Jeropeeske Uny200px|Europaflagge Flagge fan de Jeropeeske Uny250px Motto: In varietate concordia(Latynsk: Ferienige yn Ferskaat) Folksliet: Ode an die FreudeLidsteaten 27Ynwennertal 447 miljoen (2021) EurostatOerflak 4.233.262 km² (2021)Ynstellingsstêden BrusselFrankfurt am MainLúksemburchStraasburchGrutste stêden MilanParysMadridFeestdei 9 maaieMuntienheid Euro Tiidsône - simmertiid UTC 0 o/m +2 UTC 1 o/m +3.Ynternet TLD .eu De Jeropeeske Uny (EU) is in politike en ekonomyske uny fan 27 Jeropeeske steaten. De lidsteaten hawwe op grûn fan ferdraggen in part fan harren foech mienskiplik organisearre. Dêrtroch hat de EU op in grut tal mêden eigen ynstellingen, wetjouwing en belied. De Uny is gjin federale steat, mar ek gjin gewoane yntergûvernemintele organisaasje. De juridyske en politike opbou wurdt dêrom faak as sui generis, oftewol fan in eigen soarte, omskreaun. De basis fan de hjoeddeistige Uny wurdt foaral foarme troch it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny en it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny, sa't dy sûnt it Ferdrach fan Lissabon jilde.
De Jeropeeske gearwurking ûntstie nei de Twadde Wrâldkriich út it stribjen om nije oarloggen tusken de Westjeropeeske steaten te foarkommen en de ekonomyske en politike bannen tusken harren te fersterkjen. Yn 1951 rjochten Belgje, West-Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel op. Mei de Ferdraggen fan Rome fan 1957 kamen dêr de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en Euratom by. De gearwurking waard dêrnei stadichoan útwreide, sawol wat it tal lidsteaten as wat it tal beliedsmêden oanbelanget. Mei it Ferdrach fan Maastricht, dat op 1 novimber 1993 fan krêft waard, waard de Jeropeeske Uny formeel oprjochte. It Ferdrach fan Lissabon, dat sûnt 1 desimber 2009 jildt, joech de EU foar in grut part har hjoeddeistige ynstitúsjonele foarm.
In wichtich ûnderdiel fan de EU is de ynterne merk, dêr't yn prinsipe frij ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal jildt. In grut part fan de lidsteaten docht ek mei oan fierdere foarmen fan yntegraasje. Sa foarmje yn 2026 21 EU-lannen de eurosône en brûke dy de euro as muntienheid. De measte EU-lannen binne ek ûnderdiel fan it Schengengebiet, dêr't de systematyske persoanskontrôles oan de mienskiplike binnengrinzen yn 'e regel ôfskaft binne. De ynterne merk en Schengen falle lykwols net hielendal gear mei de grinzen fan de EU: ek guon net-EU-lannen dogge oan dy gearwurkingsfoarmen mei.
De Uny hat sân formele ynstellingen. De wichtichste politike ynstellingen binne it Europeesk Parlemint, de Jeropeeske Rie, de Rie fan de Jeropeeske Uny en de Jeropeeske Kommisje. It Parlemint en de Rie fan de Jeropeeske Uny stelle by de gewoane wetjouwingsproseduere tegearre de measte EU-wetten fêst. De Kommisje docht yn 'e regel de wetjouwingsfoarstellen, fiert it EU-belied út en hâldt tafersjoch op de tapassing fan it Unyrjocht. De Jeropeeske Rie, dy't út de steats- en regearingslieders bestiet, bepaalt de algemiene politike rjochting en prioriteiten. Dêrnjonken binne it Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny, de Jeropeeske Sintrale Bank en de Jeropeeske Rekkenkeamer formele EU-ynstellingen.
De Jeropeeske Uny hat sa'n 452 miljoen ynwenners en in oerflak fan goed 4,2 miljoen km². De EU foarmet ien fan de grutste ekonomyske gebieten fan 'e wrâld en spilet ek in wichtige rol yn de ynternasjonale hannel, klimaatpolityk, ûntwikkelingsgearwurking en diplomasy. It belied fan de Uny beslacht ûnder oare de ynterne merk, konkurrinsje, lânbou, hannel, miljeu en klimaat, regionale ûntwikkeling, ferfier, migraasje en grinsbehear, justysjele en plysjegearwurking, ûndersyk en in part fan it bûtenlânske en feiligensbelied. Op oare mêden, lykas ûnderwiis, kultuer en folkssûnens, leit it wichtichste foech by de lidsteaten en hat de EU benammen in stypjende of koördinearjende rol.
De EU is sûnt har foarrinners ferskate kearen útwreide. Nei de grutte útwreidings nei Súd-, Noard- en Midden- en East-Jeropa waard Kroaasje yn 2013 de 28e lidsteat. Nei it Brexit-referindum fan 2016 ferliet it Feriene Keninkryk op 31 jannewaris 2020 de Uny, sadat der sûnt dy tiid 27 lidsteaten binne. Yn 2026 hawwe njoggen lannen de formele status fan kandidaat-lidsteat: Albaanje, Bosnje en Herzegovina, Georgje, Moldaavje, Montenegro, Noard-Masedoanje, Servje, Turkije en Oekraïne. Kosovo wurdt troch de EU as potinsjele kandidaat beskôge.
Beskriuwing en status De Jeropeeske Uny is in op ferdraggen basearre politike en juridyske uny fan soevereine lidsteaten. De EU past net goed yn de tradisjonele tsjinstelling tusken in federaasje en in konfederaasje. De lidsteaten bliuwe selsstannige steaten, mar hawwe yn de Europeeske ferdraggen ôfpraat dat op beskate mêden foech troch de EU útoefene wurdt.
Neffens it prinsipe fan foechferliening mei de EU allinnich optrede op mêden dêr't de lidsteaten har yn de ferdraggen foech foar jûn hawwe. Der wurdt ûnderskied makke tusken eksklusyf EU-foech, dield foech fan de EU en de lidsteaten, en mêden dêr't de Uny allinnich stypjend, koördinearjend of oanfoljend optrede mei.
De Uny is basearre op it rjocht. De foechferdieling, de wurkwize fan de ynstellingen en de wetjouwingsprosedueres binne fêstlein yn de ferdraggen. De wichtichste binne it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny en it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny. Dy ferdraggen kinne net eigenmachtich troch de EU-ynstellingen feroare wurde; feroarings fereaskje oerienkomst tusken de lidsteaten en ratifikaasje neffens harren nasjonale konstitúsjonele prosedueres.
De Jeropeeske Uny hat sûnt it Ferdrach fan Lissabon in eigen juridyske persoanlikheid. Dêrtroch kin de EU ûnder oare ynternasjonale oerienkomsten slute en as juridyske partij optrede.
Skiednis thumb|De seis lannen dy't de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel oprjochten.
Foarskiednis en begjin fan de Jeropeeske yntegraasje Al nei de Earste Wrâldkriich waarden plannen ûntwikkele foar fierdere politike gearwurking tusken Jeropeeske steaten, ûnder oare troch de yn 1923 oprjochte Paneuropeeske Uny. Dy plannen laten yn it ynteroarlochske tiidrek lykwols net ta in Jeropeeske steate-organisaasje.
Nei de Twadde Wrâldkriich krige Jeropeeske yntegraasje in folle konkreetere foarm. In wichtich motyf wie it foarkommen fan in nije oarloch yn West-Jeropa, benammen tusken Frankryk en Dútslân. Troch wichtige ekonomyske sektoaren en letter hieltyd mear beliedsmêden mienskiplik te organisearjen, soene de steaten ekonomysk en polityk sterker mei-inoar ferbûn wurde. Ek de Kâlde Oarloch, de Amerikaanske stipe oan West-Jeropa en de winsk om de nije Bûnsrepublyk Dútslân yn it Westjeropeeske bestel op te nimmen spilen dêrby in rol.
Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel Op 9 maaie 1950 presintearre de Frânske minister fan Bûtenlânske Saken Robert Schuman de letter sa neamde Schuman-ferklearring. Hy stelde foar de Frânske en West-Dútske produksje fan koalen en stiel, mei dy fan oare dielnimmende lannen, ûnder in mienskiplike autoriteit te bringen. Om't koalen en stiel op dat stuit essinsjeel wiene foar de swiere yndustry en kriichsproduksje, moast dêrmei in nije oarloch tusken de beide lannen net allinnich ûnwinsklik, mar ek materieel dreger makke wurde.
Op 18 april 1951 tekenen Belgje, de Bûnsrepublyk Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân it Ferdrach fan Parys, dêr't de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel (EMKS) mei oprjochte waard. It ferdrach waard op 23 july 1952 fan krêft. De EMKS hie mei ûnder oare in Hege Autoriteit, in Ried fan Ministers, in Mienskiplike Gearkomste en in Hof ferskate ynstitúsjonele eleminten dy't letter yn de Jeropeeske Mienskippen en de Jeropeeske Uny weromkomme soene. It EMKS-ferdrach wie foar fyftich jier sletten en ferrûn yn 2002.
Jeropeeske Mienskippen thumb|150px|left|De seal dêr't yn 1957 de Ferdraggen fan Rome ûndertekene waarden.
Op 25 maart 1957 tekenen de seis EMKS-lannen de Ferdraggen fan Rome. Dêrmei waarden de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip (EEM) en de Jeropeeske Mienskip foar Atoomenerzjy (Euratom) oprjochte. De beide ferdraggen waarden op 1 jannewaris 1958 fan krêft.
De EEM hie as wichtich doel it ta stân bringen fan in mienskiplike merk. Stadichoan waarden barriêres foar it frije ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal ôfbrutsen. Euratom wie rjochte op gearwurking op it mêd fan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy.
De trije Jeropeeske Mienskippen hiene yn it earstoan net op alle mêden deselde ynstellingen. Mei it Fúzjeferdrach, dat yn 1965 tekene waard en op 1 july 1967 fan krêft waard, krigen de EMKS, EEM en Euratom ien mienskiplike Kommisje en ien mienskiplike Ried. De parlemintêre gearkomste wie al earder mienskiplik: de Jeropeeske Parlemintêre Gearkomste kaam yn 1958 foar it earst gear en naam yn 1962 de namme Europeesk Parlemint oan.
Yn 1968 wie de dûane-uny tusken de seis lidsteaten foltôge. Yn 1973 folge de earste útwreiding mei Denemark, Ierlân en it Feriene Keninkryk. Yn juny 1979 waarden foar it earst direkte ferkiezings foar it Europeesk Parlemint holden. Grikelân waard yn 1981 lid en Spanje en Portegal folgen yn 1986.
De Jeropeeske Akte, dy't yn 1987 fan krêft waard, joech in nije ympuls oan it foltôgjen fan de ynterne merk. Mei de Dútske werieniging yn 1990 waard it grûngebiet fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk automatysk ûnderdiel fan de Jeropeeske Mienskippen.
Ferdrach fan Maastricht It Ferdrach fan Maastricht waard op 7 febrewaris 1992 tekene en op 1 novimber 1993 fan krêft. Mei dat ferdrach waard formeel de Jeropeeske Uny oprjochte.
It ferdrach lei ûnder oare de grûnslach foar de Ekonomyske en Monetêre Uny, dy't úteinlik ta de ynfiering fan de euro late. Ek waard it begryp boargerskip fan de Jeropeeske Uny ynfierd en waard de saneamde pylderstruktuer ûntwikkele. De Jeropeeske Mienskippen foarmen de earste pylder; it Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied en de gearwurking op it mêd fan justysje en ynlânske saken foarmen de oare pylders.
Yn 1995 waarden Eastenryk, Finlân en Sweden lid. Op 1 maaie 2004 folge de grutste útwreiding yn ien kear, mei Estlân, Hongarije, Letlân, Litouwen, Malta, Poalen, Syprus, Sloveenje, Slowakije en Tsjechje. Bulgarije en Roemeenje folgen op 1 jannewaris 2007 en Kroaasje op 1 july 2013.
It Ferdrach fan Maastricht waard letter feroare troch ûnder oare it Ferdrach fan Amsterdam (tekene yn 1997, fan krêft yn 1999) en it Ferdrach fan Nice (tekene yn 2001, fan krêft yn 2003).
Ferdrach fan Lissabon thumb|De ûndertekening fan it Ferdrach fan Lissabon yn 2007.
Yn 2004 waard in Ferdrach ta fêststelling fan in Grûnwet foar Jeropa tekene. Nei't kiezers yn Frankryk en Nederlân yn referindums yn 2005 tsjin ratifikaasje stimden, waard it ferdrach lykwols net fan krêft.
In grut part fan de foarnommen ynstitúsjonele feroarings kaam werom yn it Ferdrach fan Lissabon, dat op 13 desimber 2007 tekene waard en op 1 desimber 2009 fan krêft waard. It ferdrach fersterke ûnder oare de posysje fan it Europeesk Parlemint, makke de gewoane wetjouwingsproseduere op mear beliedsmêden fan tapassing en makke de Jeropeeske Rie formeel ta in EU-ynstelling. Ek kaam der in permaninter foarsitterskip fan de Jeropeeske Rie en waard de funksje fan Hege Fertsjintwurdiger fan de Uny foar Bûtenlânske Saken en Feiligensbelied fersterke.
Mei Lissabon ferdwûn ek de âlde pylderstruktuer en krige de Jeropeeske Uny ien juridyske persoanlikheid.
Yn 2012 krige de Jeropeeske Uny de Nobelpriis foar de Frede foar har bydrage oan frede, fermoedsoening, demokrasy en minskerjochten yn Jeropa.
Brexit en de nije útwreidingsfaze Op 23 juny 2016 stimde 51,9% fan de dielnimmers oan in referindum yn it Feriene Keninkryk foar it ferlitten fan de Jeropeeske Uny. De Britske regearing stelde de EU op 29 maart 2017 formeel op 'e hichte fan it foarnimmen om út te stappen, wêrmei't de proseduere fan kêst 50 fan it EU-ferdrach begûn.