Russysk-Amearika (Russysk: Русская Америка, Russkaja Amerika) wie fan 1733 oant 1867 in koloanje fan it Keizerryk Ruslân yn Noard-Amearika. It gebiet kaam yn Russyske hannen troch de Grutte Noardlike Ekspedysje nei it Fiere Easten fan Sibearje, ûnder lieding fan 'e Deenske ûntdekkingsreizger yn Russyske tsjinst Vitus Bering. It waard lykwols pas formeel troch yn it Russyske Ryk ynkorporearre by de Oekaze fan 1799, dy't yn it gebiet in hannelsmonopoalje fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy fêstige en ek beskate rjochten ferliende oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke. De haadstêd fan 'e koloanje wie Nij-Archangelsk (Russysk: Novo Archangelsk), it tsjintwurdige Sitka. Hoewol't Russysk-Amearika op in stuit ek inkele besittings omfieme yn it noarden fan wat no de Amerikaanske steat Kalifornje is, mei dêropta twa havens yn it Keninkryk Hawaï, waarden dy geandewei de njoggentjinde iuw opjûn. Wat oerbleau wie in ûnbidich grut gebiet yn it uterste noardwesten fan Noard-Amearika, dat yn 1867 ferkocht waard oan 'e Feriene Steaten en úteinlik yn 1959 as de steat Alaska yn 'e Amerikaanske Uny opnommen waard.
Untdekking fan Alaska De earste Jeropeänen dy't Alaska oandiene, kamen oer út Sibearje. Yn 1648 sylde de Russyske ûntdekkingsreizger Semjon Dezjnov fan 'e mûning fan 'e rivier de Kolyma, yn noardeastlik Sibearje, troch de Noardlike Iissee en om 'e eastpunt fan it Jeraziatyske kontinint hinne nei de rivier de Anadyr, op it Tsjûkotka-skiereilân. Neffens in leginde rekken guon fan syn boaten troch in stoarm fan koerts en berikten se de kust fan Alaska, dêr't de bemannings har nei wenjen setten. Fan dy iere delsetting is lykwols nea in spoar weromfûn, en fan 'e ûntdekkings fan Dezjnov waard nea wat trochdien oan it Russyske regear yn Moskou, sadat de fraach oft Aazje en Noard-Amearika oaninoar fêstsieten in ûnbeäntwurde fraach bleau.
Yn 1725 naam tsaar Peter de Grutte it inisjatyf ta in nije ekspedysje nei it Fiere Easten fan Sibearje. De lieding oer dy Earste Kamtsjatka-ekspedysje waard jûn oan 'e Deenske seefarder Vitus Bering. Yn 1728 stelde dy fêst dat Aazje en Noard-Amearika faninoar skaat waarden troch in seestrjitte dy't nei him de Beringstrjitte kaam te hjitten. Dêrby ûntdiek Bering yn 'e Beringstrjitte yn elts gefal de Diomedeseilannen. It earste ûnomstriden besyk fan Jeropeänen oan Alaska fûn lykwols plak op 21 augustus 1732, doe't de bemanning fan 'e Sankt-Gavriïl foet op 'e grûn fan Alaska sette. De Sankt-Gavriïl wie in skip ûnder it gesach fan lânmjitter Michail Gvozdev en seefarder Ivan Fjordorov, dat diel útmakke fan 'e ekspedysje fan 'e Sibearyske kozak Afanasij Sjestakov en de Wytrus Dmitry Pavlûtsky.
In twadde grutte ekspedysje nei it Fiere Easten, de Grutte Noardlike Ekspedysje (of Twadde Kamtsjatka-ekspedysje), fûn plak yn 'e jierren 1733-1743, op 'e nij ûnder lieding fan Bering. (Sadwaande wurdt it jier 1733 ornaris oanholden as it begjin fan 'e koloanje Russysk-Amearika.) Twa skippen, ûnder befel fan Bering sels en de Rus Aleksej Tsjirikov, setten yn juny 1741 ôf út 'e haven fan Petropavlovsk op it Kamtsjatka-skiereilân. Se rekken inoar al rillegau kwyt, mar fearen allebeide troch nei it easten. Op 15 july waard Tsjirikov lân gewaar, wierskynlik de westkust fan it eilân Prince of Wales, yn 'e Aleksanderarsjipel fan Súdeast-Alaska. Hy stjoerde in tal bemanningsleden oan lân, dy't dêrmei de earste Jeropeänen wiene dy't foet oan 'e wâl setten yn it noardwesten fan Noard-Amearika.
Wierskynlik in dei letter, op 16 july, seagen Bering en syn mannen de Mount Saint Elias op it fêstelân fan Alaska. Koarte tiid letter kearden se om en fearen werom nei Sibearje. Underwilens wie ek Tsjirikov op hûs oan set, en yn oktober berikte er Sibearje mei it nijs dat er nij lân fûn hie. Bering kearde lykwols nea werom yn Sibearje. Yn novimber litte er skipbrek op it nei him neamde Beringeilân, yn 'e Kommandeurseilannen, dêr't er siik rekke en stoar. Nei't syn bemanning op it eilân oerwintere hie, waard fan it wrakhout fan it skip in boat boud, dêr't se yn augustus 1742 mei ôfsetten, om letter dat jier de kust fan Kamtsjatka te berikken. Se brochten ferskate pelzen fan see-otters mei, in bist dat oant dy tiid by Jeropeänen ûnbekend wie, mar dat de bêste pelzen hie dy't se ea sjoen hiene. Benammen om't der jild te fertsjinjen wie mei de pelshannel, kaam neitiid de Russyske kolonisaasje fan Alaska op gong.
Russyske kolonisaasje Achttjinde iuw Fan 1743 ôf begûnen lytse ferienings fan pelskeaplju fan Sibearje eastoan te farren nei de Aleoeten. Doe't de reizen nei Alaska langer begûnen te duorjen, twa oant fjouwer jier of soms mear, fêstigen de keaplju dêr hannelsposten. Tsjin 1790 wiene guon dêrfan útgroeid ta fêste delsettings. Likernôch de helte fan 'e keaplju bestie út etnyske Russen, kozakken, Oekraïners, Wytrussen of oare Jeropeänen, wylst de oare helte bestie út leden fan Sibearyske minderheden yn it Russyske Ryk en út healbloeden. Behalven oan hannel driuwen mei de lânseigen befolking (yn 't earstoan almeast de Aleoeten), giene de keaplju sels ek op jacht. Dêrby jagen se net inkeld op 'e see-otter en de noardlike pelsrob, foar de weardefolle pelzen, mar ek, foar it fleis, op de reuseftige Stellers seeko, in stadich swimmende herbivoar dy't by de Kommandeurseilannen foarkaam. Dy jacht wie sa yntins dat dit bist, dat in lingte fan 9 m en in gewicht fan 10 ton berikke koe, yn 1768, binnen 27 jier nei't syn ûntdekking, folslein útrûge wie.
Om dyselde tiid hinne feroare de hannel yn in soarte fan ôfparsing; de Russen kochten net mear allinnich de pelzen dy't de Aleoetyske jagers beskikber hiene, mar twongen de jagers om oanhâldend foar harren op jacht te gean en sa it smoarge wurk op te knappen, wylst de Russen der ryk fan waarden. In gebrûklike praktyk wie dêrby om 'e froulju en bern fan 'e jagers yn gizeling te nimmen, en se inkeld wer gean te litten as de jagers oan in fêststeld kwoatum pelzen foldien hiene. Neigeraden dat yn it Russyske Ryk bekend waard hoe lukratyf oft de pelshannel yn Alaska wie, ûntstie der almar fûleindiger konkurrinsje tusken de ferskate Russyske hannelskompanjyen. De Aleoeten waarden dêr de dupe fan; se waarden hielendal net mear foar de pelzen betelle, en kamen ynstee yn in sitewaasje fan klearebare slavernij telâne.
Katerina de Grutte, dy't yn 1763 op 'e Russyske troan kaam, sei it goed mei de Aleoeten foar te hawwen en rôp har ûnderdienen op om harren earlik en oprjocht te behanneljen. Op guon eilannen fan 'e Aleoetenarsjipel en yn beskate parten fan it Alaska-skiereilân koene groepen Russyske pelskeaplju relatyf freedsum oparbeidzje mei de lânseigen befolking, mar op oare plakken wie dat net sa. Gizeling, ûntfiering, bedriging, ferballing, deportaasje en mishanneling wiene oan 'e oarder fan 'e dei. Dat de hannelskompanjyen oanhâldend fusearren en sa grutter en machtiger waarden, holp de sitewaasje net.
Doe't úteinlik de Sjelichov-Golikov Kompanjy in monopoalje op 'e hannel yn Alaska bemachtige, en konkurrinsje mei oare bedriuwen fuortfoel, wiene de pelsdieren yn guon gebieten frijwol útrûge. De Kompanjy twong dêrop de Aleoeten, de Alûtiik fan 'e Kodiakarsjipel en oare lânseigen jagers om hieltyd fierder fan hûs te gean foar de jacht. It hiele systeem degenearre ta in koloniaal bewâld dat eksploitaasje fan 'e lânseigen befolking ta doel hie en stelselmjittich gebrûk makke fan geweld om dat doel te berikken. Op guon plakken fochten benammen de Aleoeten werom, mar as se al in oerwinning behellen, sloegen de Russen werom mei represaillemaatregels, wêrby't faak tsientallen manlju, froulju en bern de dea ynjage waarden en boaten ferneatige waarden, krekt as oar ark en reau dat fan libbensbelang wie, mei foar de oerlibbenen de hongerdea ta gefolch.
Behalven fan 'e eksploitaasje troch de Russen hie de lânseigen befolking fan Alaska ek slim te lijen fan 'e besmetlike sykten dy't de Russen meibrochten, lykas de pokken en de mûzels. De Aleoeten en de oare lânseigen folken hiene dêr gjin ymmuniteit tsjin, mei as gefolch dat fan 'e befolking op 'e Aleoeten allinnich al fan 'e beide generaasjes nei it earste kontakt mei de Russen 80% kaam te ferstjerren.
Hoewol't Alaska as koloanje nea tige winstjaand wie fanwegen de lange ôfstân (en dêrtroch hege ferfierskosten) nei de merk yn Jeropeesk-Ruslân, wiene de measte Russyske keaplju wisberet om it gebiet foar harrensels te hâlden. Yn 1784 stifte de Russyske pelskeapman Grigory Sjelichov, ien fan 'e eigners fan 'e Sjelichov-Golikov Kompanjy, de earste Russyske delsetting op Kodiak. Om alle ferset op it eilân te brekken, slachten hy en 130 oare Russen datselde jiers yn it Bloedbad fan Refuge Rock op in rotseilantsje by Sitkalidak, foar de súdkust fan Kodiak, in 200 oant mooglik wol 3.000 Alûtiik-manlju, -froulju en -bern ôf.
Doe't er yn 1790 werom wie yn Sibearje, naam Sjelichov Aleksander Baranov oan om syn ûndernimming yn Alaska te bestjoeren. Dyselde ferpleatste de delsetting op Kodiak nei in gaadliker plak oan 'e noardeastkust, dêr't timmerhout foarhâns wie. De nije delsetting kaam Pavlovskaja te hjitten en lei op it plak fan 'e tsjintwurdige stêd Kodiak. Russyske kolonisten út 'e omkriten fan Irkûtsk fêstigen har dêre en trouden mei lânseigen froulju, wêrmei't famyljes begûnen dy't yn dy kontreien noch altyd fuortlibje, mei efternammen as Panamaroff, Petrikoff en Kvasnikoff.
Yn 1795 stifte Baranov, dy't yn noed siet oer it oanwaaksende tal Britten, Frânsk-Kanadezen en Amerikanen dat yn Súdeast-Alaska hanneldreau mei de Yndianen, de delsetting Michailovsk, 10 km benoarden it hjoeddeistige Sitka. Hy hie it lân foar de delsetting kocht fan 'e Tlingit-Yndianen, mar yn 1802, wylst Baranov fuort wie, foelen Tlingit-krigers út in oare delsetting Michailovsk oan en makken it mei de grûn lyk. Dêrop kearde Baranov werom mei in Russysk oarlochsskip en ferwoastge er it doarp fan syn Tlingit-fijannen yn 'e Slach by Sitka. Neitiid stifte er justjes súdliker in nije delsetting, dy't er Nij-Archangelsk (Russysk: Novo Archangelsk) neamde (nei Archangelsk, yn noardlik Jeropeesk-Ruslân). Dat plak waard de haadstêd fan Russysk-Amearika en hjit tsjintwurdich Sitka.
Wylst Baranov war die om Súdeast-Alaska foar de Russen feilich te stellen, besocht de famylje Sjelichov syn macht út te wreidzjen. Dat slagge Sjelichov syn skoansoan Nikolaj Rezanov, dy't yn 1799 fan tsaar Paul fan Ruslân de Oekaze fan 1799 los wist te krijen. Neffens dat offisjele dekreet krige de Sjelichov-Golikov Kompanjy, no omneamd ta de Russysk-Amerikaanske Kompanjy (RAK), it bestjoer oer hiel Russysk-Amearika yn 'e hannen. Dat kaam boppe-op it hannelsmonopoalje dat it bedriuw yn dat gebiet al hie. Dêrfoaroer ferwachte de tsaar wol dat de Kompanjy nije delsettings yn Alaska stiftsje en de kololisaasje fan it gebiet útwreidzje soe. Dêrnjonken waarden de rjochten fan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke, dy't yn 1793 al it rjocht krigen hie om sinding te bedriuwen ûnder de lânseigen befolking, ek útwreide.
Njoggentjinde iuw Tsjin 1804 hie Baranov, dy't doe oan it haad fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy stie, de posysje fan it bedriuw yn Súdeast-Alaska konsolidearre nei syn oerwinning op 'e Tlingit yn 'e Slach by Sitka. De RAK behearske doe de pelshannel yn hiele Alaska, hoewol't de Russen nea it binnenlân fan Alaska kolonsearren, mar har ynstee inkeld oan 'e kust fêstklammen en de eilannen ûnder har bewâld brochten. Nettsjinsteande dat besocht Baranov it wurkgebiet fan 'e RAK, en dêrmei de ynfloedsfear fan it Russyske Ryk, fierder út te wreidzjen. Sa wie Fort Ross, oan 'e kust fan wat no noardlik Kalifornje is, fan 1812 oant 1841 in Russyske basis. En fan 1814 oant en mei 1817 ûnderhold de RAK ek twa bases yn it Keninkryk Hawaï, te witten: Fort Elizabeth en Fort Aleksander, beide op it noardwestlike eilân Kauaï.