Komeet

duum|Dee Komeet Tschurjumow-Gerassimenko (ca. 4 km groot), Bild van de Ruumsonde Rosetta (2014) thumb|De Komeet Hale-Bopp vun 1997 weer een vun de hellsten in Middeleuropa in de letzten twintig Johren thumb|De Halleysche Komeet (hier: 1910) weer de eerste, de as perioodsch kennt worrn is En Komeet ook Kumeet (van , afleid van „Höövdhaar, Manen“) oder Steertsteern, Struusssteern oder Wunnersteern is en lütt astromnoosch Objekt, dat tomindst neegbi de Sünn so dull utgaast, also so vele Gase uutströömt, dat sik en Koma un faken ook een glönigen Steert billt.

Kometen sind just as Asteroiden de Rester, de nadem dat dat’t Sunnensysteem upkomen is, överbleven un sett sik uut Ies, Stov, un Steen tohoop. Se bild sik in den Butengebeden van den Sunnensysteem (to’n groten Deel güntsieds de Neptun), wo Waterstoff- un Kölenstoffverbünde, de dat daar in groten Mengden givt, direkt to fast Ies werd.

En Komeet is meist blots wenige Kilometer groot. Dichtbi de Sünn ümgivtde diffusen, neveligen Koma den Kometen, de sik bit to 2,7 Millionen Kilometer uutdenen kann. Beids tohopen, also Karn un Koma, heet de Kopp vun’n Kometen. Wat op’t meest opfallt an enen Kometen, de vun de Eer ut to sehn sünd, is aver de Steert, de upkümmt, wenn een Komeet dichter as 2 AE and de Sunnen rankümmt, man de bi grote Kometen, de bannig dicht an de Sünn rankamt, kann de Steert mehrere 100 Millionen Kilometer lang sien. Tomeist sünd dat aver blots enige teihn Millionen Kilometer.

Bet in de 1990-er Jaren decken Forscherlüde wat bi teggen niege Kometen dat Jaar up. Sieddenn hebbet automaatsch Söökprogramme un Weltruumteleskope de Tall düchtig rup brocht. Upstunds sind uus bummelig 4,584 Kometen bekannt. Minor Planet Center, upropen den 27. April. 2021 Doch dat sind man een lüttke Deel mang allen den Kometen, de wi bloot noch nich beogen kunnen. In den Butengebeden van usen Sunnensysteem, as de Oortsche Wulke, könne dat Billionen kometenhaftige Objekte geven. Wat bi enen Komeet is jeed Jaar med is med den Ogen to seen, ook wenn vele faal un unupfällig lücht. Objekte, de uut de Maten hell lüchtet, heet „Grote Kometen“. Ruumsonden sunder Lüde hebbet al Kometen besöcht, daar Proven to nemen, ton Bispeel de Sonde Deep Impact van de NASA, de enen Krater in den Kometen Tempel 1 scheten het, dat Binnerste van den Objekt to studeren, oder ook Rosetta van de Europääsche Weltruumorganisatschoon, wat de eerst Ruumsonde was, de up enen Kometen land is.

Woordafkumst un plattdüütsche Wöörder vandaag Dat Woord „Komeet“ is een Leenwoord, dat över’t as „komēte“ in de middelsassische Sprake keem.komēte, In: Gerhard Köbler: Mittelniederdeutsches Wörterbuch, 3. Uplaag, 2014 binnennetts Dat latiensche Woord geet up , afleid van „Höövdhaar, Manen“ un komḗtēs (κομήτης) ‘langharig’.Komet, In: Wolfgang Pfeifer u.a.: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen (1993), digitale un överarbeed Verschoon, In: Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, opropen den 17.02.2024.

Dat Woord „Komeet“ kümmt ook in de Luudform „Kumeet“ up, wo sik so as dat faken in’n plattdüütschen passeert dat korte /o/ vör dat /m/ in een kort /u/ wandeld het. Ander plattdüütsche Wöörder sind ook Wunnersteern,Komet , In: Otto Buurman: Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch, auf Grundlage Ostfriesischer Mundart, Band VI, Niemünster: Wachholtz 1968, Sp. 404.Komet, In: SASS Plattdeutsches Netzwörterbuch (binnennetts) oder Steertsteern, Steern mit’n Steert oder Swanzsteern.

Historie thumb|Text vun 1661 över de Utwirken vun’n Komeet In’t Öllerdom un in’t Middelöller sünd Kometen faken as Teken vun de Gödder ansehn worrn oder as Henwiesen op en Unglück, dat passeeren schall. Ünner de kloken Lüüd geev dat verscheden Ansichten: Aristoteles un Ptolemäus hebbt de Kometen för Dunst ut de Eerdatmosphäär ansehn. Regiomontanus weer de eerste, de in jem egenstännige astromnoosch Objekt sehn hett. Den Anfang vun en wetenschoppliche Sicht op de Kometen kann man mit de Insicht vun Tycho Brahe setten, dat Kometen keen Vörgäng binnen de Atmosphäär vun de Eer sünd. Bi den Komeet vun 1577 hett he faststellt, dat de sik in en Afstand vun tomindst 230 mol den Radius vun de Eer bewegen müss. Man, dat hett en Tiet duurt, bit dat sik disse Annahm ok dörsett hett. Sogor Galileo Galilei hett dat nich glöövt. As in’t Johr 1682 en Komeet to sehn weer, künn Edmond Halley nawiesen, dat dat en astromnoosch Objekt weer, de perioodsch wedderkummt un all 76 Johren op en langtogen Ellips üm de Sünn löppt. De Halleysche Komeet weer ok al 1607, 1531 un 1456 to sehn wesen. Vundaag warrt jeed Johr in Dörsnitt 20 bit 30 Kometen opdeckt.

Opbo vun Kometen Karn thumb|De 5 km grote Karn vun Wild 2 (Stardust, NASA)De faste binnerste Deel van enen Kometen is de Karn. Kometenkarnen bestaat, wenn sik Kometen in groten Afstand vun de Sünn ophollt, blots ut’n Karn, de to’n gröttsten Deel ut Water, Dröögies, CO-Ies, Methan un Ammoniak besteiht, dat to Glas verklamt is. Dorto kaamt lütte Bimischen vun lütte Stoff- un Mineralendeelen (to’n Bispeel Silikaten un Nickeliesen), wat Kometen den Binaam smuddelige Sneebäll inbröcht hett.Evidence from ESA's Rosetta Spacecraft Suggests that Comets are more "Icy Dirtball" than "Dirty Snowball", In:Times Higher Education. 21 Oktober 2005. So as de Deep-Impact-Ruumsond konn dat wiesen, dat in’t Butenrebeet vun den Komeet 9P/Tempel (Tempel 1) de fasten Bestandelen gegenöver de flüchtigen den grötteren Andeel hebbt, so dat mööglicherwies de Utdruck „iesig Dreckball“ beter passen dee. Clavin, Whitney (10 February 2015). "Why Comets Are Like Deep Fried Ice Cream". NASA. Retrieved 10 February 2015 Na den wat de Ruumsond Giotto an’n Halleyschen Komeet seen konn is bekannt, dat Kometen en swarte Köst opwiest, de blots ruchweg 4 % vun’t Licht reflekteert (Albedo). De Ruumsonde Deep Space 1 fund heruut, dat de Komeet Borrelly bloot 3.0% Licht torüügsmietet. Dat bedüüt, dat Kometen mööglicherwies de düsteres Objekten in’t Sünnsystem dorstellt, liekers dat se an sik as sünners opfallig Lüüchtobjekten bekannt sünd. De Karn is düüsterer as to’n Bispeel Asphalt, de en Albedo vun 0,07 hett.

Na hüdige Ansicht is de Böverflach von Kometen dröög, stenig un bestaat ut en Oort vun Steenschutt, de ut Brocken vun Stenen steiht, de to swoor sünd, as dat se de Swoorkraft vun’n Karn överwinnen künnt. Utgasen doot blots lütte Rebeden vun’n Karn. De Giotto-Sond hett butendem ok lütte Partikels funnen, de riek sünd an Kohlenstoff (C), Waterstoff (H), Suerstoff (O) un Stickstoff (N) un dorüm ok CHON-Partikels nöömt warrt. De künnt ut en dünne Sottschicht stammen, womit de Böverflach övertogen is un de so ok de siete Albedo verkloren künn. De eerste, de 1950 Kometenkarns as’n Konglomerat ut Ies un faste Bestanddelen beschreven hett, weer Fred Whipple. 2009 konn de Stardust Misschoon van de NASA nawiese, dat’t de Aminosüre Glyzin in Kometenstoff up de Böverflach givt. 2011 berichte de NASA, dat een up Meteoriden, de up de Eerden to finden weren mööglikerwiese DNA- un RNA- Bestandele (Adenine, Auanine, un ander orgaansche Moleküke), de sik up Asteroiden un Kometen formt het, nawiesen kann.

Kometen, med enen Karndöörmeter van 30 Kilometers konnen Forscherlüde al bekieken. Dat exakte Maat van enen Kometen fasttoleggen is man swaar. De Karn van 322P/SOHO to’n Bispeel is waarschienlik bloot 100–200 Meters in’n Döörmeter. Vanwegen, dat bloot wenig Kometen, de lüttker as 100 m sind, to finden sind, slaat welke Forschers för dat Kometen, de lüttker sind, meest nich givt. De Kometen, de us knnig sind, hebbet in’n Döörsnidd ene Dichte bi 0.6 g/cm3. Wegen de ringe Dichte, formt de egen Swaarkaft de Kometenkarnen nich as’n Kugel, so dat den Karnen unregelmatige Formen hebbet. duum|220x220px|Comet 81P/Wild exhibits jets on light side and dark side, stark relief, and is dry. Rund sess Percent mang den Asteroiden, de dicht bi Eerden to finden sind, kunnen de vörmaligen Karnen wat oolden Kometen sien, de al lange nich meer uutgaast, also keen Gas meer verlüst. Daar mang sind 14827 Hypnos un 3552 Don Quixote.

Wat de Misschonen Rosetta un Philae nawiesen kunnen, is dat de Karn van 67P/Churyumov–Gerasimenko keen Magneetfeld het, wat up henwiesen, dat Magnetismus nich so wichtig was, as sik in den froen Sunnensysteem Planetesimaals uutformen Rosetta het ook wiesen, dat Elektronen (binnnen een Radius van 1 km ümme den Kometenkarn) upkemen, vanwegen dat Sunnenstralen deWatermolekületo Photonen maket, staats de Ansicht tovöre, dat de Phontonen van de Sunnen sülvenst komet. Düsse Photonen buut de Water- un Kölenstoffdioxismoleküle af, de so de Koma bild. De Misschoon Philae fund ook to’n mindsten sessteggen verschden orgaansche cheemsche Verbünde, daar mang weren veer, de dat eerste Maal up enen Kometen natowiesen weren (Acetamida, Aceton, Methylisocyanat un Oropionaldehyd). +Karnegenschoppen vun een paarKometenNameMaat (km)Dichte (g/cm3)Masse (kg)Halley: Using the Band of an ellipsoid of 15×8×8 km * a rubble pile density of 0.6 g/cm3 yields a mass (m=d*v) of 3.02E+14 kg.

Tempel 1: Using a spherical diameter of 6.25 km; Band of a sphere * a density of 0.62 g/cm3 yields a mass of 7.9E+13 kg.

19P/Borrelly: Using the Band of an ellipsoid of 8x4x4km * a density of 0.3 g/cm3 yields a mass of 2.0E+13 kg.

81P/Wild: Using the Band of an ellipsoid of 5.5x4.0x3.3 km * a density of 0.6 g/cm3 yields a mass of 2.28E+13 kg.NawieseHalleysche Komeet15 × 8 × 80.63×1014Tempel 17.6 × 4.90.627.9×101319P/Borrelly8 × 4 × 40.32.0×101381P/Wild5.5 × 4.0 × 3.30.62.3×1013 67P/Churyumov–Gerasimenko4.1 × 3.3 × 1.80.471.0×1013

Koma + Bestand vun de Koma vun Hale-Bopp (1997), betogen op H2O Molekül Männigkeit H2O 100 CO 20 CO2 6–20 H2CO 1 CH3OH 2 NH3 0,7–1,8 CH4 0,6 C2H2 0,1 C2H6 0,3 HCOOH 0,06 CH2CO <0,03 CH3CHO 0,02 CH3CH2OH <0,05 CH3OCH3 <0,45 HCOOCH3 0,06 HNCO 0,06–0,1 NH2CHO 0,01 HCN 0,25 HNC 0,04 CH3CN 0,02 HC3N 0,02 H2S 1,5 OCS 0,5 H2CS 0,02 SO 0,2–0,8 SO2 0,1 Wenn en Komeet nu op sien Bahn dichter an de Sünn kummt un in’n Afstand vun ruchweg 5 AE de Jupiterbahn krüüzt, billt sik dör’t Wesselwirken vun den Komeet mit den Sünnwind en Koma ut, de as’n Schaal üm den Karn liggt, in den sien Neeg aver ok strahlenförmige Strukturen wiest. Tostannen kummt de Koma dör Sublimatschoon vun licht flüchtige Stoffen op de Siet, de na de Sünn henwiest, un dör Stoffpartikels, de bi’t Utgasen mitreten warrt. Na de Beobachten vun de Sond Giotto finnt disse Sublimatschoon blots an 10 bit 15 % vun de Böverflach statt. De flüchtigen Stoffen gaast ogenschienlich blots an sprocke Steden vun de swarten Köst ut.