duimnael|Missa Virgo paren Christi deur Jacobus Barbireau. Die mis (Latyn: missa), ’n tipe heilige musikale komposisie, is ’n toonsetting (gewoonlik vir koor en soliste) van die vasgestelde gedeeltes van die Eucharistiese liturgie (hoofsaaklik die Katolieke Kerk se Heilige Sakrament van die Altaar, en die Anglikaanse Nagmaal en Lutherse Kerk se Nagmaal). Die meeste misse is toonsettings van die Latynse liturgie van die Rooms-Katolieke Kerk, maar daar is 'n groeiende aantal misse (veral in niekatolieke lande) wat in ander tale as Latyn gekomponeer word. Daar is byvoorbeeld baie misse (dikwels genoem "Communion services", of "nagmaaldienste") vir die Kerk van Engeland wat op Engelse tekste getoonset is. Toonsettings van die mis neem ook hul naam uit die Rooms-Katolieke liturgie, wat ook na "mis" verwys.
Misse kan onbegeleid (a cappella) wees – dit wil sê sonder onafhanklike instrumentale beleiding – of dit kan deur obbligato-instrumente en selfs ’n volledige orkes begelei word. Verskeie misse, veral latere misse, is nooit bedoel om tydens ’n werklike mis uitgevoer te word nie, byvoorbeeld J.S. Bach se mis in B-mineur.
Die struktuur van die mis Daar word ’n onderskeid getref tussen tekste wat in elke mis voorkom (die ordinarium, oftewel "gewoonlik"), en tekste wat afhangend van die geleentheid bygevoeg word (die proprium, oftewel "gepas"). Die Trentse mis (ook as die tradisionele Latynse mis of Usus Antiquitor bekend) dien as voorbeeld: OrdinariumPropriumIntroitKyrieGloriaTrapgesang met ’n alleluia of tractus (sekwent)CredoOffertoriumSanctus, insluitend die Benedictus en HosannaAgnus DeiKommunieIte, missa est of Benedicamus
Orde ’n Missa tota ("volledige mis") bestaan uit ’n toonsetting van die vyf afdelings van die ordinarium, naamlik:
I. Kyrie
In die Trentse mis is die Kyrie die eerste gesonge gebed van die gewone mis. Dit is gewoonlik (maar nie altyd nie) deel van enige toonsetting van die mis. Kyrie-bewegings het dikwels ’n ternêre (ABA-) musikale struktuur wat die simmetriese struktuur van die teks weerspieël. Toonsettings volg style wat wissel van Gregoriaanse gelyksang tot Folk.
Van die 226 gelyste Gregoriaanse gelyksangmelodieë verskyn 30 in die Liber Usualis. In wat as die vroegste weergawes beskou word, word dieselfde melodie agt keer herhaal, gevolg deur ’n variasie daarop vir die laaste (negende) herhaling (formeel dus aaa aaa aaa). Hierdie herhalings word aangedui deur die Romeinse nommers "iij" (vir drie keer) en "ij" (vir twee keer). Die Kyrie vir die requiemmis in die Liber Usualis volg hierdie struktuur. Latere Kyries volg meer ingewikkelde patrone, soos AAA BBB AAA, AAA BBB CCC, en so meer. Let daarop dat die laaste lyn bykans altyd op die een of ander wyse aangepas word; in sommige gevalle is dit omdat dit makliker tot die Gloria lei. In vorms sowel met as sonder die presiese herhalings het die meeste Kyries in die Liber Usualis ’n afsluitingsfrase wat in bykans al die reëls van die teks gebruik word. Dit balanseer die teks as 't ware omdat elke lyn met dieselfde woord eindig, naamlik "eleison".
Vanweë die kort aard van die teks word die Kyrie dikwels baie melismaties getoonset. Dit het latere komponiste aangemoedig om trope daaruit te maak deur óf woorde by die melisma te voeg óf die melisma uit te brei. Om die waarheid te sê, is dit weens die laatheid van die meeste Kyries nie altyd duidelik of ’n bepaalde Kyrie-melodie of die skynbaar getroopte teks eerste was nie; Dit kan net so maklik wees dat ’n sillabiese liedjie vir 'n Kyrie-vers in ’n melisma omskep word. In sommige gevalle interpoleer verse Latynse teks tussen elke "Kyrie" (of "Christe") en "eleison".
Omdat die Kyrie die eerste item is in toonsettings van die gewone mis, en die tweede in die requiemmis (of dodemis, die enigste propriummis wat gereeld deur die eeue getoonset is), het bykans elkeen van die duisende komponiste wat oor die eeue heen die orde van die mis getoonset het, ’n Kyrie daarby ingesluit.
Kyrie-bewegings volg dikwels ’n struktuur wat die bondigheid en simmetrie van die teks weerspieël. Verskeie volg ’n ternêre (of ABA-) vorm wat as die drievoudige Kyrie bekend staan (en waar beide verskynings van die frase "Kyrie eleison" identies of byna identies is), en ’n kontrasterende drieledige kyrie (waar die twee verskynings van die frase "Kyrie eleison" uit identiese of nouverwante materiaal bestaan wat ’n raamwerk om ’n kontrasterende "Christe eleison"-afdeling vorm). Die AAABBBCCC-vorm word ook algemeen gebruik, wat as die negevoudige Kyrie bekend staan. Mozart het byvoorbeeld die Kyrie- en Christe-tekste in sy requiemmis as twee temas van ’n dubbelfuga getoonset.
Die woorde van die Kyrie is die enigste woorde in die Latynse mis wat nie in Latyn is nie – dit is in der waarheid Grieks.
II. Gloria Die Gloria is ’n feestelike gedeelte wat God die Vader en Christus prys.
In toonsettings van die mis (gewoonlik in Engels) wat vir die Kerk van Engeland se Book of Common Prayer-liturgie saamgestel is, is die Gloria gewoonlik die laaste beweging omdat dit in hierdie posisie in die teks vir die diens voorkom. In "Order One" van die nuwer Common Worship-liturgie is dit egter tot die vroeër plek in die diens herstel.
III. Credo (geloofsbelydenis) Die Credo, 'n toonsetting van die Niceense Geloofsbelydenis, is die langste teks van ’n getoonsette mis.
Organiseerders van internasionale feesvieringe soos Wêreldjeugdag is voorheen deur Rome aangemoedig om vergaderings aan die Latynse gelyksang van die Onse Vader en die Credo bekend te stel, spesifiek Credo III (17de eeu, Vyfde Modus) van die Missa de Angelis. Die doel hiermee is om ’n samehorigheidsgevoel onder gelowiges te skep omdat almal op dié wyse die gebed van Jesus en die gedeelde geloof in ’n universele kerk in dieselfde taal sing.
IV. Sanctus en Benedictus Die Sanctus is ’n doksologie (lofsang) wat die Drie-eenheid prys. ’n Wisselvorm kom in Lutherse toonsettings van die Sanctus voor. Hoewel die meeste liedtoonsettings die tweedepersoonsvoornaam behou, word die tweedepersoonsvoornaamswoord in ander toonsettings na dié van die derde persoon verander. Dit is veral opmerklik in J.S. Bach se Mis in B-mineur, waar die teks "gloria ejus" ("sy glorie") verander is na "gloria tua" (u glorie). Felix Mendelssohn se toonsetting van Heilig! (Duitse Sanctus) van sy Duitse liturgie gebruik ook die derde persoon.
Die Benedictus is ’n voortsetting van die Sanctus. Die woorde "(h)osanna in excelsis" word ná die Benedictus-gedeelte herhaal, dikwels met musiekmateriaal wat identies is aan dié wat ná die Sanctus gebruik word, of baie nou verwant.
In Gregoriaanse gelyksang is die Sanctus (saam met die Benedictus) volledig in sy plek in die mis gesing. Soos wat komponiste egter met meer versierde toonsettings van die Sanctus vorendag gekom het, het die musiek meestal só lank aangehou dat dit tot met die wyding van die brood en wyn gestrek het. Omdat dit die belangrikste deel van die mis geag word, het komponiste begin om die musiek ná die Sanctus te onderbreek om die wyding ongehinderd te laat voortgaan, waarna die musiek weer hervat is. Dié praktyk is vir 'n tyd lank in die 20ste eeu verbied.
V. Agnus Dei Die Agnus Dei is ’n toonsetting van die liturgie van die Lam van God, wat die teensang "miserere nobis" ("ontferm U oor ons") bevat en twee keer herhaal, en daarna "dona nobis pacem" ("gee ons vrede") een keer aan die einde.
In ’n requiemmis word die woorde "miserere nobis" met die woorde "dona eis requiem" ("gee aan hulle rus") vervang, terwyl "dona nobis pacem" vervang word met "dona eis requiem sempiternam" ("gee aan hulle ewige rus").
Kort en plegtige misse Daar is ’n paar bykomende terme oor toonsettings van die mis wat aandui of dit al vyf gewone dele van die ordinarium-mis insluit, en of die mis vir uitsonderlike feesgeleenthede bedoel is.
Missa brevis Die missa brevis (letterlik: kort mis) kan, afhangende van tydperk en konvensies, verwys na die toonsetting van 'n ondergroep van die vyf gewone dele van die mis (byvoorbeeld ’n mis wat slegs die Kyrie en Gloria bevat), óf na ’n mis wat al vyf dele bevat, maar baie kort is in terme van uitvoeringstyd, óf na ’n mis wat nie so veel van vokale en orkestrale kragte gebruik maak as in die geval van die Napolitaanse mis nie.
'n Missa longa ("lang mis") kan as die teenoorgestelde van ’n missa brevis beskou word as daar na die tydsduur van die mis verwys word.
Missa solemnis '''n Missa solemnis dui op ’n plegtige mis, gewoonlik vir spesiale feesgeleenthede en met uitgebreide stem- en orkeskragte. In dié sin word missa brevis soms gebruik om die teenoorgestelde van ’n missa solemnis aan te dui.
Missa brevis et solemnis Die missa brevis et solemnis (sowel kort as plegtig) is ’n uitsonderlike formaat, want die beste voorbeelde kom uit die Salzburg-era van aartsbiskop Hieronimus Colloredo, hoewel vroeëre voorbeelde bestaan. Mozart het dit soos volg in ’n brief van 1776 beskryf (die aartsbiskop na wie hy hier verwys, is Colloredo):
"Ons kerkmusiek is heeltemal anders as dié van Italië, omdat 'n mis met die volledige Kyrie, Gloria, die Credo, die kerksonata, die offertorium of motet, die Sanctus en die Agnus Dei nie langer as ’n driekwart uur mag duur nie. Dit is selfs van toepassing op die mees plegtige mis wat die aartsbiskop homself self spreek. Spesiale studie word vir hierdie tipe komposisie vereis, veral as die mis 'n volledige stel instrumente moet hê – trompette, tromme en so meer."
Die beskrywing "brevis et solemnis" is van toepassing op verskeie van die misse wat Mozart tussen 1775 en 1780 in Salzburg gekomponeer het. Die Swaeltjiemis word as eerste van sy soort vir dié komponis beskou.
Tong-in-die-kies (en nie aan die Weense tradisie getrou nie) het Gioachino Rossini een van sy laaste komposisies, 'n mis, as sowel "petite" ("klein") as "solennelle" ("plegtig") beskryf. In hierdie geval verwys "klein" eerder na die beskeie instrumentele kragte wat vir die uitvoering daarvan benodig word, en "plegtig" na die tydsduur, hoewel latere kommentators die komposisie as "nóg klein, nóg plegtig" sou beskryf.La Petite Messe Solennelle de Rossini… in Le petit journal, 10 April 2014
Ander tipes misse met minder as vyf van die gewone dele van die ordinarium-mis Tydens die Vas- (in Latyn: ) en Adventtyd (in Latyn: ) word die Gloria nie gesing nie. Die woorde ("’n mis vir die tydperk van (Advent en) Vastyd") dui dus op ’n toonsetting van die mis sonder die Gloria. Michael Haydn het ’n mis in D-mineur, die Missa tempore Quadragesimae, gekomponeer vir die beskeie kragte van koor en orrel.Missa senza credo ("mis sonder ’n Credo") dui op ’n toonsetting van die gewone dele van die mis, met die uitsondering van die Credo.
’n Missa ferialis ('n weeksdagmis) laat sowel die Gloria as die Credo weg.
Ander dele Die sesde en laaste gedeelte van die Ordinariummis (óf die Ite, missa est, óf – in die geval van misse sonder die Gloria – die Benedicamus Domino) word gewoonlik nie as ’n deel van die missamestelling beskou nie. In ’n Trentse mis word dié deel van die ordinarium gewoonlik gepraat of gesing op ’n Gregoriaanse melodie wat in die Roomse misboek voorsien word, hoewel daar vroeë polifoniese toonsettings vir die Deo gratias-respons is, byvoorbeeld Guillaume de Machaut se Messe de Nostre Dame, asook vir die Benedicamus Domino, byvoorbeeld in Magnus Liber Organi.
Die Proprium van die mis word gewoonlik nie as deel van 'n mis self getoonset nie (buiten in die geval van 'n requiemmis), maar kan as motette of ander musikale komposisies weergegee word. Sommige miskomposisies, byvoorbeeld Rossini se Petite Messe Solennelle, bevat egter dele van die Proprium-gedeelte. Sommige miskomposisies bestaan selfs geheel en al uit sulke toevoegings: Schubert se Deutsche Messe, ’n stel van agt psalms en ’n epiloog, is ’n voorbeeld hiervan.