Oolt Ägypten

duum|Kaarte van’n olen Ägypten med wichtigen Städen in de dynastsche Tied (üm 3150 v. Chr. bet 30 v. Chr.)

Dat ole Ägypten was ene Zivilisatschoon langes den Nilstroom in Ägypten, de na de prähistoorsche Tied upkam un an un bi 3100 v. Chr. begünn, as na de traditschonelle ägyptsche Historienschrieverie Köning Meni Böver- un Unnerägypten verenige. De Tied van olen Äygpten deelt sik in dree Rieke: dat oolde Riek to’n Beginn van de Bronzetied, dat Middelriek un dat Nie Riek in de late Bronzetied.

Den Hoogpunkt hadde dat ole Ägypten in’n Niegen Riek, as de Zivilistachoon dat Land an’n Nil bet na Nubien un ook grote Deele in de Levante beheersche. Na düsse Tied begünn lütt bi lütt de Daalgang. In den Verloop van de Tied verövern verscheden frömde Mächte dat Land, eerst de Hyksos, denn de Nubiers, de Assyrers, de Achämeniden un ook de makedoonsche Köning Aleaxander de Grote. Dat ptomelääsche Riek na Alexander sienen Dood beheersche dat Land bet 30 v. Chr., as de Römers dat Land in de Heerschopstied van Kleopatra VII. verövern un ene röömsche Provinz maken. Bet 642 n. Chr. bleev dat Land in de Hand van’n byzantinschen Riek.

Historie De Nil was de Levensader för dat ole Ägypten.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 17, 67–69. De fruchtbaren Wiesen langs den Över maken dat den Minschen licht de Buerie to beginnen un ene veelschichtige Sellschop med Zentraalmacht up to richten, de ook ene mang den wichtigsten Kulturen in de Historie van den Minschen worden is.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 17. Froe Minschen kemen as nomaadsche Jägers un Sammlers in’n laten Pleistozän vör rund 120.000 Jaren Tied in dat Nildaal. As sik in de late Ooldsteentied dat Klima in Noordafrika upwärm un jümmerto dröger worde, trocken steeds meer Minschen na de fuchten Nilövers.

Vöörhistorie un vöördynastsche Tied duum|Ene typsche Vase uut de Naqada II-Tied, uutsmückt med Gazellen In de vöördynastsche Tied was dat Klima in Ägypten miller un fuchter. Ene Savanne, in de Hoovderen gresen, het den groten Deel van’n Land bedeckt. De Planten- un Deerwelt in heel dat Ümland was veel riker un an’n Nilöver leven vele Gösevögel. De froen Ägypters hebbet olle düsse Deren jaagt un ook de eersten Dere täämt un tücht.Salima Ikram: Choice Cuts: Meat Production in Ancient Egypt. University of Cambridge., 2005, S. 5.

An un bi 5.500 v. Chr, weren lüttke Stämme in’n Nildaal to verscheden Kulturen ranwassen, de över Buerie un Veetucht good Bescheed weten un verscheden Stile Keramik hadden, na de Ärchäologen de unnerscheedliken Gruppen unnerscheden könnt. De gröttste mang düssen froen Kulutren was in Böverägypten (de Süüddeel van Ägypten) de Badari-Kultuur, de sachtens uut de westlike Wööste in de Sahara kam. Över de Kultuur weet wi, dat se hoogweerdige Keramik pöttker, Steenwärktüge bruke un wusste woans se Kopper verarbeden kann.Hayes (1964), p. 220.

Up de Badari-Kultuur folge de Naqada-Kultuur, de sik in de Tieden Naqada I, Naqada II, un Naqada III deelt.Barry J. Kemp, Barry J.: Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization. London: Routledge 1989, S. 14. Tiedens de Naqada-Kultuur kemen verscheden niege un beter Techniken in’t Land. Al in de Naqada I-Tied, fören de Ägyptschen Obsidian uut Äthiopien in un bruken de Stene Klingen to maken.Aston, Harrell & Shaw (2000), pp. 46–47.Aston (1994), pp. 23–26. In de Naqada II-Tied (ca. 3600–3350 v. Chr.) begünn de Hannel med Mesopotamien.Ataç (2014), S. 424–425. An de dusend Jare het dat duurt, dat uut de Naqada-Kultuur, de eerst noch ene lüttke Burenkultuur was, ene mächtige Zivilisatschoon ranwassen was.Chronology of the Naqada Period (2001). Dat Machtzentrum satt in eerst Nechen, dat de Greken läter Hierankonpolis nömen, un denn in Abydos. De Heerscher in de Naqada III-Tied künnen ere Macht langs den Nil na Noord to uutbreden un dreven Hannel med Nubien, Oasen in de Sahara, Kulturen an de Middellandsche See un den Negen Oosten.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, p. 61.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 61; Ataç (2014), S. 424–425

De Naqada-Kultuur wusste vele verscheden Waren to maken, de wiesen, wat de Böversten enen groten Riekdom ansammelt hadden. Daar mang sind uutsmückte Kämme, lüttke Stauetten, bemaalte Keramik, uutsmückte Vasen un Kosmetikpaletten, Smuck uut Gold, Lapis un Elfenbeen. Se wussten Fayence to maken, wat Smöltglas as Glasuur up Keramik is, un smücken so Beker, Amulette, un Statuetten.Nicholson & Peltenburg (2000), pp. 178–179Faience in different Periods (2000). In de late Naqada-Kultuur kemen de eersten schreven Symbole up, de läter Grundlage för de ägyptschen Hieroglyphen weren.Allen (2000), p. 1.

Froe Dynastsche Tied (3150–2686 v. Chr.) To liker Tied as de froe dynastsche Tied in Ägypten leve in Mesopotamien de sumeersche un akkaadsche Kultuur up un in’n Iraan was de Elam-Zivilisatschoon ranwassen. De ägyptsche Preester Manetho uut’n 3. Jaarhunnerd v. Chr. het de lange Linie van ägptschen Könninge van Meni (greeksch: Menes) bet in siene Tied in 30 Dynastien updeelt. Dat Systeem bruukt de Ägyptologie ook vandage noch. De ägyptsche Historie beginnt med enen Köning Meni, de na Manetho Böver- un Unnerägypten verenigt het.Clayton (1994), S. 6. Man anners as ole ägyptsche Schrivers dat vertellt, was dat een sachten Övergang, de dat ägyptsche Riek lütt bi lütt verenigt het. Enen Born, de uut de Tied stammt un wat över Meni vertellt, givt dat nich. Recht wat Forscherlüde sind sik nu vermoden, dat de König Narmer, den de Narmer-Palette med den Hoogheidsteken för Böver- un Unnerägypten wiest, Köning Meni liek komen könne.Clayton (1994),S. 12–13

In de froe dynastsche Tied, de an un bi 3.000 v. Chr. begunn, konn de eerste dynastsche Köning de Macht över Unnerägypten sekern un ene Höövdstad in Memphis uprichten. Van de Stad uut, konn he de Lüüd, Land, de Buerie in’n fruchbaren Nildelta un ook den inbringliken Hannel med de Levante beheerschen. De jümmerto grötter Macht un Riekdom van de froen dynastschen Heerscher wiest ook de kunstvullen Mastabas, een ägyptsch veerkant Grav med platten Dack, in de se na’n Dode to liggen kemen. De eersten Tempelanlagen för den Dodenkult van storven Köninge kemen ook in de Tied up.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 70. De froen Köninge richten ene starke Zentraalmacht up, de een wichtigen Busteen för de ägyptsche Kultuur läter worde.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 70.

Oold Riek (2686–2181 v. Chr.) duum|De Pyradmiden van Gizeh tellt to de beröömsten Buwarken uut’n olen Ägypten duum|Ene Statue med de rode Krone för Unnerägypten, sachtensAmenemhat II oder Senwosret II. De jümmerto grötter Winst uut de Buerie, de Inwonerstowass, un de starke Zentraalmacht bröchten in’n Oolden Riek de Architektuur, Kunst un Technologie een groot Stücke vööran.James (2005), S. 40. Männige van den beröömsten ooldägyptschen Buwarken stammt uut de Tied, to’n Bispeel de Pyramiden van Gizeh un de grote Sphinx. Unner den Wesir () siene Upsicht, dreven Beamte Stüren in, sorgen för’t Bewatern van’n Ackers, repen Buren för de Arbeed an Buwarken up un richten een Rechtssysteem up, dat Frede un Ornen in dat Land brochte.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 102.

As dat jümmerto komplexer worde dat ägyptsche Riek to verwalten, kam ene niege Klasse up, good uutbild Schrivers, de hogen Loon kregen. Forscherlüde sind sik vermoden, dat na 500 Jaren Tied, de Weerdschop allnagrade daalgung, vanwegen dat de Beamten- un Schriversstand to groot worden was.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 116–117. As de Macht van den Köningen daalgüng, begünnen regionale Gauförsten de Ümstänne för sik to nütten un Macht to winnen. As denn noch twischen 2200 un 2150 v.Chr. sware Dröögden de Buerie daalbröchten, is de Zentraalmacht un dat oolde Riek daalgaan un de eerste Twischentied begünn.Hassan (2011), Clayton (1994), p. 69.

Eerste Twischentied (2181–2055 v. Chr.) As de Zentraalmacht an’n Enn vun dat ole Riek tohoopbroken was, dreev Hungersnood dat Land in vele Börgerkriege. Un doch kregen lokale Heerscher, de nu kenen Tribuut un Stüren meer an den Köning talen mossten, dat beschickt de niege Unanafhängigheit to bruken, dat Kultuur in den Provinzen upleven konn. Nu dat se de egen Ressourcen beheerschen deen, sind de Provinzen waarhaftig riker worden – wat ook grötter un beter Begrävnisse för ollen sotaschale Klassen wiest.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, S. 120. De Handwärker uut den Provinzen övernemen Motive, de tövöör alleen de Köninge van den oolden Riek bruken drovten, Schrivers vertellen in enen niegen literaarschen Stil över den Optimismus un de Kreativität in de Tied.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, p. 146.

Nu dat de lokalen Heerscher kenen Böversten de Tru sworen hadden, begünnen se sik üm Macht un Land to strieden. Üm 2160 v. Chr. regeren de Heerscher uut Heraleopolis dat nöördlike Unnerägypten, un een Clan in Theben, de Intef-Familie, Böverägypten. Beide weddievern üm de Macht. As de Intefs Macht wunnen un de Heerschop na Noord to uutbreden, was een Krieg twischen den beiden Dynastien nich meer aftowennen. Üm 2055 v. Chr. besiegen de Striedkräfte uut den böverägyptschen Theben unner Nebhepetre Mentuhotep II. de Heerscher uut Heraleopolis un verenigen Böver- un Unnerägypten. Se hebbet ene Tied inleid, in de Kultuur, Weerdschop wedder bi enen niegen Hoogpunkt ankemen, dat Middelriek.Clayton (1994), S. 29.

Middelriek (2134–1690 v. Chr.) duum|Sark Khnumnakht in’n Stil van de 12. Dynastie De Köninge in den Middelriek setten dat Land un de Zentraalmacht wedder in Stand un de Kunst, Literatuur un monumentale Architektuur leven up un kemen bi enen niegen Hoogpunkt an.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, p. 148.

Mentuhotep II. un sien Nafolger uut de 11.Dynastie heerschen van Theben uut, man de Wesir Amenemhat I, verschoov de Höövdstad üm 1985 v. Chr, na Itjtawy in de Oase Faiyum, as he den Throon besteeg un de 12. Dynastie grünne.Clayton (1994), p. 79. Van de niege Höövdstad uut geven de Heerscher uut de 12. Dynastie in Updrag Land to winnen un de Ackers beter to bewatern, wat de Buerie enen groot Stücke vööran brochte. Dat Militär nam Nubien in, wat den ägyptschen Heerschers loonsame Steenbröök un Goldminien inbrochte. In’n ööstliken Nildelta richten de Köninge grote Muren un Wälle up, frömde Indringlike aftoweren.Ian Shaw: [https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press: Oxford 2003, p. 158.