Das Theatrum chemicum, praecipuos selectorum auctorum tractatus […] continens ist ein Sammelwerk chemischer und alchemistischer Literatur, das ab 1602 erschien. Der sechste und letzte Band erschien 1661. Herausgeber war Lazarus Zetzner, die letzten beiden Bände gaben seine Erben heraus. mini|Titelblatt des ersten Bands der Ausgabe von 1659 Die ersten drei Bände erschienen 1602 in Oberursel (eine zweite Auflage mit den ersten vier Bänden 1613 in Straßburg), die nachfolgenden Bände in Straßburg (Band 5 1622 und alle sechs Bände in der Auflage 1659 bis 1661). Die abgedruckten Texte sind teilweise Nachdrucke, teilweise aber auch Erstdrucke nach Handschriften. Die Texte sind alle in Latein, der damaligen Wissenschaftssprache. Durch den Abdruck wurden die häufig nur in seltenen Buchexemplaren veröffentlichten Schriften weiten Gelehrtenkreisen zugänglich gemacht.

Vorgeschichte und Umfeld Das Sammelwerk hatte einen Vorläufer in der Sammlung von zehn alchemistischen Texten, die Johannes Petreius 1541 in Nürnberg als De Alchemia veröffentlichte (mit einer zweiten Auflage 1545). Herausgeber war ein Chrysogonus Polydorus, möglicherweise ein Pseudonym von Andreas Osiander. Petreius rief im Anhang des Buchs Alchemisten auf, ihm Texte im Tausch für Bücher zu senden und sammelte auch weitere Texte zur Veröffentlichung, die an einen Verwandten gelangten, den Drucker Sebastian Henricpetri (Henricus Petrus) in Basel, der sie 1561 mit Guglielmo Gratorolo (1516–1568) als Verae alchemiae artisque metallicae, citra aenigmata, doctrina veröffentlichte. Zu dem Zeitpunkt bestand sie aus 53 Texten.

Pietro Perna erweiterte das auf über 80 Texte, die er ab 1572 in mehreren Bänden veröffentlichte. Perna gab auch Artis auriferae (1572) heraus (mit dem Erstdruck der Turba Philosophorum), die sein Schwiegersohn Konrad Waldkirch 1593 in Basel nachdruckte (eine 2. Auflage erschien 1610). Ihre Sammlung verkauften sie an Zetzner.Nach Ferguson, Bibliotheca Chemica, 1906, Band 2, S. 439f. Sie bildeten die ersten Bände des Theatrum Chemicum, die am Ende auf rund 200 Texte anwuchs.

Spätere Projekte dieser Art waren die Bibliotheca Chemica Curiosa von Jean-Jacques Manget (Genf 1702), die aber teilweise aus dem Theatrum Chemicum nachdruckte, und für den englischen Bereich das Theatrum Chemicum Britannicum von Elias Ashmole von 1652. Eine gekürzte deutsche Fassung von C. Horlacher vom Theatrum Chemicum bzw. der Bibliotheca Chemica Curiosa erschien 1707. Das Theatrum Chemicum war auch Basis französischer und englischer Ausgaben von Sammlungen alchemistischer Texte.

Ein weiteres Projekt dieser Art war das Deutsche Theatrum Chemicum des Buchhändlers, Bibliographen und Verlegers Friedrich Roth-Scholtz (1687–1736), die in drei Bänden 1728 bis 1732 in Nürnberg erschien und 52 Traktate in deutscher Sprache enthielt. Kleinere Sammlungen waren z. B. das verbreitete Musaeum Hermeticum (1625, 1678).

Das Werk steht in Zusammenhang von Bemühungen verschiedenen Autoren der Paracelsus-Nachfolge, die die klassische Richtung der alchemistischen Metalltransformation, zu der hier wichtige Schlüsseltexte präsentiert werden, mit paracelsischer Alchemie versöhnen wollten. Paracelsus interessierte sich weniger für Metall-Umwandlung als für Anwendungen in der Medizin (Iatrochemie), in den Einleitungsschriften zum ersten Band durch Thomas Muffet vertreten (Schriften von Paracelsus selbst sind nicht aufgenommen, aber wurden auch von Zetzner gedruckt). Die einleitende Schrift von Robert Duval ist eine Art frühe Chemiegeschichte.

Die Ausgabe von 1659–61 war in der Bibliothek von Isaac Newton, der besonders in Band 3 und 5 zahlreiche Anmerkungen hinterließ.Alchemistische Bibliothek von Newton, Isaac Newton Project.

Inhaltsangabe Die Autoren sind so genannt, wie Zetzner sie angab. Häufig sind dies aber nur untergeschobene Schriften. Anmerkungen zur Identität von Autoren sind in Klammern.Seitenangaben nach Ferguson, Bibl. Chemica, Band 2, S. 436f, der die Ausgabe 1659 benutzt.

Band 1 Lazarus Zetzner: (Epistola dedicatoria) (Einführung) Elenchus auctorum et tractatuum primae partis (Autoren- und Inhaltsverzeichnis) Robertus Vallensis (Robert Duval): De veritate et antiquitate artis chemicae, S. 7 Libellus qui Testamentum Arnaldi a Villa Nova inscribitur, S. 28 Evidens et manifesta artis chemicae comprobatio. Ex Petri Apiani Antiquitatibus desumpta Johannes Chrysippus Fanianus:Johannes Chrysippus Fanianus, Jurist in Basel, 16. Jahrhundert, Autor von Liber de Metamorphosi Metallica, Basel 1560, De arte metallicae metamorphoseos, Basel 1576. Er veröffentlicht in De Jure Artis Alchemiae über juristische Aspekte der Alchemie. De arte metallicae metamorphoseos ad Philoponum, S. 33 Johannes Chrysippus Fanianus: De jure artis alchemiae, hoc est, variorum authorum, et praesertim iurisconsultorum, judicia et responsa ad quaestionem quotidianam: An alchimia sit ars legitima, S. 48 Thomas Muffet: De jure et praestantia chemicorum medicamentorum. Dialogus apologeticus, S. 70 Epistola dedicatoria Epistola ad lectorem De jure et praestantia chemicorum medicamentorum. Dialogus apologeticus Thomas Muffet: Epistolae quinque medicinales, S. 84 Theobaldus de Hoghelande Mittelburgensis: De alchemiae difficultatibus liber, S. 109 Proemium De alchemiae difficultatibus liber Gerardus Dorn: Clavis totius philosophiae chemisticae per quam potissima philosophorum dicta reserantur, S. 192 Epistola exhortativa Artis chemisticae Gerardus Dorn: Speculativae philosophiae gradus septem vel decem continens, per quos ad sublimia patet aditus Ad lectorem De speculativa philosophia Gerardus Dorn: De artificio supernaturali Praefatio Artificium supernaturale Gerardus Dorn: De naturae luce physica ex Genesi desumpta, iuxta sententiam Theophrasti Paracelsi (in quo continetur), Physica Genesis, S. 333; Physica Hermetis; Physica Hermetis Trismegisti, (Tabula Smaragdina), S. 362; Physica Trithemii, S. 388; Philosophia meditativa; Philosophia chemica, S. 418 Argumentum totius opusculi Exclamatio auctoris ad Deum Creatio mundi ex narratione Moysis in Genesis Physica Genesis De medio spagirico dispositionis, ad adeptae philosophiae veram cognitionem, et lucii naturae purum conspectum (Physica Trismegisti) De spagirico artificio 10. Trithemii sententia (Physica Trithemii) De philosophia meditativa De philosophia chemica ad meditativam comparata Gerardus Dorn: De tenebris contra naturam et vita brevis, S. 457 De duello animi cum corpore, S. 472 De lapidum preciosorum structura (Gemmarum structura), S. 485 Gerardus Dorn: Congeries Paracelsicae chemiae de transmutationibus metallorum, S. 491 Praefatio ad lectorem De transmutationibus metallorum Gerardus Dorn: De genealogia mineralium atque metallorum omnium (ex Paracelso), S. 568 Bernardus G. Penotus: Tractatus varii, de vera praeparatione et usu medicamentorum chemicorum, S. 592 Praefatio De medicamentis chemicis Precatio Raymundi Lullii ante medicinarum exhibitionem, S. 682 Bernardus Trevisanus: De alchemia liber (De chymico miraculo), S. 683 Dionysius Zacharias (Denis Zachaire): Opusculum philosophiae naturalis metallorum, S. 710 Ad lectorem Opusculum Annotationes Nicolai Flamelli, S. 748 Annotata quaedam ex Nicolao Flamello (Summarium philosophicum) Aliae quaedam annotationes ex variis autoribus, S. 754 Collectanea quaedam ex antiquis scriptoribus Collectanea ex Democrito; ex multorum opinionibus autorum, S. 776 (aus Demokrit oder Pseudo-Demokrit) Index rerum et verborum in primo tomo (Index)

Band 2 mini|Titelblatt Band 2

Elenchus auctorum et tractatuum secundae partis (Autoren- und Inhaltsverzeichnis) Bernard Gilles Penot: Praefatio, S. 4 Gaston Claveus (Gaston LeDoux de Claves)Auch Claveus, Claves, Duco, Dulco, geboren um 1530, sein Apologia Crysopoeiae et Argyropoeiae adversus Thomam Erastum erschien 1598, CERL: Apologia argyropoeiae et chrysopoeiae adversus Thomam ErastumThomas Erastus, 1524–1583, Humanist und Arzt. Studierte in Basel und Bologna, war 1555 bis 1558 Leibarzt des Grafen von Henneberg, ab 1558 Medizinprofessor in Heidelberg und Kirchenrat und ab 1580 Professor in Basel, CERL., S. 6 Bernard Gilles Penot, Praefatio, S. 81 Aegidius de Vadis:John Ferguson, Bibliotheca Chemica, Band 1, S. 6, hielt es möglicherweise für ein Pseudonym von Penot, da es zuerst von Penot 1595 in Frankfurt mit Schriften von Ripley und Hollandus veröffentlicht wurde. William Dunn Macray, Artikel Giles Dewes, Dictionary of National Biography, Wikisource, identifiziert ihn mit dem Französischlehrer, Bibliothekar und Höfling am englischen Hof Gilles Dewes (gestorben 1535), der auch eine französische Grammatik hinterließ. Dialogus inter naturam et filium philosophiae, S. 85 Auctoris praefatio Dialogus philosophiae Tabula inserenda ante prologum lib. 12. portarum Georgii Ripley (Philosophi artem potius occultare conati sunt quam patefacere), gegenüber S. 109 George Ripley: Duodecim portarum epitome, duobus modis concinnata, S. 109 Prologus Duodecim portarum axiomata philosophica Compendium Alberti Magni de ortu et metallorum materia, supra quam Spagyricus radicalia principia fundet, S. 123 Johann Isaac Hollandus: Fragmentum de lapide philosophorum, S. 126 Bernard Gilles Penot: Quaestiones tres de corporali Mercurio, S. 129 Bernard Gilles Penot: Regulae seu canones philosophici LVII, S. 133 Bernard Gilles Penot: Vera Mercurii ex auro vera extractio cum sua historia, S. 137 Chrysorrhoas, sive de arte chemica dialogus, S. 139 Josephus Quercetanus: Ad Jacobi Auberti Vendonis de ortu et causis metallorum contra chemicos explicationem brevis responsio, S. 150 John Dee: Monas hieroglyphica mathematice, magice, cabalistice, anagogiceque explicata, S. 192 Praefatio ad regem Maximilianum Ad typographum Monas hieroglyphica Lorenzo Ventura:Laurentius Ventura, ein italienischer Arzt in Venedig. Er gab 1571 in Basel unter dem Titel De ratione conficiendi lapidis philosophici ein Sammelwerk neu heraus, dass schon 1560 unter dem Namen Garlandius erschienen war und unter anderem den Kommentar zur Tabula Smaragdina von Hortulanus enthielt (siehe dort). John Ferguson, Bibliotheca Chemica, Band 1, 1906, S. 420. De ratione conficiendi lapidis philosophici liber, S. 215 Giovanni Pico della Mirandola: Opus aureum De auro tum aestimando, tum conficiendo, tum utendo, ad conjugem, S. 312 Roger Bacon:Vgl. (zur angeblich von Bacon stammenden Schrift) auch The True Glass of Alchemy. De alchemia libellus, cui titulum fecit, Speculum alchemiae, S. 377 Ricardus Anglicus: Libellus utilissimus (peri chemeias), cui titulum fecit Correctorium, S. 385 Libellus alius (peri chemeias) utilissimus, et rerum metallicarum cognitione refertissimus, Rosarius minor inscriptus, incerti quidem, sed harum tamen rerum non imperiti auctoris, S. 406 Albertus Magnus: De alchemia, S. 423 Scriptum super arborem Aristotelis Giovanni Agostino Panteo: Ars et theoria transmutationis metallicae, cum Voarchadumia, proportionibus, numeris et iconibus rei accommodis illustrata, S. 459 Giovanni Agostino Panteo: Voarchadumia contra alchemiam ars distincta ab Archemia et Sophia Dedicatio Auctoris intentio Portio prima Portio secunda Portio tertia Index rerum et verborum secundi voluminis (Index)

Band 3 mini|Titelseite Band 3, 1602

Band 1 bis 3 von 1602 wurden später von Zetzner nachgedruckt, mit unwesentlichen Änderungen, die nur z. B. Seitenzahlen betreffen. In Band 3 wurde später zusätzlich De magni lapidis sive benedicti compositione et operatione (Liber magiae generalis) aufgenommen. Elenchus auctorum et tractatuum tertiae partis (Autoren- und Inhaltsverzeichnis) Liber de magni lapidis compositione et operatione, auctore adhuc incerto sed tamen doctissimo (De alchemia incerti auctoris), S. 5 De magni lapidis sive benedicti compositione et operatione aliquot capita, ex manuscriptis (möglicherweise von Jean de Meung), S. 53 Aristoteles (Pseudo-Aristoteles): De perfecto magisterio, S. 76