thumb|200px|Lew Tolstoi (1908) up een Foto vun Prokudin-Gorski
Lew Nikolajewitsch Graaf Tolstoi (; * in Jasnaja Poljana; † in Astapowo) oder kort Leo Tolstoi weer een russischen Schriever. Siene groten Warken „“ (, ‘Krieg un Freden’) un „“ () sünd Klassikers mank de Romaans vun’n Realismus.
Leven Kinnertied un Jöögd miniatur|Huus, wo Tolstoi in boren is
Tolstoi stamm uut dat ole russische Adelsgeslecht vun de Tolstoi af. Mit negen Johre is he Weetkind wurrn. Vun dor af an het sien Vadder siene Suster up em uppasst. 1844 fung he an, un studeer orientaalsche Spraken an de Universität Kasan. Denn wessel he un studeer up Afkaat. Man 1847 hett he sien Studium afbraken. He övernehm dat Stammgood vun siene Familie mit 350 liefegen Arbeiters in Jasnaja Pola un woll dor wat för doon.
Bi’n Militär Vun 1851 af an het he as Praporschtschik bi ene Brigade vun de Artillerie in den Zaren siene Armee bi den Krieg in’n Kaukasus mitmaakt. Vun düssen Krieg un wat he dor beleevt het, schreev he in siene fröhen Vertellen daal (u. a. ‘De Kosaken’). Nadem dat de Krimkrieg uutbraken weer, het he 1854 den Positschoonskrieg in dat Fast Sewastopol mitmaakt, dat dormols belagert wurrn is. De realistischen Berichte ut düssen Krieg hefft em as Schriever al fröh bekannt maakt.
För een Reform in de Pädagogik un Hochtied thumb|Tolstoi 1856 Vunwegen, dat he sik mit Pädagogik befaten dö, is Tolstoi 1857 un 1860/61 in verschedene Länner in Westeuropa reist. He het dor Künstlers, as Charles Dickens un Iwan Sergejewitsch Turgenew besöcht, man ok Pädagogen, as Friedrich Fröbel un Adolph Diesterweg. As he torüchkeem na Russland, het he versöcht, en Reformpädagogik up to boen un het Dorpsscholen na dat Vöörbild vun Jean-Jacques Rousseau inrichtet. Vun 1855 af an het he mool in Jasnaja Poljana, mool in Moskau un mool in Sankt Petersborg leevt.
Tolstoi streev dor nich toeerst na, de Besten uut to söken, nee, he harr dat dor up afsehn, för de verscheden Kinner de beste Bildung uut to finnen, je nadem, wo verscheden de ok weern. Den Zaren siene Verwaltung het Tolstoi siene Scholen avers tomaakt, man Tolstoi bleev dor bi un söch en nee Pädagogik. He het Leseböker schreven för Kinner. Dor schollen se uut Vertellen över Geschichte, Physik, Biologie un Religion lehren, wat good is un wat se doon un wat se laten schollen. Mit sien „“ (Asbuka, ‘Alphabet’) hefft Generatschonen vun Kinner in Russland bit in de 1920er Johre in’e Grundscholen lehrt. He hett dor duchtig mit inwarkt up de Reformscholen un Fre’en Scholen, as Summerhill.
1862 hett Tolstoi de 18 jöhrige Sofja Andrejewna Behrs heiraat. Mit ehr het he alltohopen 13 Kinner harrt. In de Johre dornah het he de monumentalen Romaans „“ (, ‘Krieg un Freden’) un „“ schreven. Düsse Warke hefft em överall in de Welt beröhmt maakt.
Tolstoi ännert sik thumb|Leo Tolstoi, en Porträt vun Iwan Kramskoi, 1873 Nu het Tolstoi in de ganze Welt veel gullen. För em füng dor en Tied mit an, wo he nich wüss, wo he up to scholl. He föhl sik, as weer he an’n Afgrund ankamen. As he 1882 in Moskau dor mitmaakt het, as dat Volk tellt wurrn is, het he mitkregen, dat de Arbeiders dor noch elenniger leven döen, as de Buern. He weer ganz dör’nanner un versöch dor gegenan to gahn, dat de Lüde dat platte Land verlaten döen, um in’e Stadt to gahn. So het he Hölp organiseert för Buern, de ehre Aarnt misslaan weer. He söch een Sinn för sien Leven un keem dor jummers wieder bi rüm. So het he sik dat Smöken, den Alkohol un de Jagd begeven („Gruliche Vergnögens“) un het sik insett för Lüde, de vunwegen ehren Gloven oder uut politische Grünn verfolgt wurrn sünd. He besöch in’t Kaschott Lüde, de dor inseten döen, wiel se bi de Suldaten nich mitmaken wollen. De ganze Tied över het he fudder schreven.
Vun 1881 af an scheer he sik sunnerlich um Fragen vun de Religion. He het dor en poor Mool mit högere Geistliche snackt, as mit den Metropoliten vun Moskau un he het ok fökener verscheden Karken un Kloosters besöcht. Dor het he jummers mehr bi begrepen, dat he mit den Ritus un den Gloven, so, as de dor uutöövt wurrn sünd, nix anfangen konn. Just so, as in de Karken vun den Westen hett düsse Gloov ok nix gegen den Kriegsdeenst seggt. Jesus siene slichte Lehr, meen Tolstoi, weer gegen de Karkenlehr över dat Wohre. Dor het he de Evangelien üm nee in de Russ’sche Spraak översett. He meen, in’n Karn güng dat dor üm, den Neegsten leev to hebben un gegen dat Quade nich mit Gewalt gegenan to gahn. Vunwegen datt he siene Gedanken in Böker un Schriften bekannt maakt het, so as de Essay , de bloot butenlands op Engelsch ruutkeem, het he allerhand Arger mit Steden vun Kark un Politik kregen.
Tolstoi het allerhand Arger thumb|Lew Tolstoi in een Bild vun Ilja Jefimowitsch Repin (1887) thumb|Leo Tolstoi sien Graff
In dat Uutland is Tolstoi for’n groten Schriever ankeken wurrn, man in Russland weer dat anners. Vun 1882 af an het de Polizei en Oge up em smeten. De Schriften () un () sünd glieks, as se ruutkamen weren, verbaden wurrn. Över Tolstoi is rümsnackt wurrn, he harr dat in’n Kopp kregen.
Tolstoi un de Karken As sien Roman () rutkamen is, het de Hillige Synod em in’n Februar 1901 exkommunizeert. Unner annern meen de Synod, dat he den dreeenkgen Godd afstrieden dö, de Göddlichkeid un dat Uperstahn vun Jesus afstrieden dö, de Jumfernschop vun Maria vör un nah Christus siene Geboort afstrieden dö un dat Geheemnis vun dat Avendmahl wat utlachen dö.
Tolstoi meen, dat geev an sik kene Wunner un sunnerlich konn he dor nix mit anfangen, dat in dat Avendmahl dat Brood in dat Fleesch vun Christus verwannelt weern scholl. Tolstoi het dor nix vun torüch nahmen un in een Breef an den Synod de Karken as Löög, tohopenkleiten groven Höhnergloven un Töverkraams beschreven.Russland-Aktuell - Der Moralist aus Jasnaja Poljana
Tolstoi un de Sozialismus Dorvun, dat de Sozialismus dat up ene Diktatur vun dat Proletariat afsehn harr, het Tolstoi nix holen un see, dat in de Sozialismus blots Funktschonäre vun de Arbeiders stattss Kapitalisten regeren döen. Süss schull sik mit een nee Systeem nix ännern.
He woll afsluuts up en anstännige Moral up to, man dor steek he mit sien Geweten in’e Bredullje. Denn he stamm ja sülms ut de rieke Böverschicht, de he vörsmieten dö, se scheer sik blots um sik sülms. Dat Leven vun düsse Lüde – un ok sien egen Leven – düch em ohne Sinn. So fraag he sik, wat denn gellen dö un Bestand harr un he keem dor up, dat weer de Neegstenleevde, de nich na Grund un Oorsaak fragen dö, un de Gewaltlosigkeit. So is Tolstoi in siene laten Johre as en Anarchisten ansehn wurrn, den siene Wuddeln in de Religion ehrn Grund harrn. Anhängers, de em bewunnern döen, hefft up siene Gedanken denn den so nömmten Tolstojanismus utspunnen. Man Tolstoi sülms hett dor nix vun weten wullt.
Dat warrt seggt, Tolstoi sien Wark harr mit den Weg free maakt för de Russische Revolutschoon vun 1905.
De Staat het sik Tolstoi nu ohn gesetzliche Grundlaag vörnahmen. 1908 is sien Huus dörsöcht wurrn un all Texte, de dor to finnen weern, hefft se mitnahmen. To desülvige Tied het he ok in siene Familie jummers mehr Arger harrt. Mit siene Fro güng dat hen un her. As se dat aflehn, siene Warke an Egendom vun dat ganze russische Volk an to sehn, so, as he dat in sien Testament schreven harr, het Tolstoi siene Familie, tohopen mit sien Dokter un siene jungste Dochter, verlaten un en leste Reise, na’n Süden to, maakt. Up düsse Reise het he en fürige Lung kregen un is an’n fröhen Morgen vun’n 20. November 1910 in een Bahnwächterhuus up den Bahnhoff vun Astapowo sturven. De Weltpresse umlager em dor. Twee Dage later is he in Jasnaja Poljana inkuhlt wurrn. Ofschoonst sien Testament güllig weer, het de Justiz vun Russland dat Egendom an siene Warke wedder siene Fro tospraken.
Anners wat duum|Lew Tolstoi 1 Rubel 1988
Leo Tolstoi is in Russland mit twee moderne Münten ehrt wurrn: 100 Rubel 1991, Gold: Tolstoi sitt in en Löhnstohl 1 Rubel 1988, Cu/Ni: Tolstoi en face.
Warken (Uutwahl) Op Platt ruutkamen Edith Hansen: Schooster Martin, eine Geschichte nach Leo Tolstoi in platt- und hochdeutscher Sprache, übersetzt, etwas abgeändert und erweitert. Engelsdorfer Verlag, Leipzig 2018, ISBN 978-3-96145-380-1. (Originaal: )
Romaans (1852, ) (1854, ) (1857, ) (1852–1863, ) (1864–1869, rev. 1873, ) (1873–1877, ) (1889–1899, )
Novellen (1856, ) (1856, ) (1859, ) (1860, ) (1882–1886, ) (1888, ) (1887–1889, ) (1889, publ. 1911, ) (1895, ) (1890–1898, ) (1902–1904, ) (1896–1904, )
Kortgeschichten (1852, ) (1855, ) (1855–1856, ) (1856, ) (1857, ) (1857, ) (1858, ) (1860–1862, publ. 1932, ) (1863, ) (1863–1886, ) (1903, ) (1905, ) (1905, ) (1905, ) (1905, ) (1906, ) (1906, )
Fabels (1881, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1885, ) (1886, ) (1886, ) (1886, ) (1886, ) (1886, ) (1887, ) (1891, ) (1894, publ. 1912, ) (1895, ) (1902, ) (1903, ) (1903, ) (1903, )
Dramen (1886, ) (1889, ) () (1910, )
Literatur Christian Bartolf: Ursprung der Lehre vom Nicht-Widerstehen. Ueber Sozialethik und Vergeltungskritik bei Leo Tolstoi. Ein Beitrag zur Bildungsphilosophie der Neuzeit.Gandhi-Informations-Zentrum, Berlin 2006. ISBN 3-930093-18-9 Wilhelm Bode: Die Lehren Tolstois und Besprechung seiner Werke, (online) Maximilian Braun: Tolstoj. Eine literarische Biographie. Vandenhoeck & Ruprecht, Chöttingen 1978. ISBN 3-525-01212-8 Pietro Citati: Leo Tolstoi. Eine Biographie. rororo. Bd 13544. Rowohlt, Reinbeek 1994. ISBN 3-499-13544-2 Eberhard Dieckmann (Ruutgever): Russische Zeitgenossen über Tolstoi. Kritiken, Aufsätze, Essays 1855-1910. Aufbau, Berlin 1990. ISBN 3-351-01527-5 Anne Edwards: Die Tolstois. Krieg und Frieden in einer russischen Familie. Ullstein-Buch. Bd 27563. Ullstein, Frankfort an’n Main 1988. ISBN 3-548-27563-X Wolfgang Eismann: Vom Ende der Kunst… Tolstoi als Theoretiker… Teile des Artikels bi Google-books Peter Ernst: Ehrfurcht vor dem Leben: Versuch der Aufklärung einer aufgeklärten Kultur. Ethische Vernunft und christlicher Glaube im Werk Albert Schweitzers. Mit einem Exkurs über religiöse Kultur und Sozialethik im literarischen Entwurf Leo Tolstois. Europäische Hochschulschriften. Reeg 23. Bd 414. Peter Lang, Frankfort an’n Main 1991. ISBN 3-631-43549-5 Horst-Jürgen Gerigk: Die Russen in Amerika: Dostojewskij, Tolstoj, Turgenjew und Tschechow in ihrer Bedeutung für die Literatur der USA. Pressler, Hürtgenwald 1995. ISBN 3-87646-073-5 Gustav Glogau: Leo Graf Tolstoi ein russischer Reformator. Ein Beitrag zur Religionsphilosophie. Wiss. Verl., Schutterwald/Baden 1998. ISBN 3-928640-34-8 Edith Hanke: Prophet des Unmodernen. Leo N. Tolstoj als Kulturkritiker in der deutschen Diskussion der Jahrhundertwende. Studien und Texte zur Sozialgeschichte der Literatur. Bd 38. Niemeyer, Tübingen 1993. ISBN 3-484-35038-5
Geir Kjetsaa: Lew Tolstoi. Dichter und Religionsphilosoph. Katz, Gernsbach 2001. ISBN 3-925825-79-7 Ulrich Klemm: Leo Tolstoi - Dichter, Christ, Anarchist. Edition Anares, Hilterfingen. ISBN 978-3-905052-83-1 Janko Lavrin: Lev Tolstoj mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. 11. Oplaag Rowohlts Monographien. Bd 57. Rowohlt, Reinbeek 1991. ISBN 3-499-50057-4 Wilhelm Lettenbauer: Tolstoj. Eine Einführung. Artemis-Einführungen. Bd 11. Artemis, München 1984. ISBN 3-7608-1311-9 Thomas Mann: Goethe und Tolstoi, Vördrag/Essay 1921 online lesen bi archive.org; (W.Kempowski: "Das Beste,was über Tolstoi gesagt wurde!" in ZEIT-Bibl.der 100 Bücher) Jay Parini: Tolstois letztes Jahr. Ut dat Engelsche vun Barbara Rojhan-Deyk. C. H. Beck, München 2009. ISBN 978-3-406-57034-6 Wolfgang Sandfuchs: Dichter - Moralist - Anarchist. Die deutsche Tolstojkritik 1880-1900. M & P, Stuttgart 1995. ISBN 3-476-45137-2 Viktor Schklowski: Leo Tolstoi. Eine Biographie. Europa, Wien 1981. ISBN 3-203-50784-6