In namfal (bytiden ek nammefal) is in grammatikale foarm fan in haadwurd, foarnamwurd, eigenskipswurd of lidwurd dy't de syntaktyske funksje fan dat wurd yn in sin oanjout. Yn talen mei in namfalsysteem feroaret de foarm fan in wurd neffens syn funksje, bygelyks as ûnderwerp, saaklik foarwerp, meiwurkjend foarwerp of oantsjutting fan besit. It ferskynsel wurdt ek wol kasus neamd, nei it Latynske *casus*.
Namfallen hearre ta de wichtichste middels dêr't talen grammatikale ferhâldingen mei útdrukke. Yn guon talen wurdt benammen de wurdfolchoarder brûkt om de funksje fan wurden yn in sin oan te jaan, wylst yn oare talen de útgong fan it wurd dêrfoar soarget. Talen mei in wiidweidich namfalsysteem kinne dêrtroch gauris in frijere wurdfolchoarder hawwe as talen dy't sokke útgongen net mear hawwe.
It tal namfallen ferskilt sterk fan taal ta taal. Guon talen hawwe mar twa of trije namfallen, wylst oare talen mear as tsien of sels mear as tweintich ûnderskiede. Yn 'e measte Yndo-Jeropeeske talen kamen fan oarsprong teminsten de nominatyf, akkusatyf, genityf en datyf foar. Yn guon talen bestiene dêrneist ek de ablatyf, lokatyf, ynstrumintalis en fokatyf.
De nominatyf wurdt yn 'e regel brûkt foar it ûnderwerp fan 'e sin. De akkusatyf jout meastal it streekrjochte of lijdende foarwerp oan. De datyf wurdt faak brûkt foar it meiwurkjend foarwerp of de ûntfanger fan in hanneling, wylst de genityf benammen besit, komôf of oare foarmen fan ôfhinklikens útdrukt. Oare namfallen hawwe faak romtlike, tydlike of ynstrumintele betsjuttingen.
Yn it Proto-Yndo-Jeropeesk, de rekonstruëarre oertaal fan 'e Yndo-Jeropeeske talen, bestie in útwurke namfalsysteem mei op syn minst acht namfallen. Yn 'e rin fan 'e taalûntwikkeling hawwe de ferskillende dochtertalen dat systeem op ferskillende wizen feroare. Guon talen hawwe de measte namfallen beholden, wylst yn oare talen it hiele systeem hast folslein ferdwûn is.
Yn it Latyn spilen namfallen in sintrale rol yn 'e grammatika. It Latyn hie seis produktive namfallen: de nominatyf, genityf, datyf, akkusatyf, ablatyf en fokatyf. Dy makken it mooglik om sinnen mei in relatyf frije wurdfolchoarder te foarmjen, om't de grammatikale funksje benammen út 'e wurdfoarm ôflaat wurde koe.
Ek yn it Aldgryksk bestie in wiidweidich namfalsysteem. De measte Slavyske talen, lykas it Russysk, Poalsk en Tsjechysk, hawwe hjoed-de-dei noch altyd seis of sân namfallen. It Finsk en it Hongaarsk, dy't net ta de Yndo-Jeropeeske taalfamylje hearre, hawwe sels mear as tsien produktive namfallen, benammen foar it oanjaan fan romtlike relaasjes.
Yn 'e Germaanske talen binne de namfallen yn ferskillende mjitte beholden. It Dútsk hat fjouwer produktive namfallen: nominatyf, akkusatyf, datyf en genityf. It Yslânsk en it Faerøersk hawwe ek fjouwer namfallen en brûke dy noch altyd aktyf yn sawol de skriuwtaal as de sprektaal. It Ingelsk, Nederlânsk en Westerlauwersk Frysk hawwe it grutste part fan it âlde namfalsysteem ferlern.
Yn it Aldfrysk bestie, krekt as yn oare âlde Germaanske talen, in folslein systeem fan namfallen. Haadwurden, eigenskipswurden, foarnamwurden en lidwurden waarden bûgd neffens namfal, tal en geslacht. Fan likernôch de fyftjinde iuw ôf rekken de útgongen stadichoan yn it neigean. Yn it moderne Westfrysk binne de namfallen as grammatikale kategory ferdwûn. Harren funksjes wurde no benammen útdrukt troch wurdfolchoarder, ferhâldingswurden en besitskonstruksjes.
Yn 'e moderne taalkunde wurdt ûnderskie makke tusken morfologyske en syntaktyske namfallen. By morfologyske namfallen feroaret de foarm fan it wurd sels, wylst by syntaktyske namfallen benammen de funksje yn 'e sin bedoeld wurdt, ek as dy net troch in aparte útgong útdrukt wurdt. Dêrtroch wurdt de term namfal ek brûkt by de beskriuwing fan talen dy't gjin klassike namfalsútgong mear hawwe.
Namfallen hearre ta de âldste grammatikale ferskynsels yn 'e Yndo-Jeropeeske talen en foarmje in wichtich ûndersyksgebiet binnen de histoaryske taalkunde en de ferlykjende taalwittenskip. De ûntwikkeling fan namfalsystemen jout wichtige ynformaasje oer de skiednis fan talen en oer de ûnderlinge besibbenskip tusken taalfamyljes.
Sjoch ek Ablatyf Akkusatyf Datyf Fokatyf Genityf Lidwurd Lokatyf Nominatyf Taalkunde Ynstrumintalis
Boarnen Blake, Barry J. (2001), Case, twadde útjefte. Cambridge University Press. Haspelmath, Martin (2002), Understanding Morphology. Arnold. Ringe, Don (2006), From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Oxford University Press. Tiersma, Pieter Meijes (1985), Frisian Reference Grammar. Foris Publications.
Kategory:Grammatika Kategory:Morfology Kategory:Taalkunde