mini|Titelseite des Phytobasanos mini|Doppelseite des Phytobasanos Phytobasanos sive plantarum aliquot historia (etwa: Pflanzenprüfstein oder die Geschichte einiger Pflanzen) ist ein 1592 in Neapel erschienenes Werk von Fabio Colonna. In ihm werden zum ersten Mal Pflanzen mittels Kupferstichen dargestellt. Der Titel Φυτοϐασανο (Phytobasanos) leitet sich von den altgriechischen Worten „φυτό“ (phyto) für Pflanze und „βάσανος“ (basanos) für Prüfstein ab.
Werk Der Quartband ΦΥΤΟΒΑΣΑΝΟΣ sive plantarum aliquot historia, in qua describuntur diversi generis plantae veriores ac magis facie viribusque respondentes antiquorum Theophrasti, Dioscoridis, Plinii, Galeni aliorumque delineationibus, ab aliis hucusque non animadversae. Fabio Columna authore. Accessit etiam piscium aliquot plantarumque novarum historia eodem authore wurde von Orazio Salviani (tätig 1565–1596) für die Verleger Giovanni Giacomo Carlino († 1616) und Antonio Pace gedruckt.
Er besteht aus zwei Teilen mit insgesamt 37 ganzseitigen Kupferstichen, die von einem gedruckten Ornamentrahmen umgeben sind. Die Kupferstiche sind im Naturselbstdruckverfahren hergestellt und nicht nummeriert. Das Werk ist Kardinal Marco Antonio Colonna (1523–1597) gewidmet.
1744 erschien eine zweite, durch Simon Giovanni Bianchi (1693–1775, genannt Jano Planci) kommentierte Ausgabe. Sie enthält zwei zusätzliche Tafeln sowie eine Lebensbeschreibung Colonnas.
Inhalt Der erste Teil des Werkes umfasst 120 Seiten mit 26 Pflanzenabbildungen. Die Beschreibung einer Pflanze umfasst die Abschnitte Nomen & Etymon, Descriptio, Forma, Tempus, Locus und Vires. Die Reihenfolge der Abschnitte variiert. In ihnen werden der Pflanzenname und dessen Etymologie, ihre Erscheinung in Form von Blüte, Sprossachse und Wurzel, ihre Blütezeit, ihr Lebensraum sowie ihre medizinische Eigenschaften besprochen. Colonnas Hauptquelle ist Pedanios Dioskurides De materia medica. Darüber hinaus zitiert er Galenos, Plinius den Älteren (Naturalis historia) und Paulos von Aigina. Außerdem bringt er eigene Beobachtungen mit ein. Seine Quellen sind als Marginalie am Seitenrand vermerkt.
Der zweite Teil umfasst 32 Seiten mit elf Abbildungen. Er fungiert als Anhang und ergänzt das Werk mit zusätzlichen Informationen, die Colonna während der Bearbeitung des Hauptteils gewonnen hatte. Vier der elf Kupferstiche bilden Meeresbewohner, darunter Rochen, ab.
Den Abschluss bilden eine Liste mit Verbesserungen, ein alphabetischer Index und eine Liste mit Berichtigungen.
Gliederung Dedica: Illustrissimo et Reverendiss. D. S.R.E. Cardinali Marco Antonio Columnae Ad Lectorem Franciscus Maurus Maidensis ad Lectorem Hieronymi Columanae Studiosum
Plantarum aliquot antiquorum delineationibus magis respondentium historia. Fabio Columna Auctore Isopyrum Dioscoridis Aegyptiorum Malinathalle Theophrasti, Anthalium Plinio Chrondilla prima Dioscoridis Chondrilla altera Dioscoridis Alisma, sive Damassonium Dioscordis Alismatis sive Damassonij genus alterum Plinij Acinos Dioscoridis Alyssum Dioscoridis Alysson Antonij Coi. Sideritis heraclea Dioscoridis Pycnocomon Dioscoridis Sempervivum tertium Diosc. (et) Plinij Solanum Manicum Dioscoridis Clymenum Dioscoridis Astragalus Dioscoridis Radix Idaa Dioscoridis Siderits tertia Dioscoridis Tragium alterum Dioscoridis Epimedium Dioscoridis Sifer Dioscoridis Elephoboscon Dioscoridis Papaver Heracleum Theophrasti, (et) Dioscoridis Phyteuma Discoridis Erinus Nicandri (et) Dioscoridis Hippophaestum vel Hippophaes Dioscoridis Apocynum Dioscoridis Phu Dioscoridis
Piscium Aliquot Plantarumque Novarum historia Fabio Columna Auctore Ad Lectorem De Rhinobato, sive Squatinoraia Pastinaca marina Dioscoridis Stella Marina Altera Conchas vulgo Anatiseras, non esse fructus terrestres, neque ex ijs Anates oriri: sed Balani marinae speciem Ocymoides Lychnitis reptante radice Tragopogon laciniatis folijs Absinthium Montanum Abrotoni foemina flore Trachelium Tragopogi folio montanum Sinapi alterum agreste nostras Alsines facie planta nova Erini, sive Rapunculi minimum genus Phyteuma minus, Scabiosa parva, floribus Ocimi laciniatis atque odoris Index eorum quae in hoc volumine continentur
Illustrationen
Literatur
Federico Tognoni: Nature described: Fabio Colonna and natural history illustration. In: Nuncius. Band 20, Nr. 2, 2005, S. 347–370. Lucia Tongiorgi Tomasi, Tony Willis: An Oak Spring Herbaria. Herbs and Herbals from the Fourteenth to the Nineteenth Centuries: A Selection of the Rare Books, Manuscripts and Works of Art in the Collection of Rachel Lambert Mellon. Upperville 2009, ISBN 978-0-9654508-1-2, S. 72–79.
Weblinks
ΦΥΤΟΒΑΣΑΝΟΣ (Phytobasanos) im Projekt Nova Scientia: Early Modern Scientific Literature and Latin (NOSCEMUS)
Erstausgabe Scan der Biodiversity Heritage Library Scan des Münchener Digitalisierungszentrums Scan des Museo Galileo Scan der University of Oklahoma Libraries Special Collections
2. Ausgabe, 1744 Scan des Münchener Digitalisierungszentrums Scan der in der Digitalen Bibliothek des Real Jardín Botánico de Madrid Scan der Stadtbibliothek von Lyon
Kategorie:Literatur (16. Jahrhundert)