thumb|right|Satellytfoto fan Kopenhagen en omkriten thumb|right|It stedhûs fan Kopenhagen Kopenhagen, histoarysk ek Keappenhaven (Deensk: København) is de haadstêd fan Denemark. Kopenhagen leit oan de eastkust fan it eilan Sjellân (Sjælland) en op it eilân Amager mei útsicht op de Sweedske stêd Malmö yn Skâne oan de oare kant fan de Sont (Øresund). De gemeente Kopenhagen hat 671.714 ynwenners en is dêrmei de grutste stêd fan Denemark, wylst de hiele stêdekloft fan Kopenhagen 1.408.575 ynwenners hat (2026).
Kopenhagen ûntstie yn de 11e iuw as in lyts fiskersplak en groeide troch syn geunstige lizzing oan de Sont út ta in wichtige hannels- en havenstêd. Sûnt 1443 is de stêd de keninklike residinsje en haadstêd fan Denemark. Yn de rin fan de iuwen waard Kopenhagen meardere kearen troffen troch brannen, belegeringen en bombardeminten, mar alle kearen waard de stêd wer opboud en fierder útwreide.
Tsjintwurdich is Kopenhagen ien fan de wichtichste stêden fan Noard-Europa. De stêd is de sit fan it Folketing, de Deenske regearing en de Deenske monargy. Dêrneist is Kopenhagen in ynternasjonaal sintrum foar hannel, ûnderwiis, wittenskip, ûntwerp en arsjitektuer. Mei de iepening fan de Sontbrêge yn 2000 foarmet de stêd tegearre mei it Sweedske Malmö de Øresundregio, ien fan de grutste metropoalregio's fan Skandinaavje.
Kopenhagen stiet bekend om syn histoaryske binnenstêd, de keninklike paleizen, de haven, de protte fytsers en de hege kwaliteit fan libjen. Bekende besjensweardichheden binne ûnder oare Tivoli, Nyhavn, De Lytse Wetterfaam, Amalienborg, Christiansborg en Rosenborg Slot. De stêd wurdt geregeld neamd as ien fan de meast leefbere en duorsume haadstêden fan 'e wrâld.
Geografy Kopenhagen leit yn it easten fan Seelân en beslacht ek it noardlike part fan it eilân Amager. De stêd leit oan de Sont, de seestrjitte dy't Denemark fan Sweden skiedt. Oan de oare kant fan de Sont leit de Sweedske stêd Malmö, dy't sûnt de iepening fan de Sontbrêge yn 2000 streekrjocht mei Kopenhagen ferbûn is.
It gemeentlik grûngebiet hat in oerflak fan likernôch 90 km², wylst de gruttere stedsregio him fier bûten de gemeentegrinzen útwreidet. It terrein is frij flak en leit mar in pear meter boppe seenivo. De kustline wurdt foarme troch natuerlike baaien, havens en keunstmjittich oanleine kaaien.
De haven fan Kopenhagen hat troch de iuwen hinne in sintrale rol spile yn de ûntwikkeling fan de stêd. Eartiids wie it benammen in hannelshaven, mar tsjintwurdich is de haven ek wichtich foar de passazjiersfeart, de cruisefeart en rekreaasje. In grut part fan de eardere havengebieten is omfoarme ta wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten.
De stêd wurdt trochsnien troch ferskate kanalen, benammen yn de histoaryske binnenstêd en de wyk Christianshavn. Oan de noardkant lizze ûnder mear de marren Sortedams Sø, Peblinge Sø en Sankt Jørgens Sø, dy't eartiids diel útmakken fan de ferdigeningswurken fan de stêd.
Binnenstêd De measte monumintale gebouwen yn Kopenhagen stamme út de 17e iuw, doe't ûnder Kristiaan IV de stêd opkreaze waard. De binnenstêd is rom opset.
Bûtenwiken De bútenwiken fan Kopenhagen waarden opset om de wenningneed op te lossen. It binne de wiken Nørrebro ("Noarderbrêge"), Østerbro ("Easterbrêge") en Vesterbro ("Westerbrêge"). Vesterbro is bekend fan it amusementspark Tivoli, Østerbro as in statige wyk dêr't famyljes mei bern wenje en Nørrebro as in folkswyk mei in protte nasjonaliteiten. Sawol Vesterbro as Nørrebro binne de lêste jierren bot feroare, wêrby Nørrebro ien fan de meast hippe útgeanswiken wurden is. Østerbro wurdt as moaiste fan de trije "brêgewiken" sjoen.
Troch it groeien fan de stêd, wêrtroch hieltiten mear grûn derby kaam, is in oare stêd, Frederiksberch, hielendal troch Kopenhagen omsletten. Frederiksberch lei west fan Kopenhagen mar wurdt troch Nørrebro en Vesterbro hielendal ynsletten en is dêrtroch in soarte fan eilânstêd binnen de grinzen fan Kopenhagen wurden. Frederiksberch is oant hjoed de dei noch hieltiten gjin part fan de gemeente Kopenhagen mar hat syn eigen bestjoer en stedhûs.
Natuer Nettsjinsteande it stedske karakter hat Kopenhagen in soad parken en griene gebieten. De bekendste binne ûnder oare de Kongens Have, Fælledparken en de Botanyske Tún fan Kopenhagen. Oan de súd- en eastkant lizze ferskate strannen, lykas Amager Strandpark, dy't populêr binne foar rekreaasje.
Yn de stedsregio lizze ek ferskate natuergebieten, bosken en marren dy't diel útmeitsje fan de saneamde Fingerplan, wêrby't de stêd him ûntwikkele hat lâns spoarlinen mei griene sônes dêrtusken.
Klimaat Kopenhagen hat in myld seeklimaat (Cfb neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen). De simmers binne oer it generaal myld oant waarm, mei trochsneed temperatueren fan om de 22 °C oerdeis yn july. De winters binne koel, mei trochsneed temperatueren krekt boppe it friespunt. Troch de ynfloed fan de Noardsee en de Eastsee komme ekstreme temperatueren mar selden foar.
De delslach is relatyf lykmjittich oer it jier ferdield. Yn de hjerst en winter komme geregeld stoarmen foar dy't feroarsake wurde troch Atlantyske depresjes. Yn 'e simmer binne de dagen tige lang, wylst de winter koarte dagen en beheind deiljocht hat.
Skiednis Iere skiednis It gebiet dêr't Kopenhagen tsjintwurdich leit, wie al yn de Stientiid bewenne, sa docht bliken út archeologyske fynsten yn de omkriten fan de hjoeddeiske stêd. De geunstige lizzing oan de Sont, de smelle seestrjitte tusken Seelân en Skåne, makke it gebiet gaadlik foar fiskerij, hannel en de oerstek nei it Skandinavyske fêstelân.
Yn de Wytsingtiid ûntstienen ferskate lytse delsettings oan de kust. De wichtichste wie in fiskersplak dat bekend stie as Havn ('haven'). Fanwegen de rike hjerringfangst yn de Sont groeide de delsetting yn de rin fan de 11e en 12e iuw út ta in regionaal hannelssintrum.
Stifting fan de stêd De earste skriftlike fermelding fan de delsetting datearret út de 11e iuw. Yn 1167 joech biskop Absalon, ien fan de machtichste geastliken fan Denemark, opdracht ta de bou fan in festing op it eilantsje Slotsholmen. Dy festing moast de delsetting beskermje tsjin de faak weromkommende oanfallen fan Westslavyske seerôvers.
De festing fan Absalon wurdt tradisjoneel beskôge as it begjin fan de stêd Kopenhagen. Om de festing hinne ûntjoech him in hieltyd gruttere merk- en havenstêd. De namme København is ôflaat fan it Alddúnske Køpmannahavn, dat "keapmanshaven" betsjut.
Yn 1254 krige Kopenhagen stedsrjochten fan biskop Jakob Erlandsen. Dêrmei waard de stêd in selsstannich bestjoerlik sintrum mei eigen privileezjes foar hannel en ambacht.
Midsiuwen Yn de 13e en 14e iuw groeide Kopenhagen út ta ien fan de wichtichste hannelsstêden fan Denemark. De haven profitearre fan de strategyske lizzing oan de Sont, dêr't in grut part fan it skipfeartferkear tusken de Noardsee en de Eastsee lâns fear.
Yn de lette midsiuwen waard de stêd ferskate kearen belegere en plondere. Benammen de Hânze besocht geregeld ynfloed út te oefenjen op de Deenske hannel. Yn 1368 waard Kopenhagen ynnommen troch in Hanzeatyske float, wêrby't de festing foar in grut part ferneatige waard. Nei de frede waard de stêd wer opboud en waarden de ferdigeningswurken fersterke.
Yn de 15e iuw naam it politike belang fan Kopenhagen ta. De Deenske keningen brûkten de stêd hieltyd faker as residinsje, wêrtroch't it bestjoer him stadichoan fan Roskilde nei Kopenhagen ferpleatste.
Keninklike haadstêd thumb|Rekonstruksje fan Kopenhagen om 1500 hinne thumb|Børsen (de beurs) waard yn 1640 oplevere Yn 1443 ferklearre kening Kristiaan I Kopenhagen ta de permaninte residinsjestêd fan de Deenske kroan. Dêrmei waard Kopenhagen de feitlike haadstêd fan it keninkryk.
Yn de 16e iuw groeide de stêd fierder ûnder Kristiaan III, dy't yn 1536 de Reformaasje yn Denemark trochfierde. Tsjerklik besit waard sekularisearre en de macht fan de roomske tsjerke naam sterk ôf.
Under Kristiaan IV (1588–1648) belibbe Kopenhagen ien fan de grutste bloeiperioden út syn skiednis. De kening liet grutte dielen fan de stêd útwreidzje en joech opdracht ta de oanlis fan nije stedswiken en monumintale gebouwen. Yn dat tiidrek ûntstienen ûnder oare: Børsen, it Rosenborg Slot de wyk Christianshavn en de Rûne Toer (Rundetårn). Tagelyk waarden de stedsmuorren en bastions modernisearre om de stêd better tsjin fijannige legers te ferdigenjen.
Yn de 17e iuw waard Kopenhagen meardere kearen bedrige troch Sweden. Tidens de Noardske Oarloch waard de stêd yn 1658–1659 belegere troch de troepen fan kening Karel X Gustaaf fan Sweden. De ynwenners en it Deenske leger wisten de oanfal lykwols ôf te slaan. Nei dy belegering waarden de ferdigeningswurken fierder útwreide. Oan de kust waarden nije forten oanlein om de tagong ta de haven te beskermjen.
Brannen en pest Kopenhagen waard yn de rin fan de 18e iuw troffen troch ferskate rampen. Yn 1711 waard de stêd troffen troch in swiere pest, dy't tsientûzenen slachtoffers makke.
Yn 1728 ûntstie de Grutte Brân fan Kopenhagen. Trije dagen lang stie in grut part fan de binnenstêd yn 'e brân. Likernôch in tredde fan alle gebouwen gie ferlern, wêrûnder tal fan midsiuwske huzen en manuskripten.
Yn 1795 waard de stêd op 'e nij troffen troch in grutte stedsbrân, dy't op 'e nij grutte parten fan it sintrum ferneatige. De weropbou late ta de bou fan brede strjitten en klassisistyske gebouwen dy't hjoed-de-dei noch altyd it stedssilhûet bepale.
Njoggentjinde iuw Tidens de Napoleontyske Oarloggen spile Kopenhagen in wichtige rol yn de Europeeske machtspolityk. Yn 1801 focht de Britske marine ûnder admiraal Horatio Nelson de Earste Slach by Kopenhagen út tsjin de Deenske float. Yn 1807 fierden de Britten in twadde oanfal út. Nei't Denemark wegere syn float oer te jaan, bombardearre de Royal Navy de stêd trije dagen lang. In grut tal gebouwen waard ferneatige en hûnderten boargers kamen om. De Deenske float waard dêrnei troch de Britten meinommen.
Yn de 19e iuw groeide Kopenhagen hurd troch de Yndustriële Revolúsje. De âlde stedswâlen waarden ôfbrutsen, sadat nije wenwiken bûten de eardere ferdigeningsline ûntstean koene. De komst fan it spoar yn 1847 fersterke de posysje fan de stêd as ferfiersknooppunt. Fabriken, skipswerven en pakhuzen soargen foar in sterke ekonomyske groei. Tagelyk waard de ynfrastruktuer modernisearre mei gasferljochting, wetterliedingen, riolearring en letter elektrisiteit. thumb|Slotsholmen kanaal om 1900 hinne Yn de twadde helte fan de 19e iuw waarden bekende kulturele ynstellingen oprjochte en ûntwikkele Kopenhagen him ta it kulturele sintrum fan Denemark.
Tweintichste iuw thumb|Bombardemint fan de RAF op it Gestapo-haadkertier yn Kopenhagen yn maart 1945. By it útbrekken fan de Earste Wrâldoarloch bleau Denemark neutraal. Kopenhagen ûntkaam dêrtroch oan grutte oarlochsskea. Op 9 april 1940 waard Denemark beset troch Nazi-Dútslân. De besetting duorre oant maaie 1945. Hoewol't Kopenhagen relatyf beheinde materiële skea oprûn, spile de stêd in rol yn it Deenske ferset. Yn oktober 1943 slagge in grut part fan de Deenske Joaden der mei help fan it ferset yn om fanút Kopenhagen oer de Sont nei Sweden te ûntkommen.
Yn maart 1945 fierde de Britske loftmacht Operation Carthage út, in bombardemint op it haadkertier fan de Dútske Gestapo yn Kopenhagen. By de aksje waard ek in skoalle troffen, wêrby't in grut tal boargers en bern omkamen.
Nei 1945 ûntwikkele Kopenhagen him ta in moderne Europeeske haadstêd. Nije wenwiken waarden oanlein en de stêd groeide fierder út nei de omlizzende gemeenten. Yn de jierren sechstich en santich waard de metroregio planmjittich útwreide neffens it saneamde Fingerplan, wêrby't nije wen- en wurkgebieten lâns de spoarlinen ûntwikkele waarden mei griene sônes dêrtusken. Yn 1971 waard de eardere militêre kazerne yn Christianshavn beset troch krakers. Dêr ûntstie de frijsteat Christiania, dy't útgroeide ta ien fan de bekendste alternative wenmienskippen fan Europa.
Ienentweintichste iuw