It Deensk (Deensk: dansk) is in Noardgermaanske taal dy't benammen yn Denemark sprutsen wurdt. De taal hat sa'n 5,3 miljoen memmetaalsprekkers en wurdt dêrneist troch inkele hûnderttûzenen minsken as twadde taal brûkt. It Deensk is de algemiene bestjoers- en omgongstaal fan Denemark en hat ek in offisjele posysje op de Fêreu-eilannen. Yn Sleeswyk-Holstein is it erkend as minderheidstaal. Ek op Grienlân, dêr't it Grienlânsk de iennichste amtstaal is, wurdt it Deensk in soad brûkt.
It Deensk heart mei it Noarsk en Sweedsk ta de Eastskandinavyske tûke fan de Noardgermaanske talen. De trije talen binne ûntstien út it Aldnoarsk en steane noch hieltyd ticht byinoar. Benammen yn skrift binne Deensk, Noarsk en Sweedsk foar in grut part ûnderling te begripen. De Deenske útspraak is lykwols yn de rin fan de tiid sterker fan dy fan it Noarsk en Sweedsk ôfwykt. Karakteristyk binne ûnder oare de reduksje fan in soad bylûden, it grutte tal lûden en de saneamde stød.
It moderne Standertdeensk is benammen basearre op de taal fan Kopenhagen en Sjællân, mar njonken de standerttaal besteane ferskate regionale dialekten. De wichtichste dialektgroepen binne it Jutsk, it eilân-Deensk en it Bornholmsk. Histoarysk hearde ek it Skânsk ta it Deenske dialektgebiet; tsjintwurdich wurdt it ornaris ta it Sweedsk rekkene of as in oergongsfoarm tusken beide talen beskreaun.
De skriftlike skiednis fan it Deensk giet werom op it Aldnoarsk. Yn de midsiuwen ûntjoech it Deensk him stadichoan ta in eigen taal en waard yn de lette midsiuwen sterk beynfloede troch it Nederdútsk, benammen troch de hannel mei de Hânze. Yn de 16e iuw waard de Deenske skriuwtaal in fêstere foarm, wylst de stavering en de standerttaal yn de iuwen dêrnei fierder normearre waarden. It Deensk wurdt tsjintwurdich skreaun mei it Latynske alfabet, oanfolle mei de letters æ, ø en å.
Yndieling De skifting tusken de Noardgermaanske talen, de Westgermaanske talen is bard om de tiid fan it Grutte Folkeferfarren hinne. Dêr't de Westgermaanske dialekten al gau útwaaiden yn hieltiten slimmer ûnderling te begripen talen, bleauwen Noardgermaanske talen lang yn ien taal by elkoar; dy taal wurdt it Aldnoarsk neamd. Binnen dat Aldnoarsk wie in dúdlike skieding te meitsjen tusken it Aldwestnoardsk en it Aldeastnoardsk. Ta de westlike groep hearden de foarrinners fan it Noarsk en Yslânsk; it lettere Deensk en it Sweedsk foarmen de eastlike groep. Yn de rin fan de iuwen groeiden de dialekten út ta de hjoeddeistige Skandinavyske skriuwtalen. De talen hawwe wol deselde ûntwikkeling trochmakke. As der in fernijing trochfierd waard yn it iene lân dan barde dat ek al gau yn it oare lân. Dêrom binne it Deensk, Noarsk en Sweedsk ûnderling noch goed te ferstean en is der sprake fan in dialektkontinuum. De skriuwwize fan it Bokmål, ien fan de beide Noarske skriuwtalen, stiet it tichstby de Deenske skriuwtaal.
Wylst it Nederdútsk in protte ynfloed hân hat op it Deensk, bestiet der hjoed-de-dei in hurde taalgrins mei it Dútsk/Nederdútsk.
Underskiedende skaaimerken Hoewol’t Deensk, Noarsk en Sweedsk ticht byinoar steane, hat it Deensk in pear dúdlik ûnderskiedende skaaimerken: De Deenske stød is in bysûndere útspraakeigenskip fan it Deensk. It giet om in koarte ûnderbrekking of brek yn de stim, feroarsake troch in beweging fan de stimbannen. Troch dat ferskynsel kinne wurden dy’t oars itselde klinke, dochs in ferskillende betsjutting krije. De stød komt yn it Noarsk en Sweedsk (standerttaal) net foar. De fokaalfoarried fan it Deensk is mei 27 ferskillende fokalen dúdlik grutter as dy fan it Noarsk en Sweedsk. In protte konsonanten wurde sêft of stom útsprutsen (bygelyks de [d] oan ’e ein fan wurden). Dêrtroch klinkt it Deensk foar bûtensteanders gauris as soenen se de lûden ynslikke.
Taalgebiet & status thumb|left| Yn Denemark binne der goed 5 miljoen minsken dy't it Deensk as memmetaal hawwe. Net formeel fêstlein is it Deensk de facto de amtstaal fan Denemark.
Yn Deenske minderheid yn Sleeswyk-Holstein beslacht sa'n 50.000 minsken. Dy groep is erkend as nasjonale minderheid en as taalminderheid. De measten wenje yn de bestjoerlike distrikten fan Flensboarch, Noardfryslân, Sleeswyk-Flensboarch en Rendsburg-Eckernförde. Neist de Deenske minderheid wenje der noch sa'n 6.000 Denen yn Sleeswyk-Holstein mei de Deenske nasjonaliteit. Der binne sa'n 50 Deensktalige skoallen (basisûnderwiis en fuortset ûnderwiis) yn it noarden fan Sleeswyk-Holstein Minderheiten in Schleswig-Holstein - die dänische Minderheit op schleswig-holstein.de (sjoen op 8 juny 2018).
Op de Faeröer hat it Deensk, neist it Faeröersk, de status fan twadde amststaalFaroese Language op government.fo (sjoen op 8 juny 2018). Op skoallen is it Deensk in ferplicht skoalfak. Der wenje sa'n 1.500 Deensktaligen op de Faeröer eilannen Folkstelling 2011
Op Grienlân spilet it Deensk noch in rol yn it ûnderwiis en by de Deenske ymmigranten dy't der wenje. Yn 2009 ferlear it Deensk syn status as amtstaal, it Grienlânsk is sûnt dy tiid de iennichste amtstaal. Sa'n 12% fan de ynwenners fan Grienlân is fan Deenske komôf Denemark yn it CIA Factbook, mar it is net krekt bekend hoe grut oft de folsleine Deensktalige populaasje is. Nei alle gedachten wenje de measte Deensktaligen yn it Grienlânske haadplak Nuuk/Godthåb. In grut diel fan de Grienlanner befolking brûkt it Deensk as lingua franca.
Sûnt 1990 leare bern op Yslân it Ingelsk as earste frjemde taal. It Deensk komt op it twadde plak mar is wol in ferplicht fak. Yn 1944 hat it Deensk op Yslân syn status as amtstaal ferlern. It Deensk is ien fan de wurktalen fan de Europeeske Uny en de Noardske Ried.
Skiednis De ûntwikkeling fan it Deensk giet werom op it Aldnoarsk, dat sprutsen waard yn hiel Skandinaavje. Yn runeinskripsjes út Denemark, lykas de runestiennen fan Jelling, binne de âlde foarmen mei namfallen en trije geslachten werom te finen, bygelyks dagr (“dei”), konungr (“kening”) en hús (“hûs”).Haugen, Einar. The Scandinavian Languages: An Introduction to Their History. Harvard University Press, 1976. Dy foarmen binne yn it moderne Deensk feroare yn de foarmen dag, konge en hus. In typysk Skandinavysk erfstik is de oanheaksel mei de bepaalde lidwurdútgong, lykas yn hus → huset en dag → dagen.Delsing, Lars-Olof. The Internal Structure of Noun Phrases in the Scandinavian Languages. Lund University, 1993. thumb|Earste side fan de Jutlânske Wet. De tekst is fan 1241, dizze kopy waard om 1350 makke. Fan omtrint it jier 1100 ôf waard it Latynske alfabet ûnder ynfloed fan de kristlike tsjerke it dominante skriuwsysteem. Yn dy perioade ûntjoech de Deenske fariant fan it Aldnoarsk him ta in eigen taal. Tagelyk hie it Deensk in protte ynfloeden fan it Nedderdútsk, troch de hannelsaktiviteiten fan de Hanze. Tal fan lienwurden waarden oernommen, ûnder oare købe (“keapje”), betale (“betelje”), herre (“hear”), snedker (“timmerman”, fan snitker) en borgmester (“boargemaster”).Pedersen, Inge Lise. “Low German influence on Danish.” Nordic Journal of Linguistics, 2000. Ek maritime terminology, lykas skipper, kaj (“kade”) en matros, waard oernommen. Njonken dy ynlieningen bleaune erfwurden út it Aldnoarsk yn gebrûk, bygelyks by (“stêd”, út býr), havn (út höfn) en vindue (út vindauga, “wyn-each”).Bugge, Sophus. Norrøne Tekster og Kvad. Oslo, 1867.
Yn it Middeldeensk (±1350–1500) ferdwûnen de measte namfallen en waard de sinbou bepalend foar de grammatikale funksjes. It Deensk ûntjoech him ta in SVO-taal. De meartalsfoarmen waarden ienfâldiger (ulfr/ulfar waard ulv/ulve) en de genityf waard beheind ta in -s-útgong (kongens slot).Jespersen, Otto. A Modern Danish Grammar. London, 1893. Yn dy perioade ûntstiene ek twa wichtige fonologyske skaaimerken: it saneamde 'bløde d', in sêfte frikatyf [ð] yn wurden as mad, gade en fløde, en de 'stød', in soarte fan glottale knik yn 'e stimbannen dy’t betsjuttingsferskil drage kin. It klassike foarbyld is anden, dat mei stød “de ein” en sûnder stød “de oare” betsjut.Grønnum, Nina. Fonetik og fonologi: Almen og dansk. Akademisk Forlag, 2005.
De Reformaasje joech yn de 16e iuw in krêftige ympuls oan de standerdisearring. De bibeloersetting fan kening Kristiaan III út 1550 levere in autoritative norm op, basearre op it taalgebrûk fan Sjællân (Seelân) en benammen fan Kopenhagen.Kornerup, Bjørn. Danske Bibeloversættelser. København, 1961. Dialekten lykas it Jutsk, Bornholmsk en de eilânfarianten bleaune yn de sprektaal lykwols noch lang bestean. Yn deselde tiid kamen nije lienwurden út it Frânsk en it Nederlânsk yn it Deensk, bygelyks ballet, chauffør en restaurant.Brink, Lars. Det danske sprogs historie. Gyldendal, 2018.
Yn de 18e en 19e iuw waard de Deenske stavering noch konsistinter makke en it waard brûkt as wichtich symboal fan de nasjonale identiteit. Alde staveringen mei kj en gj ferdwûnen en ferskillen mei it Sweedsk en Noarsk waarden dúdliker. Sa bleau it Sweedsk faak by sk (skepp), wylst it Deensk skib brûkte en it Noarsk skip.Teleman, Ulf; Hellberg, Staffan; Andersson, Erik. Svenska Akademiens grammatik. Stockholm, 1999. In foarbyld fan in Dútske ynfloed is jernbane (út Eisenbahn).Brink, Lars & Lund, Jørn. Dansk i tusind år. Gyldendal, 1994.
De 20e iuw brocht radio en televyzje, dy’t soargen foar in sterke standerdisearring fan útspraak en wurdskat. It Kopenhaachsk waard de dominante noarm, ek al bleaune regionale farianten bestean. Yn 1948 waard de letter å ynfierd yn plak fan aa (gaard → gård), en waard it brûken fan haadletters by eigenskipswurden ôfskafd.Skautrup, Peter. Det danske sprogs historie IV: 1914–1948. København, 1970. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard it Ingelsk de wichtichste leveransier fan lienwurden (weekend, job, computer, software), dy’t typysk oanpast waarden oan de Deenske morfology (at streame – streamede, at chatte – chattede).Preisler, Bent. Dansk i tusind år – et sprogsociologisk perspektiv. Roskilde Universitetsforlag, 1999.
Yn de 21e iuw leit de klam op taalbehear yn in globalisearre kontekst. De Dansk Sprognævn spilet in wichtige rol by it fêstlizzen fan de taalnoarm en it balansearjen fan ynternasjonale ynfloeden mei it behâld fan de eigen fonologyske en grammatikale skaaimerken.Dansk Sprognævn. Rapporter og regler. København, ferskate jierren.
Grammatika Geslacht en nomina It Deensk hat twa grammatikale geslachten: it miene geslacht (gearsmolten út it eardere manlik en froulik geslacht) en it ûnsidich geslacht (neutrum). Haadwurden krije it ûnbepaalde lidwurd *en* (miene geslacht) of *et* (ûnsidich). It bepaalde lidwurd is in efterheaksel: *-en* of *-et* (iental) en *-ene* of *-ene* (meartal), bygelyks: *en dag* ('in dei') → *dagen* ('de dei') → *dagene* ('de dagen').
Kasussysteem It Deensk hat mar twa kasussen: nominatyf (basis) en genityf (besit), markearre troch it efterheaksel *-s*, lykas yn it Ingelsk: *dags* ('deis'). Dit is in sterke ferienfâldiging yn ferliking mei it Aldnoarsk, dat fjouwer kasussen hie.
Wurdfolchoarder It Deensk folget yn haadsaken in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), lykas it Ingelsk. Yn haadsinnen jildt lykwols de saneamde V2-regel: de persoansfoarm stiet altyd op it twadde plak yn 'e sin. As de sin begjint mei in bysinsdiel (lykas in tiidsoantsjutting), moat it subjekt en it tiidwurd fan plak wikselje: *Maria spiser æblet* ('Maria yt de apel') → normaal SVO *I dag spiser Maria æblet* ('Hjoed yt Maria it apel') → tiidsoantsjutting foaroan, tiidwurd op it twadde plak
Fragen wurde foarme troch it tiidwurd foar it subjekt te setten: *Spiser hun æblet?* ('Yt se de apel?').
Skriuwwize thumb|Deensk toetseboerd It Deensk wurdt skreaun mei it Latynske alfabet. Der binne trije tekens nei de z tafoege: : Æ/æ, Ø/ø en Å/å. Dizze tekens wurde sjoen as aparte letters. De letters q, w, x en z wurde hast net brûkt.