thumb|Künstlerisch Dorstellen vun’n Steern 10 Lacertae Steern (lat. stella oder astrum; ohdt. sterno) is in de Astronomie de Beteken för en Gaskugel, de riek an Masse is un vun sülvst lüchten deit. In’n allgemenen Spraakbruuk warrt aver tomeist all Himmelskörpers as Steern betekent, de as Punkt an’n Himmel to sehn sünd.Helmut Zimmermann, Alfred Weigert: ABC-Lexikon-Astronomie. Spektrum Akad. Verl., Heidelberg 1995. ISBN 3-8274-0575-0 To dat wichtigste Weten vun de modernen Astronomie tellt, dat meist all Lichtpunkten an’n Nachthimmel Fixsteerns sünd, de wiet weg sünd vun de Eer.
Översicht De meisten Steerns bestaht ut hitt (gasförmig) Plasma, dat Strahlenenergie bargt, de binnen den Steern dör Karnfusion tüügt warrt. To de Steerns tellt aver ok to’n Bispeel Witte Dwargsteerns oder Neutronensteerns, wat kumpakte Endtostännen in de Steernentwickeln dorstellt, bi de keen Karnfusion mehr aflöpt, man blots noch Strahlen dör jemehr Restwarms afgeven warrt.
De Steern, de uns Eer an’n neegsten is un de ok an’n besten utforscht is, is de Sünn, de den Middelpunkt vun uns Sünnsystem dorstellt. Ahn de Warmsstrahlen vun de Sünn weer Leven op de Eer nich mööglich. Noch in’t Middelöller weer nich kloor, dat de Sünn en „normalen Steern“ is, man eenige antike Naturphilosophen hebbt sik al dacht, dat de Sünn hitter wesen müss as’n Steen, de gleiht.
De Sünn is de eenzige Steern, op den man vun de Eer ut Strukturen kennen kann. De annern Steern sünd meist all to wiet weg dorför: Mit de optischen Instrumenten, de wi vundaag hebbt, sünd se blots as Punkten to sehn oder, nipp un nau seggt, as Böögschieven. Blots Överresen, de teemlich neeg staht, as Beteigeuze oder Mira, künnen mit de modernsten Teleskopen al as richtige Schiev dorstellt warrn sogors mit resenhafte Sünnplacken dorop.
Fröher weer de Begreep Fixsteern (wat also en fasten Steern is) begäng to’n Afgrenzen gegenöver de Wannelsteerns, de vundaag as Planeten, un de Steertsteerns, de vundaag as Kometen betekent warrt. Man, ok Fixsteerns sünd nich richtig fast, se hebbt en meetbore Egenbewegen an’n Himmel, wenn ok bannig langsom. Aver dat föhrt dorto, dat in 10.000 Johren enige vun de hüütigen Steernbiller kuum mehr to kennen wesen warrt.
Blots mit dat Oog alleen sünd an de vullstännige Himmelskugel ruchwe 2.000 bit 6.000 Steerns to sehn afhangig dorvun, wovun Gööd de Luft hett. Sehn kann en de blots as Punkten ahn Struktur, man de Steerns deckt en groot Rebeet nich blots vun de Afstännen to de Eer, man ok vun Temperaturen, Lüchtkraft, Dichten, Volumen un vun Levensduern af. De buteren Schichten vun Rode Resensteerns künn man na de Kriterien vun de Technik op de Eer as Vakuum beteken, wiel dat Binnere vun Neutronensteerns so dicht is as’n Atomkarn, so dat en Teelepel dorvun ruchweg 10.000 Tünnen swoor weer. Steerns wiest aver faken ok vele Strukturen binnen in op.
Steerns ut de Sicht vun de Minschen
De Steerns hebbt in all Kulturen en bedüdsome Rull speelt un de Vörstellen un Fantasie vun de Minschen anregt. In Astralkulten weern se religiöös interpreteert, harrn jemehr Bedüden bi’t Utklamüstern vun Klenners un weern later ok as Navigatioonssteerns bruukt. De Naturphilosophen in de Antike hebbt sik dat so vörstellt, dat de Fixsteerns ut Steen besteiht, de so hitt is, dat he gleiht. En normal Kahlenfüer schien jem för de Hitt bi den groten Afstand nich noog. Man, dat Steerns blots ut Gas bestaht, is eerst för ruchweg 300 Johren rutfunnen worrn – to’n Bispeel dör de verschedenen Düden vun de Sünnplacken – un dör de Spektralanalys, de in’t 19. Johrhunnert opkamen is. De eersten Hypothesen to’n Entstahn vun Steerns, de physikaalsch ok Hand un Foot harrn, kemen vun Immanuel Kant un Laplace. Se güngen beid vun en Oornevel ut, harrn aver ünnerscheedliche Vörstellen dorvun, woans sik dorut en Steern billt. Beide Theorien warrt aver faken as Kant-Laplace-Theorie tosamenfaat.
Steernbiller un Steernbeteken thumb|Figürlich Dorstellen vun dat Steernbild Groot Boor vun Sidney Hall, 1825 Steerns warrt to Biller tosamenfaat, dat een sik lichter orienteeren kann. De in’n westlichen Kulturkreis bekannten Steernbiller gaht to’n Deel op de Babylonier un dat antike Grekenland torüch. De twölf Sternbiller vun’n so nöömten Deerkreis billt bito de Grundlaag för de Astrologie. Man, vun wegen de Präzession sünd de Steernbiller vundaag gegen de astroloogschen Deerkreisteken ruchweg üm een Bild schaven. Vele vun de hellen, bekannten Steern hebbt egene Naams kregen, so as Algol, Deneb, Regulus oder Sirius. Disse Naams stammt tomeist ut de araabschen oder de latienschen Spraak.
Af üm un bi 1600 sünd de Steernbiller ok in de Astronomie bruukt worrn, üm Objekten in de enkelten Rebeden mit Naams to kennteken. En vundaag noch verbreedt System för de Naams vun de hellsten Steerns in en Steernbild geith op de Steernkorten vun den düütschen Astronomen Johann Bayer torüch. Disse Bayer-Beteken besteiht ut en greekschen Naam achter den de Genitiv vun’n latienschen Naam vun dat Steernbild steiht. Op de Oort warrt to’n Bispeel de tweethellste Steern vun’t Steernbild Bull as β Tauri betekent. En System, dat jüst so gieht, is dör den britischen Astronom John Flamsteed inföhrt worrn. De Flamsteed-Beteken vun en Steern warrt ut en vöranstellte Tall, de mit tonehmen Rektaszension stiegen deit, un ok wedder den latienschen Genitiv billt (to’n Bispeel 27 Tauri). Disse Flamsteed-Beteken warrt faken bruukt, wenn dat för en Steern keen Bayer-Beteken gifft. De meisten Steerns warrt aver blots dör en Tall in en Steernkataloog identifizeert.
Dat gifft en Reeg vun Firmen un sogor Steernwachten, de anbeden doot, Steerns na Lüüd to nömen, wenn se dorför wat betahlt. Man, solke Naams warrt blots vun de Firma, de den Naam registriert, un vun den Kunnen sülkvst acht. Dorgegen hett de Internatschonale Astronoomsche Union (IAU), de offiziell för’t Nömen vun Steerns tostännig is, dit Vörgahn düütlich vun sik wiest.
De Bewegen vun Fixsteerns thumb|Steernsbewegen, ween een na Noorden kiekt. In’n Verloop vun een Dag dreiht sik de Eer eenmol üm sik sülvst un in’n Verloop vun’t Johr butendem ok eenmol üm de Sünn. Dorüm ännert sik de Anblick vun’n Steernhimmel un sien Steernbiller mit de Tiet. Dorüm gaht över de Nacht hen jümmers wedder ne’e Steernbiller op un annere ünner, un över’t Johr ännert sik sik jümmers ok de Utsnitt vun’n Himmel, de to sehn is.
Wenn een op de Noordhalfkugel, as nöördlich vun’n Äquater, na Noorden kiekt, denn dreiht sik de Steernhimmel in de Nacht gegen den Klockenwiesersinn üm den Noordsteern. Wenn een na Süüden kiekt is de scheinbore Bewegen vun de Steerns jüst anners rüm, vun wegen dat de Bekieker nu annersrüm steiht. De Steerns bewegt sik also schienbor vun Oost na West. De glieke Richt gellt ok för’t hele Johr, man de Bewegen verlöpt veel langsomer. De Anblick is dorbi – afsehn vun de Positschoon vun’n Maand oder de Planeten – to’n Bispeel an’n 31. Oktober morgens Klock 4 nipp un nau de glieke as an’n 31. Dezember üm Middernacht oder an’n 2. März avends Klock 8. Dat heet, dat’n Schuven in de Klockentiet üm 4 Stünnen (en sösstel Dag) jüst so veel utmaakt as’n Schuven in’n Klenner üm ruchweg 60 Daag (en sösstel Johr).
För den Bekieker op de Süüdhalvkugel gellt: Wenn een dor na Süüden kiekt, dreiht sik de Himmel in’n Klockenwiesersinn üm sien Süüdpool, bi’n Blick na Noorden is dat denn wedder ümgekehrt. Ok för de Bewegen över’t Johr gellt wedder dat glieke.
Verdelen an’n Himmel thumb|Bild vun’n Steern bi hoge Vergröttern (hier R Leonis in’n Afstand vun 330 Lj.). Blangen dat nich oplöste Bild vun’n Steern sünd de Böögschieven vun’n Punktborn to sehn. De Seteern, de an’n neegsten to de Eer steiht un dorüm ok an’n besten utforscht is, is de Sünn. De neegste Fixsteern in’n klassischen Sinn is Proxima Centauri mit en Afstand vun 4,22 Lichtjohren. Mit en schienbore Helligkeit vun −1,46m is Sirius de Fixsteern de Fixsteern, de na de Sünn an’n hellsten lüchten deit. All de Steerns, de een ahn optishe Redschoppen an’n Himmel sehn kann, höört to uns Galaxie. Dat sütt so ut, as weern se tomehrst an en Oort Band an’n Himel kunzentreert weern, dat as Melkstraat betekent warrt. Se stellt de Even vun de Galaxis dor.
Vun wegen jemehrn bannig groten Afstand seht de Steerns an Himmel as Lichtpunkten ut, de bi’t Afbilln dör dat Oog oder dör’n Teleskop to Böögschieven versmeert. Je grötter de Apertur is, ümso lütter sünd de Böögringen (as op dat Bild). Blots de beiden Resensteerns Beteigeuze un Mira, de teemlich dicht be de Eer staht, leegt mit Dörmeters vun ruchweg 0,03" an de Grenz vun’t Oplöösvermögen vun’t Weltruum-Teleskop Hubble un sünd dorin as en unstruktureerte Flach to sehn.
Wenn een de Steerns mit dat blote Oog bekieken deit, denn sütt dat ut, as wenn se blinkern doot. De Fackbegreep dorför is Szintillatschoon. De Oorsaak liggt in Turbulenzen in de Eerdatmosphäär, hett aver nix mit de Lüchtegenschoppen vun den Steern sülvst to doon. Wenn de Rahmenbedingen to’n Bekieken best mööglich sünd, kann een ahn Redschoppen Steern bit to de sössten Gröttklass wohrnehmen. An’n Steernhimmel vun de Eer sünd dat ruchweg 5.000 Steerns.
Steerns as physikaalsche Objekten An sik is de Astronomie en physikaalsch Rebeet. In de letzten hunnert Johren sünd jümmer mehr physikaalsche Methoden dortokamen. En groten Deel vun dat hüütige Weten över de Steerns is ut theoreetsche Steernmodellen afleidt worrn. Jemehr Gööd warrt doran metehn, wo goot se mit de astronomschen Beobachten tosamenpassen doot. Anners rüm is dat Utforschen vun Steerns vun wegen de grote Tall vun Vörgang un Egenschoppen un de Mengde vun bedeeligte Parameters ok för de physikaalsche Grundlagenforschen vun grote Bedüden.
Rüümlich Verdelen un Dynamik vun de Steerns Tomeist all Steern sünd Delen vun Galaxien, de wedder ut eenige Millionen bit to mehrere hunnert Milliarden Steerns opboet un sülvst in Galaxienhopens anordent sünd. Na’t Afschätzen vun Astronomen gifft dat in dat hele sichtbore Weltall ruchweg 100 Milliarden vun Galaxien mit tosamen ruchweg 70 Trilliarden (7·1022) Steerns. Vun wegen de Gravitatschoon kreist de Steerns üm den Middelpunkt vun jemehr Galaxie mit Snelligkeiten üm un bi eenige Dutzen km/s, wobi se för een Ümloop tyypscherwies mehrere 100.000 bit 200 Millionen Johren bruukt (Galaktisch Johr). Dichter na’n Middelpunkt hen warrt de Ümlooptieten aver düütlich körter. Binnen en Galaxis sünd die Steern nich gliekmatig verdeelt, man se billt deelwies apene Steernhopens as de Plejaden oder Kugelsteernhopens, de sik in’t Halo vun Galaxien anfinnt. Butendem staht de Steern in’t galaktische Zentrum düütlich dichter tosamen as in de Randrebeden.
Tostandsgrötten vun de Steerns thumb|upright=1.5|Farven-Helligkeits-Diagramm, schemaatsch. De logarithmische Helligkeitsskala geiht över mehr as veer Teihnerpotenzen. Links is dat blaue un rechts dat rode Spektralrebeet. Dat intekente Linenfeld markeert de Spektralklassen B0 bit M0 un de Helligkeitsklassen Ia bit V.
Physikaalsch laat sik de Steerns mit wenige Tostandsgrötten meist vullstännig charakteriseeren. De wichtigsten dorvun warrt fundamentale Parameters nöömt. Dor höört: Böverflachentemperatur Swoorversnellen an de Böverflach, un je na Tosamenhang Radius Dicht Masse Afsluute Helligkeit (Lüchtkraft) Metallizität (Männichkeit vun cheemsche Elementen sworer as Helium) Rotatschoonssnelligkeit Egenbewegen
De Böverflachentemperatur, de Swoorversnellen un de Männichkeit vun de cheemschen Elementen an de Böverflach künnt ut dat Steernspektrum bestimmt warrn. Wenn de Afstand vun en Steern bekannt is, as to’n Bispeel dör Meten vun sien Parallaxe, kann de Lüchtkraft över de schienbore Helligkeit utrekent warrn, de dör Fotometrie meten warrt. Ut disse Informatschonen künnt denn ok de Masse un de Radius vun den Steern utrekent warrn. De Rotatschoonssnelligkeit v an’n Äquater kann nich direkt bestimmt warrn, man blots de projizeerte Kumponente mit de Bahnnegen i, welke de Utrichten cun de Rotatschoonsass beschrifft.