Karl de Grote

Karl de Grote, ook Korl de Grote, oder , fransch un (* wohrschienlich 2. April 747 oder 748,In öller Warken uut de histoorsche Wetenschop steet ook faken dat Jaar 742. De niegen Warken to dat Thema gaat in de Richte, dat se to’n gröttsten Deel 747/48 as dat Boordjaar anneemt, vergliek Rosamond McKitterick: Charlemagne. Cambridge 2008, S. 72. Kiek ook in den Paragraaf Herkamen, Geboort un Jöögd för meer Details., † 28. Januar 814 in Aken) ut dat Huus vun de Karolingers weer vun 768 af an König vun dat Frankenriek (kröönt wurrn is he in Noyon) un is an’n 25. Dezember 800 vun Paapst Leo III. in Rom to’n röömschen Kaiser kröönt wurrn. Den Binaam de Grote hett he al kregen, as he noch leev.

Karl kunn siene Macht in den Frankriek sekern un dat Riek in ene Reeg Feldtögen na buten hen stark uutwieden. Grote Verluste muss he man in de harden un togen Sassenkriege twischen 772 bet 804 düllen, de up uut weren sik de Sassen unnerdaan to maken un den Heden dat Christendom to bringen. Karl greep ook in Italien in un veröver 774 dat Langobardenriek. Een Feldtog gegen de Moren in Noordspanien was daargegen een Feelslag. In den Oosten van’n Riek het he dat Hertogdom Baiern un dat Riek van den Awaren innomen. De Grenzen in’n Oosten gegen Dänen un Slawen un de Süüdwestgrenze gegen de Moren to sekern, richte Karl Marken in. Dat Frankenriek is unner Karl to ene niege Grootmacht upstiegen, de dat med den anner Grootmächten to de Tied Byzanz un dat Abbasidenkalifaat upnemen konn. Dat Riek brochte den gröttsten Deel van den latinschen Christen in’n froen Middelöller tohope un was de eerste Staat in’n Westen, sied dat’t weströömsche Riek fallen was.

Karl het ene effektive Verwaltung inföört un sik bemögeet de Bildung in dat Riek vöran to bringen, wat de karolingsche Renaissance tovöör brochte. De politsche Hoogpunkt was de Krönnzeremonie, in de Paavst Leo III. Karl up Wienachtsdag 800 to’n Keser kröönt het. Dat was de Grundlage för dat läter Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon. Mang den röömsch-düütschen Kaiser un ook mang den franschen Könnings tellt he as Karl I. Siene wichtigste Residenz in Aken bleev bet in’n 16. Jaarhunnerd de Stad, in de röömsch-düütsche Keser de Krone upsett kregen.

1165 het de Gegenpaavst Paschalis III. Karl hillig sproken; de Denktag is in de katholschen un evangeelschen Karke de 28. Januar. Karl geld för enen mang den wichtigsten Heerschers in’n Middelöller un enen mang den belangrieksten Monarchen för den europääsche Gesschichtsbild; al to Leevtieden hadde he ook den Binamen Pater Europae („Vader van Europa“) kregen. De Literatuur un Kunst het sik veel med sienen Leven befaat, wo jümmers dat Geschichtsbild to de Tied bi Uutgangspunkt was.

Leven un Herrschap Herkamen, Geboort un Jöögd Karl stamme uut de Karolinger-Familie, de eerst sied 751 as fränksche Könings heerschen, man al in de Tied tovöör grote Macht an den merowingschen Könnigshove hadden. De Upstieg begunn in’n 7. Jaarhunnerd, as de Merowingers jümmerto swäcker worden. De echte Macht hadden al lange de Huus- oder Hovmeier.Över de Merowingers, keik bi:Sebastian Scholz: Die Merowinger. Stuttgart 2015. Unklaar is of de lätern Borns uut Karolingertied een richtig Bild van de Merowinger wiest. Düsse Meiers weren eerst Verwalter för den Köning wesen, kunnen man in den Loop van de Tied in eens Inflood winnen. Ene wichtige Rulle spelen al in’n 7. Jaarhunnerd de Arnulfinger un Pippiniden, Meiers in Austrasien, de Vörfaren van de lätern Karolingers.Rudolf Schieffer: Die Karolinger. 4., överarbeed un uutbreed Uplage, Stuttgart 2006, S. 11ff. Sied Pippin den Middelsten un sienen Sone Karl Martell, de den niegen Namen „Karolinger“ an de Familie gav,Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 27. bestimmen se een för alle Maal de Poltik in’n Frankriek.Daar schrivt Rudolf Schieffer to in: Die Karolinger. 4., överarbeed u uutbreed Uplage, Stuttgart 2006, S. 26ff.; un Rudolf Schieffer: Die Zeit des karolingischen Großreichs (714–887). Stuttgart 2005, S. 18ff. duum

Karl de Grote weer de öllste Söhn vun den latern König Pippin den Jüngeren un sien Fro Bertrada. Gebordsdag was de 2. April, so as een Klenner uut’n Klooster Lorsch, de uut’n 9. Jaarhunnerd stammt, vertellt. Dat Jaar, in dat Karl boren worde, was lange Tied ümstreden. Nu dat de Borns beter uutweerd sind, sprikt sik de histoorsche Wetenschop för 747Karl Ferdinand Werner: Das Geburtsdatum Karls des Großen. In: Francia 1, 1973, S. 115–157 (Digitalisat). oder 748 uut.Matthias Becher: Neue Überlegungen zum Geburtsdatum Karls des Großen. In: Francia 19, 1992, S. 37–60 (Digitalisat). Vgl. Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 39–41; Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 34; Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 55. Wo Korl boren worde, blivt man ene Spekulatschoon.Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 56. Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 35, denkt, dat (in Verbund med de Anname van Karl Ferdinand Werners na de Reisewege van Pippin) de Ruum üm de Palz Ver twischen Paris un Compiegne een möglichen Geboordsoord is. Vergliek to den annern Oorden, de een sik vermoden is, ook Sigurd Abel, Bernhard Simson: Jahrbücher des Fränkischen Reiches unter Karl dem Großen. Band 1. 2. Uplage, Berlin 1888, S. 14ff.

Einhard, de 15 Johr nah Karl sien Dood in de Vita Karoli Magni över sien Leven schreev, meent, dat över Karl sien Kinnertiet un Jöögd wieder nix bekannt is un dat to siene Tiet ok nüms mehr leev, de dor wat vun vertellen konn.Vergliek Einhard in Vita Karoli 4 Ook anner Borns as de Annales regni Francorum (Riekssannalen) vertellt nix över Karl siene Kinnerjaren.Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 42–45; Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 33ff.; Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 57ff.

751 kam Karl sienen Broder Karlmann up de Welt, 757 ook siene Süster Gisela († 810), de van 788 an Abedisse van Chelles was. De Namen van sienen Kinners richt sik nich na Vörfaren un nich na den Merowingers, de tovör heerscht hadden. Sachtens wolle Pippin so de Sülvststännigkeid van den niegen Heerscherhuus wiesen.Vgl. Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 41f.

Anbeginn 754 kam Paavst Stephan II. över de Alpen und foor in’t Frankenriek, vanwegen dat’t meer un meer Överfalle van den Langobardenkönig Aistulf gav, de 751 dat Exarchat van Ravenna verövert hadde. Egens beheersche to de Tied de byzantinsche Keser Middelitalien, doch Konstantin V., de in’n Oosten van sienen Riek gegen Arabers focht, greep nich in’n Westen in. Daarüme richte sik Stephan an den mächtigsten Heerscher in’n Westen un versochte Pippin to beküren.Över de Reise van Stephan un den Achtergrünnen vgl. Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 63ff.; Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 70–73.

Den Paavst siene Reise brochte groot Weeswark, denn dat was dat eerste Maal, dat een röömschen Bischop in’n Frankenriek was. As sik de Paavst un Pippin in de Palz van Ponthion drepen, güngen beide enen Fründschaftsbund (amicitia) in. Pippin, de van den Bund ook wat hadde, see to den Paavst Stütt to geven, denn he was eerst sied 751 fränkschen Köning, nadem dat he den lesten Merowingerkönig Childerich III. van’n Throon stört hadde. So het de Bund med’n Paavst Pippin sien Königsdom för legitim verklöört, togliek schulen de Frankenkönnigns nu den Paavst in Rom, wat grote Folgen hadde. Bi een anner Drepen oosterdages 754 in Quierzy verkünnne Pippin, dat de Franken in Italien ingriepen willt un sprak den Paavst mere Territorien in Middelitalien to, de läter Grundlage för Karkenstaat weren. As Gegendeenst het de Paavst dat he Pippin un siene Söne in Saint-Denis to Könnings van den Franken salvt un den röömschen Erentitel Patricius uutgeven, so dat de niegen karolingschen Könning nu ook dör den Paavst un Godd afsegent weren.Josef Semmler: Der Dynastiewechsel von 751 und die fränkische Königssalbung. Düsseldörp 2003, bestreed ene Salvzeremonie 751 un bekeek de Salvzeremonie as ene „postbaptismale[n] Taufsalbung“, doch is Semmler siene These ook vandage ümstreden. Vergliek ook: Die Salbung Pippins des Jüngeren in karolingischen Quellen vor dem Horizont biblischer Wahrnehmungsmuster. In: Frühmittelalterliche Studien 46, 2012, S. 391–417.Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 68f. Kort daarna greep Pippin in Italien un het ook wunnen, wat dat Byzanitnsche Riek misstruusch bekeek.Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 70f.

In’n Borns find sik nu een paar Henwiese up Karl siene Jöögdtied. Se spreekt Karl kort in Förbeden un Oorkunnen an. 763 het Pippin sienen Sönen mere Graavschoppen överdregen.Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 44. Un dat givt dat ook noch Saken, de een över Karl siene Kinertied vermoden kann. He kreeg sachtens dat Kriegersien leert, so as dat bi den Franken begänge was, man ook wat Bildung allgemeen. Sien eerste Sprake was wal Franksch (Einhard seggt alleen patrius sermo, „Vadersprake“),Einhard, Vita Karoli 25. Vgl. daarto Janet Nelson: King and Emperor. London 2019, S. 68; patrius sermo is wal ene ooldhoochdüütsche, kene romaansche Sprake, ofgliek männig een in Karl sienen Ümfeld wal enen romaanschen Dialekt kürt het. he kreeg man sachtens ook Latienlessen.Kiek bi Einhard, Vita Karoli 25.

Vergliek ook Ian N. Wood: Administration, law and culture in Merovingian Gaul. In: Rosamond McKitterick (Ruutgever): The Uses of Literacy in Early Mediaeval Europe. Cambridge University Press, Cambridge/New York 1990, S. 63–81.

un. Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 36 und 44. Karl was allens tohope een för de Tied good uutbild Heerscher, de ook sien Leven lang an’t Leren Vermaak hadde.Vgl. dazu die positive Einschätzung von Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 42–55.

Heerschop van Karl un Karlmann mini|Karl de Grote (links) un sien Sohn Pippin van Italien, dar unner een Schriver; Miniatuur uut’n 10. Jaaarhunnerd, in’t liber legum (Codex Modena, Biblioteca Capitolare, O. I. 2, f. 154v)König Pippin brochte siene lesten Jare to dat Riek to sekern. Pippin sien Süsterkind Tassilo III. bleev in Bayern sülvststännigen Hertog. He dreev de lesten Arabers in’n Noorden van de Pyrenäen weg un wunn in Feldtögen dat westgootsche Septimanien, Narbonne un ook Aquitanien för dat Frankenriek.Rudolf Schieffer: Die Zeit des karolingischen Großreichs (714–887). Stuttgart 2005, S. 26. Up den Weg retour uut Aquitanien is Pippin swaar krank worden un begunn sien Arv to regeln.Rudolf Schieffer: Die Karolinger. 4., überarbeitete und erweiterte Auflage, Stuttgart 2006, S. 67.

As Pippin den 24. Spetember 768 in Saint-Denis storven weer, regeer Korl tosamen mit sien Broder Karlmann.Annales regni Francorum (hier achteran: Rikssannalen) 768; Annales Petaviani 768. De Vader hadde bestimmt, dat sik Karl un Karlmann dat Riek delen söllt. Karl kreeg Austrasien, den groten Deel van Neustrien un dat westlike Aquitanien, Karlmann dat överige Aquitanien, Burgund, de Provence, Septimmanien, dat Elssas un Alamannien. Bayern bleev sülststännig.Johannes Fried: Karl der Große. München 2013, S. 123; Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 75. Den 9. Oktober 768, worden beide Bröder as König salvt, Karl in Noyon un Karlman in Soissons.Reichsannalen 768.

In de gemeensame Herrschopstied gav dat veel Stried twischen den Bröder un se regeren meest jeed een för sik.Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 46f. As Karlmann 769 sienen Broder Stütt bi enen Upstand in Aquitanien afsloog, was dat med’n gemeensamen Regeren sachtens heel un deel uut. Karl bewung den Upstand alleen un toog nu in Karlman sienen Deel van Aquitanien.Reichsannalen 769.

Wilfried Hartmann: Karl der Große. Stuttgart 2010, S. 47; Stefan Weinfurter: Karl der Große. München 2013, S. 82. 770 worden beide Bröder Vader un geven beiden Söhn den Naam Pippin.