maand in dat New Yorker Five Spot Café mit de Tenorsaxophonisten John Coltrane.
To’n annern wurr dat darte up Riverside verapenlicht Album Brilliant Corners to en Mielensteen in Monks Diskografie: Begleit vun de Tenorsaxophonisten Sonny Rollins, den Altsaxophonisten Ernie Henry, den Bassisten Oscar Pettiford un den Slagtüüchspeler Max Roach entstunn en sorgfältig konzipeert un produzeert Album, up dat sück Monks Musik vull entfalten dee. Grooten Andeel dorna harr Sonny Rollins, de as fröhere Besöker vun Monks „Seminaren“ mit de sien Musik bestens vertraut weer un ok wuss, wu man de spelen dee. Hoochpunkte weern de vertrackte Neukompositschoon Brilliant Corners un de utdehnt Blues mit den luutmalerischen Titel Ba-Lue Bolivar Ba-Lues-Are. Disse Titel betruck sück up dat Bolivar-Hotel in New York, in dat de Baroness de Koenigswarter in en Suite resideeren dee. As tosätzlichen Dank för hör Ünnerstütten hett Monk een vun sien muiste Balladen, in de he mit de rechte Hand Celesta un mit de linke Hand Klaveer speel, Pannonica. Mit disse Album gelung Monk endlich de Dörbröök bi dat Publikum. In‘ Harvst vun dat Johr, drapen Monk, sien ehmalg Mentor Coleman Hawkins un ok weer Coltrane upnanner, verapenlicht up de Riverside-LP Monk's Music.
In de wiedere Verloop vun de 1950er Johren nehm Monk tallriek bedüüdend Schallplatten up. Dorünner weer Inspelungen mit Musikers as John Coltrane un Gerry Mulligan un Solo-Inspelungen. Spoodriek Tourneen dör de USA un Europa slooten sück an. 1958 wurr Monk in de Down Beat Critics Poll eerstmals to’n besten Pianisten küürt. In‘ Februar 1959 keem dat to en Konzert in der renommierten New Yorker Town Hall, bi dat Monk sien Musik in de orchestralen Bearbeitungen vun den Arrangeur Hall Overton mit en Tentett upführt hett.
1960 wurr de Tenorsaxophonist Charlie Rouse Monks fast Partner in sien Quartett. Rouse weer woll kien Saxophonist vun dat Format vun en John Coltrane oder en Sonny Rollins, aber sien Speelwies pass ideal to Monk sien Klangwelt ein. Disse Verbinnen sull bit Enn‘ vun de 60er Johren bestahn blieven.
De Columbia-Johren 1962–1968