Engebregt Gravning Amundsen (* 16. Juli 1872 in Borge, hüüd Fredrikstad, Østfold; vermisst gaan un waarschienelk stürven † 18. Juni 1928 in de Arktis bi’t Bareneiland) weer en norweegsch Farensmann un Polaarforscher. He gellt för en van de gröttste Opdecker in de Arktis un Antarktis. He weer de Eerst, de dör de Noordwestpassage faren is un weer de tweed Minsch, de na Adolf Erik Nordenskiöld dör de Noordoostpassage foor. Up de 14. Dezember 1911, 35 Daag vöör sien brietsch Geegner Robert Falcon Scott, is he mit veer Kollegen as eerst Minsch an de geograafsche Süüdpool ankomen. He tellt ook för enen mang de eersten Minschen an de geograafsch Noordpool, wo he as Baas vun een Expeditschoon in de Luftschipp Norge tosamen mit 15 anner Deelnemers de 12. Mai 1926 röverflogen is. Amundsen is bi en Noodhülpaktschoon för de italieensch Polaarforscher Umerto Nobile 1928 to Dood komen.
Leven thumb|Portree vun Roald Amundsen up dat Titelblad vun The South Pole (1912)
Afkummst
Amundsen weer en mang veer Jungs van de Schippseegner un Kaptain Jens Amundsen (1820–1886)Jens Engebreth Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied van dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, upropen de 16. Juli 2022. un de sien Fro Hanne Henrikke Gustava (boren as Sahlquist, 1837–1893).Hanne Henrikke Gustava Amundsen (née Sahlqvist). Biograafsche Daten up de Sied van dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, upropen de 16. Juli 2022. Sien Vader harr dör den Krimkrieg un den Transport vun chineeschen Hölparbeiders na Middelamerika en groot Vermögen ansammelt. Gustava Amundsen, de Dochter van en Beamten, leev ok in China. De eerst Sohn van de beiden, Jens Ole Antonius („Tonni“ heten, 1866–1927),Jens Ole Antonius “Tonni” Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied van dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, upropen de 16. Juli 2022. keem 1866 in China up de Welt. Eerst denn keem de Familie torügg na Norwegen, wo se in een Huus in Hvidsten, sowat 50 km süüd van Christiania (vandaag Oslo), truck. 1868 un 1870 kemen noch twee Söhns up de Welt, Gustav („Busken“ heten, 1868–1930)Gustav “Busken” Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied van dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, upropen de 16. Juli 2022. un Leon Henry Benham (1870–1934).Leon Henry Benham Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied van dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, upropen de 16. Juli 2022. As veert Söhn keem 1872 Roald up de Welt. Sien Naam is oldnoordsch un bedüddt so veel as „de Rohmriek“.
Jöögd- un Schooltied
Kört na sien Geboort truck de Familie, so as Gustava Amundsen sük dat wünscht harr, na Christiania. Sien Vader het daar en Baantje in’t Hannelsministerium antreden un se hebbt denn in en heerschaplich Villa glieks achter dat Slott vun Kristiana waant.
Al in sien Kinnertied harr Roald Amundsen Vermaak an Berichten vun Polaarreisen. Sünnerlik de Böker vun John Franklin, en brietschen Polaarforscher, de to Dood komen is, as he 1847 versöch dör de Noordwestpassage to faren, het hüm dat andaan. In School weer Amundsen nich so good, wiels he sük meer för’t Polaarforschen interesseren dee un sien Arbeid in de School sliepen leet. Sied 1881 gung he up dat „Gymnasium Otto Andersen“ in Christiania. Fiev Jaar later, 1886, is sien Vader up en Reis na England doodbleven. De Vader weer man vööl berooplik för’t Hannelsministerium unnerwegens. So harr Roald door kien groten Kuntakt mit un denn is hüm de Dood ok woll nich so an’t Hart gaan.
He het sük immer meer up verstievt, dat he Polaarforscher worden will. He versöch ook, sük för de Strapazen van Polaarreisen torecht to maken. Bi Winterdag is de 16 Jaren olle Roald mit dree Schoolkameraden dagenlang dör de Bargen westen vun Christiana wannert. För de School harr he nich so en groten Iever as för Polaarreisen un sien Abituur het he 1890 man knapp bereten un kreeg blot de Noot 4.
Studium un eerste Expeditschonen verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Roald_Amundsen_i_Antarktis_med_tre_pingviner_han_har_fanget_(6308589892).jpg|duum|Amundsen up de Belgica-Expeditschoon (Foto van Frederick Cook) Sien Moder harr för sien Polaarexpeditschonen nix över. Amundsen het sük daarum mit Polaarreisen lever eerstmal in sien Freetied befaat. He wull een Medizinstudium begünnen, man weer na kort Tied blot noch för de Polaarreisen daar.
As sien Moder den 9. September 1893 doodbleven weer, het Amundsen sien Studium gau in de Eck smeten un eerst as Matroos de Welt bereist un wanner na de velen norweegschen Gletschers, wenn he in’t Land weer. 1895 het he sien Stüürmannspatent ofleggt.
1896 bit 1899 neem Amundsen an de Belgica-Expeditschoon van de Belgier Adrian de Gerlache in de Antarktis deel. Dat weer sien eerst Expeditschoon. As sük ruutstellt het, dögg Gerlache as Baas van Expeditschoon nix, weer Amundsen as Tweed Offzeer in Würkelkheid Baas un het de westantarktisch Küst vermeten un uutforscht. So wurr Fridtjof Nansen up hüm upmarksaam un ünnerstütt hüm in den tokomen Jaren. As he na Norwegen torüggkeem, het he sien Tied bi de Armee ofdeent. Up en Reis na Hamborg leer he bi de hoogacht Physiker Georg von Neumeyer nee geomagneetsch Meettechniken.
1903 bit 1906 het he up dat lüttje Segelschipp Gjøa, en man 20 m lang Hardangerjakt, de Noordwestpassage updeckt. Daar is he hoog för eert worrn un 1906 kreeg he dat Grootkrüüz van un wurr so wat as en Natschonaalheld in dat to de Tied noch jung Land Norwegen, dat eerst 1905 unofhangig worden weer. De Noordwestpassage weer woll nich meer so wichtig as in verleden Tieden, doch dat Amundsen de Passage dörfaren kunn, wiest wat he as en Schippskaptain kunn.
Süüdpoolexpeditschoon verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Aan_de_Zuidpool_-_p1913-160.jpg|duum|Roald Amundsen, Helmer Hanssen, Sverre Hassel un Oskar Wisting an’n Süüdpool (Foto van Olav Bjaaland) In de Tied daaruphen het Amundsen en Expeditschoon to de Noordpool plaant, man nadem dat Peary driest see, dat he de Noordpool al besöcht harr, wull Amundsen en Expeditschoon to de Süüdpool maken. To glieker Tied wull man ok de Briet Robert Falcon Scott as eerst de Süüdpool bereiken, so dat en Weddrennen tüschen Scott un Amundsen begunn.
Amundsen het offitschell aver eerst seggt, dat he to de Noordpool wull un eerst unnerwegens het he sien Lüüd vertellt, wo dat würkelk hengaan sull. Sien Mannschap up de Fram stimm man to un is kumplett an Boord bleven.
In August 1910 keem Amundsen in de Antarktis an un up de 20. Oktober 1911 gung sien Expeditschoon to’n Süüdpool loos. An de 14. Dezember keem he mit sien veer Kollegen Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel un Oscar Wisting an de Süüdpool an, 35 Daag eer as sien Geegner Scott.
Restlich Leven thumb|right|Amundsen (1913)
Daarna weer Amundsen en fraagt Mann, hull Vördrääg un verköff Böker över sien Expeditschonen. He keem gau to vööl Geld, indem he good investeren dee. He het aver ok noch Maal de Noordwestpassage dörfaren.
1925 is Amundsen, tosamen mit de US-Amerikaner Lincoln Ellsworth to en Floogexpeditschon in de Arktis start und het 1926 mit Ellsworth und de Italiener Umberto Nobile de Arktis mit en Luftschipp överfaren.
Up de 18. Juni 1928 weer he Baas van en Noodhülpexpeditschon för Umberto Nobile, de mit sien Luftschipp över de Arktis afstört weer. Amundsen is daar man wahrschienelk mit sien Floogboot bi ofstört un mit sien Kameraden to Dood komen. Nich den Fleger un ook nich de Mannschap kunnen se finnen, blot en Swemmer, an de een rumwarkt het, hebben se wedderfunnen.
Expeditschonen
Belgica-Expeditschoon
1895 leer Amundsen in Brüssel de Belgier Adrien de Gerlache de Gomery kennen. He harr al langer Plaans för en Expeditschoon in de Antarktis un sloog den jungen Amundsen vöör, as Tweed Offzeer an de Expeditschoon mit dat Schipp Belgica deeltonemen. Amundsen, de in dat sülv Jahr sien Stüürmannspatent kregen harr, stimm to. Dat weer Amundsen sien eerst Polaarexpeditschoon.
mini|De Belgica bi Amundsen sien eerst Polaarexpeditschoon
De Expeditschoon stünn man van Beginn an unner kienen goden Steern, denn de Gerlache weer överieverig un inkumpetent. Ok de Mannschap het he eerst kort vör de Expeditschoon tosamenstellt. Amundsen streed sük bi de Fahrt faak mit de Gerlache över sien mangelhaft Kumpetenz. Al up de Weg in de Antarktis is en Matroos verdrunken.
In’n März 1898 wurr de Belgica van Packies fungen. Eerst na en Jaar un mit veel Kraft kunn de Expeditschoon wedder in’t apen Water komen. In de Tied weer de Luun an Boord daalslaan, togliek gung dat ok mit de Gesundheid van de Kru daal. De Schippdokter, Frederick Cook, verörn de Mannschap en streng Diät uut Pinguin- und Robbenfleesch, um Mangelkrankheiden as Skorbut aftowennen. Tosamen mit de Gerlache un Cook kunn he de Mannschap ok andrieven un övertügen de Hoop nich uptogeven. Dat weer en stuur Upgaav, besünners as up de 5. Juni 1898 de Physiker Danco, doodbleev.
In’n März 1899 kunn de Mannschap in meer as veer Weken Arbeid, en 600 m lang Faarrön dör dat Ies in de apen See slaan un de Belgica freekregen. In’n Juni 1899 keem se wedder seker in de Haven van Antwerpen an.
Faart dör de Noordwestpassage
mini|Mögelk Routen för de Noordwestpassage. Amundsens Rout weer südelke Rout, de is man in de Oosten um dat King-William-Eiland seilt
Nadem Admundsen wedder in Norwegen weer, leist he sienen Deenst bi de Armee of un ünnersöch de norweegsche Gletschers. Gau kemen Plaans up in de kanadsche Arktis to reisen un de Noordwestpassage to dörfaren. Admundsen wuss, dat Geller lichter to kriegen weren, wenn de Expeditschoon en wetenschoplich Afsicht het. Um dat he al bi de Belgica-Expedition mit weer, weer dat för hüm nich swaar, Sponsers to winnen. Besünners Fridtjof Nansen sett sük för de jung Forscher in un see hüm sien Stütt to. Amundsen kreeg an de Düütsch Seewart in Hamborg Lessen in’t magneetsch Meten un schick sien Assistent Gustav Wiik an dat Geomagneetsche Observatorium in Potsdam, dat se hüm dasr de nee Reedschapen un Methoden verklaart.
So uutrüst kunn Amundsen mit sien Holtschipp Gjøa un sien söss Mann stark Kru, in de Jaren 1903 bit 1906 de Noordwestpassage van de Atlantik to de Pazifik dörfaren. De Route, de se faren hebbt, van de Baffin Bay över de Lancastersund un de Peelsund un wieder dör de James-Ross-Straat un de Simpson-Straat is för regelmatige Schipperee unpassig, denn de See weer hier stedenwies minner as enen Meter deep. Amundsen sien Expeditschoonsteam funn bi sien Reis Skelettresten un Reedschapen van de verloren Franklin-Expeditschoon.
Dat Expeditschoonsteam verbröch twee Winter (1903 bit 1905) up dat King-William-Eiland dicht bi dat hüdig Gjoa Haven. Van April bit Mai 1904 unnerneem Amundsen tosamen mit Peder Ristvedt en söven Weken lang Exkurschoon mit de Hunnensledens, de magneetsch Noordpool to finnen. Se vermoden daarna, dat se an de Punkt, de James Clark Ross 1831 as Noordpool identifizeert harr, un ook an de aktuellen Pool vöörbikomen weren. Se stellen fast, dat de Pool wannert weer, kunnen man de exakt Punkt nich bestimmen.
Amundsen ünnersöch in de enenhalv Jaren in Gjoa Haven dat Leven un de Överlevenstechniken van de Netsilik-Inuit, de hier leevt. De Inuit bröchhen hüm dat Hunnensledenfaren bi un he överneem de Inuitkleder as Schuul vör de Küll. In de Tied up dat Eiland harrn de Seelüud un Inuit enge Kontakte, so dat een Deel van de Bewaners in Gjoa Haven vandaag norweegsche Wuddeln het. Luke (Luck) Quadlooq, de 1978 in Gjoa Haven doodbleven weer, vertell kort vör sien Dood, dat he een Söön van Amundsen weer.
Up de 17. August 1905 harr dat Schipp de arktischen Eilannen döörfaren. Amundsen reis 800 km över Land bet to dat Dörp Eagle in Alaska, um en Naricht 5. Dezember 1905 in de Heimat to stüren. Na noch enen Winter in de Arktis keem dat 1906 in Nome in Alaska an.
Süüdpoolexpeditschoon
mini|Roald Amundsen up Skiy as he sük up Fram-Expedition vörbereidt het (1909)