mini|hochkant=1.5|Grabanlage Kaiser Maximilians I., Innsbruck, Hofkirche

Die lateinische Widmungsinschrift und die 24 lateinischen Bildüberschriften auf dem Grabmal Kaiser Maximilians I. in der Hofkirche in Innsbruck preisen das Lebenswerk des Kaisers Maximilian I.

Die Innsbrucker Hofkirche und das Grabmal Kaiser Maximilians I.

Die 1563 eingeweihte Hofkirche in Innsbruck wurde als imposanter Memorialort für Kaiser Maximilian I. (1459–1519) von dessen Enkel Kaiser Ferdinand I. (1503–1564) errichtet. Mitten im Kirchenraum in der Achse des Hochaltars befindet sich das mächtige marmorne Kenotaph Kaiser Maximilians I., von einem schmiedeeisernen Prachtgitter umgeben. Erst 1584 unter Maximilians Urenkel Erzherzog Ferdinand II. (1529–1595) wurde es fertiggestellt. Auf der gestuften marmornen Deckplatte der Tumba kniet die bronzene Deckelskulptur des Kaisers in Anbetung vor Gott. Unterhalb der Deckplatte finden sich die lateinische Widmungsinschrift und an den Tumbawänden 24 lateinische Inschriften in goldenen Buchstaben auf schwarzem Marmor, die zusammen mit 24 Bildreliefs in weißem Marmor Vita und Lebenswerk des Verstorbenen festhalten. Als Ensemble von überlebensgroßen Bronzestatuen halten die Schwarzen Mander, darunter auch Frauen, eine Versammlung von Ahnen, Familienangehörigen und Vorbildern, Grabwache. Die sterblichen Überreste des Kaisers liegen in der St.-Georgs-Kathedrale der Burg in Wiener Neustadt, die Bestattung seines Herzens in der Liebfrauenkirche in Brügge bei seiner ersten Ehefrau soll Legende sein.

Die Inschriften

Die Widmungsinschrift mini|Detail der umlaufenden Widmungsinschrift an der Vorderseite links („…INSIGNIA FACTA TABELLIS…“) Unterhalb der weißgeäderten roten Deckplatte der Tumba lässt sich ein umlaufendes Schriftband entdecken mit der lateinischen Widmungsinschrift des Kenotaphs. In ihr würdigt Kaiser Ferdinand I. das Wirken seines Großvaters Kaiser Maximilian I. in Krieg und Frieden und dessen wissenschaftliche und literarischen Interessen in Liebe und Dankbarkeit. Die Wiedergabe der Inschrift erfolgt in Großbuchstaben wie am Kenotaph, der Buchstabe U erscheint als V, die Abkürzungen sind in runde Klammern gesetzt.

IMPERATORI CAES(ari) MAXIMILIANO PIO FOELICI, AVG(vsto) PRINCIPI, TVM PACIS TVM BELLI ARTIBVS, OMNIVM AETATIS SVAE REGVM LONGE CLARISSIMO, SVB CVIVS FOELICI IMPERIO, INCLYTA GERMANIA DVLCISSIMA IPSIVS PATRIA, TAM ARMIS QVAM LITERARVM STVDIIS PLVSQVAM VNQVAM ANTEHAC FLORERE, CAPVTQVE SVPER ALIAS NATIONES EXTOLLERE CEPIT, CVIVS INSIGNIA FACTA TABELLIS INFERIORIBVS, QVAMVIS SVB COMPENDIO EXPRESSA CONSPICVVNTVR IMP(erator) CAES(ar) FERDINANDVS PIVS FOELIX, AVGVSTVS, AVO PATERNO PERQVAM COLENDO, AC BENEMERITO, PIETATIS, ATQVE GRATITVDINIS ERGO P(osvit). NATVS EST XXVII MARTII ANNO DOMINI MCCCCLVIIII OBIIT ANNO DO(mini) MDXIX DIE XII MENSIS IANVARII.Christoph Haidacher, Dorothea Diemer: Maximilian I. Der Kenotaph in der Hofkirche zu Innsbruck. Innsbruck/Wien 2004, S. 87.

Die Inschriften über den Bildreliefs

Die 24 lateinischen vergoldeten Inschriften auf schwarzem Marmorgrund fungieren als Überschrift zu dem jeweiligen Bildrelief aus weißem Marmor darunter. Dreizeiligkeit und Großbuchstaben, wobei V für U und die Ligatur Æ für AE geschrieben werden, entsprechen dem Original, das auch für MP und TE Ligaturen verwendet, ebenso die Nummerierung unter den Inschriften. Abkürzungen sind in runden Klammern aufgelöst, notwendige Ergänzungen in eckige Klammern gesetzt. Der Zusammenfassung der einzelnen Inschriften geht jeweils die Jahreszahl voraus, die der zeitlichen Einordnung der erwähnten Geschehnisse dient. Den rahmenden Schmuck der Inschriften bilden querrechteckige Kartuschen aus weißem Marmor, beidseitig gestützt von einem spielerisch bewegten Putto.

Inschrift Nr. 1

mini MATRIMONIO CVM MARIA POTENTISS(I):mi BVRGVNDIONV(m) DVCIS CAROLI FILIA CONTRACTO, OPVLENTISSIMÆ BELGA: RVM AC SEQVANOR(vm) DITIONES, AVSTRIACÆ DOMVI ADIECTÆ 1 1477: Heirat des 18-jährigen Erzherzogs Maximilian I. mit der 20-jährigen Maria von Burgund, der Tochter Karls des Kühnen, und Erweiterung des Herrschaftsgebiets des Hauses Österreich durch das Erbe Marias

Inschrift Nr. 2

mini FVSO AD GVYNEGATAM VICVM GALLORV(m), QVI EX TRIGINTA MILLIBVS HOMINVM CONSTABAT, EXERCITV MAGNA PARS HA: NNONIÆ, VNACVM IMPERIALI VRBE CAMERACO, RECEPTA 2 1479: Sieg Erzherzogs Maximilian I. über die Franzosen im Burgundischen Erbfolgekrieg bei Guinegate und Wiedergewinnung eines großen Teils des Hennegaus und der Reichsstadt Cambrai

Inschrift Nr. 3

mini ATREBATVM ARTHESIÆ METROPOLIS, QVÆ ANTEA GALLOR(um) ARMIS CESSERAT, EGREGIO STRATAGEMATE PER NOCTVRNAS INSIDIAS DE// CEPTIS HOSTIVM CVSTODIIS, IN POTESTATEM REDACTA 3 1492: Eroberung des von den Franzosen besetzten Arras im Artois im Burgundischen Erbfolgekrieg

Inschrift Nr. 4

mini VIVENTE ADHVC PATRE FRIDE(ri)co III IMP:(eratore), A SACRI RO:(mani) IMPE:(rii) ELEC// TORIBVS, IN REGEM RO:(manorvm) VNANIMITER ELECTVS, AC PAVLO POST AQVISGRANI ADHIBITIS RITE CÆREMONIIS, CORONATVS 4 1486: Krönung Maximilians I. zum römisch-deutschen König in Aachen noch zu Lebzeiten seines Vaters Kaiser Friedrich III.

Inschrift Nr. 5

mini IVNCTIS CVM PATRVELE SIGISMV(n)DO ARMIS, ROVERETVM OP: PIDVM EXPVGNATVM, AC VENETOR(vm) COPIÆ VNACVM DVCE ROBERTO SANSEVERINO, AD VICVM CALLIANVM DELETÆ 5 1487: In der Auseinandersetzung mit Venedig Sieg Erzherzogs Sigmund von Tirol, Cousin von Maximilians Vater Friedrich III., bei CallianoIn dieser Schlacht fand der venetianische Feldherr Roberto Sanseverino, ein italienischer Condottiere, Verwandter der Sforzas, in der Etsch den Tod. Die monumentale Grabplatte aus rötlichem Veroneser Marmor zu seinen Ehren im Dom von Trient, ein Werk des Kemptner Bildhauers Lux Maurus wurde von Maximilian I. veranlasst. Damals wurde auch der Markt von Bozen nach Mittenwald verlegt. Noch heute erinnert alle Jahre daran in Mittenwald ein historisches Markttreiben

Inschrift Nr. 6

mini VNIVERSA INFERIORIS AVSTRIÆ PROVINCIA, QVÆ VNACV(m) METROPO// LI VIENNA, IN POTESTATEM MATHIÆ CORVINI INCLYTI HVNGARIÆ RE// GIS DEVENERAT, INTRA TRIVM MENSIVM SPACIVM, RECVPERATA 6 1490: Rückgewinnung Wiens und Niederösterreichs nach dem Tod des ungarischen Königs Matthias Corvinus

Inschrift Nr. 7

mini ALBA REGALIS VRBS NOBILIS:(si)ma IN QVA REGES HVNGARIÆ, ET INAVGV// RARI, ET SEPELIRI SOLEBANT, VALIDO EXERCITV CINCTA ET EXPV: GNATA, INGENSQ(ve) VNIVERSO ILLI REGNO, TERROR ILLATVS 7 1490: In den Auseinandersetzungen mit Ungarn Eroberung der ungarischen Königsstadt Stuhlweißenburg

Inschrift Nr. 8

mini FACTA CVM CAROLO VIII GALLORV(m) REGE PACE, MARGARITHA FILIA VNACVM OPVLENTISSIMIS BVRGVND:(iae) AC ARTHESIÆ CO// MITATIBVS, ANTE ID TEMPVS A LVD(ovico) XI OCCVPATIS, RECEPTA 8 1493: Rückkehr von Maximilians Tochter Margaretha aus Frankreich nach dem Vertrag von Senlis, der den Burgundischen Erbfolgekrieg mit dem französischen König Karl VIII. beendete, und Rückgabe eines Teils ihrer Mitgift

Inschrift Nr. 9

mini TVRCARV(m) INGENS MVLTITVDO QVÆ IN CROATIA ET SCLAVON:(ia) CVNCTA FERRO ET IGNI VASTAVERAT, SOLIVS IPSIVS AVSPICIIS AC ALIORVM OPE NE QVICQVAM IMPLORATA, INDE EIECTA 9 1493: Vertreibung der Osmanen aus Kroatien und Slawonien unter Maximilians alleinigem Kommando

Inschrift Nr. 10

mini FOEDVS CVM ALEX(andro)VI PONT(ifice) MAX:(imo) SENATV VENETO AC LVD(ovico) SFORTIA IN ITVM QVO MEDIANTE CAROLVS VIII GALLOR(vm) REX, REGNVM NEAPOLI:/// TANVM A SE SVBIVGATVM, DESERERE, AC DOMVM REDIRE COACTVS 10 1495: Rückzug Frankreichs aus dem Königreich Neapel mit Hilfe der Heiligen Liga, die zwischen Maximilian, Papst Alexander VI., Venedig und Ludovico Sforza zustande kam

Inschrift Nr. 11

mini DVCTA IN MATRIMONIV(m) BLANCA MARIA, PRINCIPIS MEDIOLANI FI// LIA, RECEPTOQ(ve) A LVDO:(vico) SFORTIA FIDEI IVRAMENTO, DVCATVS MEDI: OLANI AD OBEDIENTIAM IMPERII SINE SANGVINE REDVCTVS 11 1494/95: Nach der Heirat Maximilians mit Bianca Maria Sforza Investitur ihres Onkels Ludovico SforzaFörderer Leonardo da Vincis und Auftraggeber z. B. des Gemäldes Dame mit dem Hermelin mit dem Herzogtum Mailand

Inschrift Nr. 12

mini CONCILIATIS INTER FILIVM SVVM PHILIPP:(vm) AC INCLYTOR(vm) REGVM FER: DINANDI ET ELISABETHÆ FILIAM IOANNAM NVPTIIS AD AMPLISS:(imorum) HIS PANIÆ REGNOR(vm) SVCCESSIONEM ADITVS POSTERIS IPSIVS APERTVS 12 1496: Die folgenreiche Heirat seines Sohnes Philipp mit Johanna, der Tochter der Katholischen Könige Ferdinand und Isabella von Spanien

Inschrift Nr. 13

mini BOHEMI QVI SORORIVM IPSIVS ALBERTVM BAVARIÆ DVCEM, MERCE// DE CONDVCTI, OPPVGNATVM ADVENERANT, MEMORABILI PRÆLIO PROPE VRBEM RATISPONAM PLVRIMIS ILLOR(vm) INTERFECTIS, SVPERATI 13 1504: Im Landshuter Erbfolgekrieg Sieg in der Schlacht von Wenzenbach bei Regensburg auf Seiten seines Schwagers Albrecht IV. aus der Münchner Linie der Wittelsbacher

Inschrift Nr. 14

mini KVEFSTAINIO AC GEROLTZECKO MVNITISSIMIS ARCIBVS EXPVG NATIS, SEPTEM INSIGNES PRÆFECTVRÆ, DITIONI AVSTRIACÆ, PA: RTIM ADIECTÆ, PARTIM QVASI POSTLIMINIO QVODA(m) RESTITVTÆ 14 1504: Einnahme der Burgen Kufstein und Hohengeroldseck im Zuge des Landshuter Erbfolgekriegs und Einrichtung von Verwaltungsbezirken

Inschrift Nr. 15

mini ARNHEMIO QVOD PRIMARIVM GELDRIÆ OPPIDVM EST, CAPTO, CA: ROLO DVCI GELDRIÆ, QVI GALLOR(um) PARTES SECVTVS, REBVS IN INFE: RIORI GERM(ania) NOVANDIS SEMPER STVDVERAT, PAX SVPPLICI DATA 15 1505: Unterwerfung des aufständischen Herzogs Karl von Geldern

Inschrift Nr. 16

mini PERCVSSO CVM IVLIO II PONT:(ifice) MAX:(imo), AC HISPA:(niae) ET GALL:(iae) REGIBVS, FOE: DERE, VENETI TOTA PROPEMODV(m) CONTINENTI, QVAM IN ITALIA POSSI: DEBANT, DEPVLSI, ET AD SVMMAM RERVM DESPERATIONE(m) ADACTI 16 1508: Die antivenezianische Liga von Cambrai zwischen Maximilian, Papst Julius II. und den Königen Ferdinand II. von Spanien und Ludwig XII. von Frankreich

Inschrift Nr. 17

mini INSIGNES VENETOR(vm) VRBES, PATAVIVM, VICENTIA,ẟ VNACVM MA: GNA FORI IVLII PARTE, IN POTESTATEM REDACTÆ, BRI: XIABrescia VERO AVXILIARIBVS GALLORVM ARMIS EXPVGNAta 17 1509: Übergabe der venezianischen Städte Padua, Verona, Vicenza und eines großen Teils von Friaul an Maximilian

Inschrift Nr. 18

mini SOCIETATE CVM IVLIO PONT:(ifice) ET PAGIS HELVETIERV(m) CONTRACta GALLI PENITVS ITALIA EIECTI, MAXIMIL(ianvs)Q(ve) SFORTIA, TOT IAM ANNIS EXVL, PATERNO INSVBRIÆ PRINCIPATVI RESTITVTVS 18 1512: Die antifranzösische Heilige Liga Maximilians mit Papst Julius II. und den Eidgenossen und Rückkehr Massimiliano Sforzas nach Mailand

Inschrift Nr. 19

mini IVNCTI[s] CVM HENRICO VIII, ANGLOR(vm) REGE VIRIBVS, ITE: RVM AD VICVM GVYNEGATA(m), LOCVM ANTIQVA CÆS:(aris) VICTOria FATALE(m), INSIGNI PRÆLIO PROFLIGATVS GALLOR(vm) EXERCITVS 19 1513: Sieg über die Franzosen bei Guinegate mit Unterstützung des englischen Königs Heinrich VIII.

Inschrift Nr. 20

mini TERROVANA MORINOR(um) EXCISA, TORNACVM VERO PRISCA BELLI: COSI A(c) FORTISSIMI NERVIORVM POPVLI GLORIA INSIGNIS CI: VITAS, POST LEVEM OPPVGNATIONEM, IN FIDEM ACCEPTA 20 1513: Zerstörung von Thérouanne und Einnahme von Tournai

Inschrift Nr. 21

mini BARTHOLOMÆVS LIVIANVS, EXCELSI NOMINIS DVX, CVM INGE(n): TI VENETA(rvm) COPIARVM APPARATV, A PARVA CÆSAREANOR(vm) MILI: TVM GERMA:(norvm) AC HISPA:(norvm) MANV, PROPE VICENTIA(m) FVSVS ET FVGATVS 21 1513: Niederlage der zahlenmäßig überlegenen Venezianer bei Vicenza unter ihrem Befehlshaber Bartholomeo d’AlvianoBefehlshaber auf kaiserlicher Seite war Georg von Frundsberg, der in der Inschrift keine Erwähnung fand, vgl. Haidacher S. 171.

Inschrift Nr. 22

mini MARANV(m) OPPIDV(m) ASTV CAPTV(m), OBSIDENTI:busq(ve) ID PAVLO POST VENETIS ER: VPTIONE INDE FACTA, CVM PAVLO MANFRONO, ET BALTASAR(e) SCI: PIONE ACERRIMIS HOSTIVM DVCIBVS, FOELICITER PVGNATVM 22 1514: Erfolgreiche Abwehr der Venezianer bei Marano

Inschrift Nr. 23

mini CONVENTV CVM HVNGARIÆ AC POLONIÆ REGIBVS VIEN(n)Æ HA: BITO CONTRACTISQ(ve) HINCINDE MATRIMONIIS, NEPOTIBVS IPSIVS VIA ACQVIRENDIS AMPLISS:(imis) HVNGARIÆ AC BOHE(miae) REGNIS, STRATA 23