Shapsug dialect

The Shapsug dialect (; ) is a dialect of Adyghe.Shapsoug dialect The Shapsug dialect is spoken by the Shapsugs, which are one of the largest Circassian population in the diaspora outside Republic of Adygea, alongside Abzakhs. The Shapsug dialect is very similar to the Natukhai dialect and together, they make the Black Sea coast dialects of Adyghe. The Shapsug dialect consists of three main sub dialects: Great Shapsug (North Shapsug), Small Shapsug (South Shapsug) and Hakuchi. The Shapsug dialect is best known as the dialect with palatalized velar stops.

Subdialects

The Black Sea coast dialects Natukhai dialect () Shapsug dialect () North Shapsugs, Great Shapsugs, Kuban Shapsugs dialect (Шапсыгъэ шху). Kfar Kama dialect (Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ): Shapsug dialect spoken by the villagers of Kfar Kama in Israel. South Shapsugs, Small Shapsugs, Coastal Shapsugs Black Sea Shapsugs (Шапсыгъэ-цӀыкӀу) dialect. Hakuchi dialect (ХьакӀуцубзэ, Къарацхаибзэ)

Phonology

Note on Orthography: This article employs Cyrillic characters alongside IPA to assist readers familiar with the Circassian alphabet. However, standard Adyghe orthography contains inconsistencies; notably, the digraph кӀ represents the sound [t͡ʃʼ] despite visually suggesting a velar ejective [kʼ]. To ensure phonetic precision, this article utilizes the following distinctions: чӀ for [t͡ʃʼ], чӀъ for [ʈʂʼ], and кӀь for [kʲʼ].

Orthographic Convention This article uses specific Cyrillic notation to resolve ambiguities in the standard alphabet: чӀ [t͡ʃʼ] (Standard кӀ) чӀъ [ʈʂʼ] (Retroflex) кӀь [kʲʼ] (Palatalized velar)

+ Consonants Labial Alveolar Postalveolar/Palatal Velar Uvular Laryngeal Nasal Plosive/Affricate Fricative ~ Sonorant

Palatalized velar stops

In the Shapsug and Natukhai dialects there is a palatalized voiced velar stop , a palatalized voiceless velar stop and a palatalized velar ejective that were merged with дж , ч and кӀ in most Adyghe dialects.Палатализация (смягчение) и аффрикатизация согласных Переднеязычные мягкие шипящие аффрикаты дж, ч, к1 Консонантная система уляпского говора в сопоставлении с аналогами других диалектов адыгских языков The Shapsug dialect also has ч , дж and кӀ in words like чэмы "cow", джэмышх "spoon" and кӀалэ "boy".

Shapsug гь became дж in other dialects:

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA shirt гьанэ ɡʲaːna джанэ dʒaːna джанэ dʒaːna pants гъошэгь ʁʷaʃaɡʲ гъончэдж ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъуэншэдж ʁʷanʃad͡ʒ now гьы ɡʲə джы dʒə джы dʒə fur coat гьэдыгу ɡʲadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ to studyto read егьэн jaɡʲan еджэн jadʒan еджэн jadʒan game гьэгу ɡʲagʷ джэгу d͡ʒagʷ джэгу d͡ʒagʷ bitter дыгьы dəɡʲə дыджы dəd͡ʒə дыдж dəd͡ʒ sick сымагьэ səmaːɡʲa сымаджэ səmaːd͡ʒa сымаджэ səmaːd͡ʒa bold шъхьэгьашъо ʂħaɡʲaːʃʷa шъхьэджашъо ʂħad͡ʒaːʃʷa evil бзагьэ bzaːɡʲa бзаджэ bzaːd͡ʒa бзаджэ bzaːd͡ʒa that's it гьары ɡʲaːrə джары d͡ʒaːrə джары d͡ʒaːrə noon щэгьагъо ɕaɡʲaːʁʷa щэджагъо ɕad͡ʒaːʁʷa шэджагъуэ ʃad͡ʒaːʁʷa infidel гьаур ɡʲaːwər джаур d͡ʒaːwər джаур d͡ʒaːwər to stand up тэгьын taɡʲən тэджын tad͡ʒən тэджын tad͡ʒən dance угь wəɡʲ удж wəd͡ʒ удж wəd͡ʒ

Shapsug кь became ч in other dialects:

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA sword кьатэ kʲaːta чатэ t͡ʃaːta джатэ d͡ʒaːta barrel пхъэкьай pχapkʲaːj пхъэчай pχapt͡ʃaːj чей t͡ʃaj throat кьый kʲəj чый t͡ʃəj чий t͡ʃəj chicken кьэт kʲat чэты t͡ʃatə джэд d͡ʒad chick кьэтжъые kʲatʐəja чэтыжъые t͡ʃatəʐəja джэджьей d͡ʒadʑej cat кьэтыу kʲatəw чэтыу t͡ʃatəw джэдыу d͡ʒadəw glass апкь ʔaːpkʲ апч ʔaːpt͡ʃ абдж ʔaːbd͡ʒ brushwood кьы kʲə чы t͡ʃə чы t͡ʃə crack кьэ kʲa чэ t͡ʃa чэ t͡ʃa to crack кьэн kʲən чэн t͡ʃən чэн t͡ʃən shop тукьан təkʲaːn тучан tət͡ʃaːn тучан tət͡ʃaːn goatling кьэцӀы kʲat͡sʼə чэцӀы t͡ʃat͡sʼə gate кьэупчъ kʲawəpt͡ɕ чэупчъ t͡ʃawəpt͡ʂ чоубжэ t͡ʃawbdʒa marriage нэкьыхь nakʲəħ нэчыхь nat͡ʃəħ нэчыхь nat͡ʃəħ cheerful кьэфы kʲafə чэфы t͡ʃafə джэху d͡ʒaxʷ hovel кьыл kʲəl чыл t͡ʃəɮ чыл t͡ʃəɮ humming top кьынэ kʲəna чынэ t͡ʃəna чын t͡ʃən to spin гъэкьэрэзын ʁakʲarazən гъэчэрэзын ʁat͡ʃrazən гъэджэрэзын ʁad͡ʒarazən to pick (fruit) пыкьын pəkʲən пычын pət͡ʃən пычын pət͡ʃən to tear (paper) кьэтхъэн kʲatχan чэтхъэн t͡ʃatχan зэфӀэтхъын zafʼatχən

Shapsug кӀь became кӀ in other dialects:

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA tail кӀьэ kʲʼa кӀэ t͡ʃʼa кӀэ t͡ʃʼa egg кӀьакӀьэ kʲʼaːkʲʼa кӀэнкӀэ t͡ʃʼant͡ʃʼa джэдыкӀэ d͡ʒadət͡ʃʼa skirt кӀьэпхын kʲʼapxən кӀэпхын t͡ʃʼapxən кӀэпхын t͡ʃʼapxən Temirgoy кӀьэмгуе kʲʼamɡʷəja кӀэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja кӀэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja smithy кӀьыщ kʲʼəɕ кӀыщ t͡ʃʼəɕ кӀыщ t͡ʃʼəɕ ceiling кӀьашъо kʲʼaːʃʷa кӀашъо t͡ʃʼaːʃʷa кӀафэ t͡ʃʼaːfa rope кӀьапсэ kʲʼaːpsa кӀапсэ t͡ʃʼaːpsa кӀапсэ t͡ʃʼaːpsa edge цакӀьэ t͡saːkʲʼa цакӀэ t͡saːt͡ʃʼa дзакӀэ d͡zaːt͡ʃʼa to scream кӀьыин kʲʼəjən кӀыин t͡ʃʼəjən кӀыин t͡ʃʼəjən gun кӀьэрахъо kʲʼaraːχʷa кӀэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӀэрахъуэ t͡ʃʼaraːχʷa long кӀьэхьы kʲʼaħə кӀыхьэ t͡ʃʼəħa кӀыхь t͡ʃʼəħ short кӀьако kʲʼaːkʷa кӀако t͡ʃʼaːkʷa кӀагуэ t͡ʃʼaːɡʷa to kill укӀьын wkʲʼən укӀын wt͡ʃʼən укӀын wt͡ʃʼən to move away ӀукӀьын ʔʷəkʲʼən ӀукӀын ʔʷət͡ʃʼən ӀукӀын ʔʷət͡ʃʼən key ӀукӀьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӀункӀыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӀункӀыбз ʔʷənt͡ʃʼəbz day after tomorrow нэущымыщкӀь nawɕəməʃkʲʼ неущымыкӀ najwɕəmət͡ʃʼ пщэдей pɕadaj to wink енэкӀьэон janakʲʼawan енэкӀэон janat͡ʃʼawan енэкӀэуэн janat͡ʃʼawan beard жакӀьэ ʒaːkʲʼa жакӀэ ʒaːt͡ʃʼa жьакӀэ ʑaːt͡ʃʼa poor тхьэмыщкӀь tħaməɕkʲʼ тхьамыкӀ tħaːmət͡ʃʼ тхьэмыщкӀэ tħaməɕt͡ʃʼa to be ashamed укӀьытэн wəkʲʼətan укӀытэн wət͡ʃʼətan укӀытэн wət͡ʃʼətan

Retroflex affricates

The retroflex affricate consonants чъ and чӀ (that exist in Chemguy and Bzhedug dialects) merged with the palato-alveolar affricate consonants ч and кӀ in the Shapsug and Natukhai dialects.Переднеязычные твердые шипящие аффрикаты дж, чъ, ч1 Chemguy чъ became ч in Shapsug :

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA tree чыг t͡ʃəɣ чъыгы ʈʂəɣə жыг ʒəɣ to sleep чыен t͡ʃəjan чъыен ʈʂəjan жыен ʒəjan cold чыӀэ t͡ʃəʔa чъыӀэ ʈʂəʔa щӀыӀэ ɕʼəʔa to run чэн t͡ʃan чъэн ʈʂan жэн ʒan to run down ечэхын jat͡ʃaxən ечъэхын jaʈʂaxən ежэхын jaʒaxən goat ачэ aːt͡ʃa ачъэ aːʈʂa ажэ aːʒa number пчагъэ pt͡ʃaːʁa пчъагъэ pʈʂaːʁa бжагъэ bʒaːʁa door пчэ pt͡ʃa пчъэ pʈʂa бжэ bʒa door handle пчэпсы pt͡ʃapsə пчъэпсы pʈʂapsə бжэпсы bʒapsə

Chemguy чӀ became кӀ in Shapsug : Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA stands under чӀэт t͡ʃʼat чӀъэт ʈʂʼat щӀэт ɕʼat sits under чӀэс t͡ʃʼas чӀъэс ʈʂʼas щӀэс ɕʼas lies under чӀэлъ t͡ʃʼaɬ чӀъэлъ ʈʂʼaɬ щӀэлъ ɕʼaɬ area чӀыпӀэ t͡ʃʼəpʼa чӀъыпӀэ ʈʂʼəpʼa щӀыпӀэ ɕʼəpʼa debt чӀыфэ t͡ʃʼəfa чӀъыфэ ʈʂʼəfa щӀыхуэ ɕʼəxʷa earth чӀыгу t͡ʃʼəɡʷ чӀъыгу ʈʂʼəɡʷ щӀыгу ɕʼəɡʷ bottom чӀэ t͡ʃʼa чӀъэ ʈʂʼa щӀэ ɕʼa strong, force кӀуачӀэ kʷʼaːt͡ʃʼa кӀуачӀъэ kʷʼaːʈʂʼa кӀуащӀэ kʷʼaːɕʼa iron гъучӀы ʁʷət͡ʃʼə гъучӀъы ʁʷəʈʂʼə гъущӀы ʁʷəɕʼы daw къуачӀэ qʷaːt͡ʃʼa къуанчӀъэ qʷaːnʈʂʼa къуанщӀэ qʷaːnɕʼa bumblebee чӀыбжь t͡ʃʼəbʑ чӀъыбжь ʈʂʼəbʑ щӀыбжь ɕʼəbʑ badger чӀыкъо t͡ʃʼəqʷa чӀъыкъу ʈʂʼəqʷ щӀыкъу ɕʼəqʷ dark чӀапсӀэ t͡ʃʼaːpsʼa чӀъапцӀэ ʈʂʼaːpt͡sʼa щӀапцӀэ ɕʼaːpt͡sʼa to ask упчӀэн wəpt͡ʃʼan упчӀъэн wəpʈʂʼan упщӀэн wəpɕʼan gem, jewel мычӀы mət͡ʃʼə мычӀъы məʈʂʼə мыщӀы məɕʼə clew хъучӀанэ χʷət͡ʃʼaːna хъучӀъанэ χʷəʈʂʼaːna хъущӀанэ χʷəɕʼaːna to bury чӀэтӀэн t͡ʃʼatʼan чӀъэтӀэн ʈʂʼatʼan щӀэтӀэн ɕʼatʼan

Dropped consonants

In the Great Shapsug dialect (Like Bzhedug dialect) in some cases the consonants н , м and р are dropped and are not pronounced.Наращение сонорных согласных

The consonant м is dropped before bilabial stops б , п , пӀ :

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA calm сабыр saːbər самбыр saːmbər самбыр saːmbər Saturday шэбэт ʃabat шэмбэт ʃambat щэбэт ɕabat finger Ӏэпхъабэ ʔapχaːba Ӏэхъуамбэ ʔaχʷaːmba Ӏэпхъуамбэ ʔapχʷaːmba toe лъэпхъабэ ɬapχaːba лъэхъуамбэ ɬaχʷaːmba лъэпхъуамбэ ɬapχʷaːmba wide шъуабгъо ʃʷaːbʁʷa шъуамбгъо ʃʷaːmbʁʷa фабгъуэ faːbʁʷa peel шъуапӀэ ʃʷaːpʼa шъуампӀэ ʃʷaːmpʼa фампӀэ faːmpʼa board пхъэбгъу pχabʁʷ пхъэмбгъу pχambʁʷ пхъэбгъу pχabʁʷ worm хьэблыу ħabləw хьамлыу ħaːmɮəw хьэмбылыу ħambəɮəw

The consonant н is dropped before postalveolar affricates дж , ч , кӀ and before alveolar stops д , т , тӀ :

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA egg кӀьакӀьэ kʲʼaːkʲʼa кӀэнкӀэ t͡ʃant͡ʃa джэдыкӀэ d͡ʒadət͡ʃʼa sweat пкӀатӀэ pt͡ʃʼaːtʼa пкӀантӀэ pt͡ʃʼaːntʼa пщӀантӀэ pɕʼaːntʼa broom пхъэкӀыпхъэ pχat͡ʃʼəpχa пхъэнкӀыпхъэ pχant͡ʃʼəpχa жыхапхъэ ʒəxaːpχa mud псыжъы psəʐə псынжъы psənʐə flue pipe оджэкъ wad͡ʒaq онджэкъ wand͡ʒaq rice пыдж pəd͡ʒ пындж pənd͡ʒ пынжь pənʑ pillow шъхьатэ ʂħaːta шъхьантэ ʂħaːnta щхьэнтэ ɕħanta bean гьэч ɡʲat͡ʃ джэнчы d͡ʒant͡ʃə джэш d͡ʒaʃ pants гъочэгь ʁʷaʃaɡʲ гъончэдж ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъуэншэдж ʁʷanʃad͡ʒ fast псыкӀэ psət͡ʃʼa псынкӀэ psənt͡ʃʼa псынщӀэ psənɕʼa shovel хьацэ ħaːt͡sa хьанцэ ħaːnt͡sa хьэнцэ ħant͡sa blue шъухъуатӀэ ʃʷχʷaːtʼa шхъуантӀэ ʃχʷaːntʼa шхъуантӀэ ʃχʷaːntʼa key ӀукӀьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӀункӀыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza ӀункӀыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza vein лъытфэ ɬətfa лъынтфэ ɬəntfa лъынтхуэ ɬəntxʷa heavy отэгъу wataʁʷ онтэгъу wantaʁʷ уэндэгъу wandaʁʷ knee лъэгуаджэ ɬaɡʷaːd͡ʒa лъэгуанджэ ɬaɡʷaːnd͡ʒa лъэгуажьэ ɬaɡʷaːʑa butterfly хьэтӀрэпӀый ħatˈrapˈəj хьампIырашъу ħampˈəraːʃʷ хьэндырабгъуэ ħandəraːbʁʷa noise жъот ʒʷat жъонт ʒʷant peanuts чӀыдэ t͡ʃʼəda чӀындэ t͡ʃʼənda щӀыдэ ɕʼəda wrong пхэдж pxad͡ʒ пхэндж pxand͡ʒ пхэнж pxandʒ chair пхъэтӀэкӀу pχatʼakʷʼ пхъэнтӀэкӀу pχantʼakʷʼ пхъэнтӀэкӀу pχantʼakʷʼ slim гъолагъэ ʁʷalaːʁa гъонлагъэ ʁʷanɮaːʁa - - to crawl цӀэлъэн t͡sʼaɬan цӀэнлъэн t͡sʼanɬan - - to loose лэлэн ɮaɮan лэнлэн ɮanɮan лэлэн ɮaɮan to spit ужъутхэн wəʒʷətxan ужъунтхэн wəʒʷəntxan убжьытхэн wəbʑətxan to load узэдын wəzadən узэндын wəzandən узэдын wəzadən glue пцатхьэ pt͡saːtħa пцантхьэ pt͡saːntħa - -

Notes:

In other Adyghe dialects (ex. Abzakh), it is хьантIрэпIий or хьантIэрэпIий which is much similar to the Shapsug word. The consonant р is dropped before a voiceless alveolar stop т :

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA corn натыф naːtəf натрыф naːtrəf нартыху naːrtəxʷ Nart нат naːt нарт naːrt нарт naːrt gender фыкъо fəqʷa фыркъо fərqʷa хукхъуэ xʷərqχʷa marj мадж maːd͡ʒ мардж maːrd͡ʒ марж maːrʒ to crush пӀытӀын pʼətʼən пӀыртӀын pʼərtʼən to ripen тӀыгъон tʼəʁʷan тӀыргъон tʼərʁʷan тӀыгъуэн tʼəʁʷan frog хьантӀыкъуакъу ħaːntʼəqʷaːqʷ хьантӀаркъу ħaːntʼarqʷ хьэндыркъуакъуэ ħandərqʷaːqʷa scar тыкъо təqʷa тыркъо tərqʷa дыркъуэ dərqʷa

Notes: In other Adyghe dialects (ex. Abzakh), it is хьантӀыркъуакъу which is much similar to the Shapsug and Kabardian word. In the Shapsug variant, the consonant р is dropped.

Aspirated consonants

Others

In some Shapsug and Natukhai dialects there exist an alveolar ejective fricative that correspond to in other dialects such as Abzakh, Bzhedug, Temirgoy, and Kabardian.Спирантизация аффрикат

Shapsug сӀ ↔ цӀ in other dialects:

Meaning Shapsug Standard Adyghe KabardianCyrillicIPACyrillicIPACyrillicIPA name сӀэ sʼa цӀэ t͡sʼa цӀэ t͡sʼa lie псӀы psʼə пцӀы pt͡sʼə пцӀы pt͡sʼə black шӀусӀэ ʃʷʼəsʼa шӀуцӀэ ʃʷʼət͡sʼa фӀыцӀэ fʼət͡sʼa to yell сӀэсӀэн sʼasʼan цӀэцӀэн t͡sʼat͡sʼan цӀэцӀэн t͡sʼat͡sʼan naked псӀанэ psʼaːna пцӀанэ pt͡sʼaːna пцӀанэ pt͡sʼaːna wet сӀынэ sʼəna цӀынэ t͡sʼəna цӀынэ t͡sʼəna sharp папсӀэ paːpsʼa папцӀэ paːpt͡sʼa папцӀэ paːpt͡sʼa to lay eggs кӀьэсӀын kʲʼəsʼən кӀэцӀын t͡ʃʼət͡sʼən кӀэцӀын t͡ʃʼət͡sʼən dark-skinned къуапсӀэ qʷaːpsʼa къуапцӀэ qʷaːpt͡sʼa къуапцӀэ qʷaːpt͡sʼa nit (louse egg) сӀакӀьэ sʼaːkʲʼa цӀакӀэ t͡sʼaːt͡ʃʼa - - barefoot лъапсӀэ ɬaːpsʼa лъапцӀэ ɬaːpst͡sʼa лъапцӀэ ɬaːpst͡sʼa swallow (bird) псӀашъухъо psʼaːʃʷχʷa пцӀашхъо pt͡sʼaːʃχʷa пцӀашхъо pt͡sʼaːɕχʷa to envy енэсӀын janasʼən енэцӀын janat͡sʼən енэцӀын janat͡sʼən to close eyes гъэупӀысӀэн ʁawpʼəsʼan гъэупӀыцӀэн ʁawpʼət͡sʼan гъэупӀыцӀэн ʁawpʼət͡sʼan to throw upon хэупсӀэн xawpsʼan хэупцӀэн xawpt͡sʼan хэупцӀэн xawpt͡sʼan to shit сӀын sʼən цӀын t͡sʼən цӀын t͡sʼən