Tuberkulose, ook genoem TB (die afkorting van die naam van die siekte; die bakterie self staan as die tuberkelbasil bekend), phthisis of tering, is 'n algemene en dodelike aansteeklike siekte wat deur die bakterie Mycobacterium tuberculosis veroorsaak word. Dit kom veral in lae- en middelinkomstelande voor en is die dodelikste enkele infeksiesiekte ter wêreld.
Tuberkulose tas aanvanklik die longe aan, maar kan na ander dele van die liggaam versprei. Die meeste infeksies toon geen simptome nie en word dan as onaktief of latent beskou; slegs 'n klein deel van die latente infeksies ontwikkel tot 'n aktiewe siekte wat, indien dit nie behandel word nie, dodelik kan wees. Mense met latente TB versprei nie die siekte nie.
Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie dra sowat 'n kwart van die wêreld se bevolking – ongeveer 2 miljard mense – die bakterie in 'n slapende toestand, en tussen 5 en 10 persent van hulle ontwikkel op 'n stadium van hul lewe die siekte self. In 2024 het 10,7 miljoen mense wêreldwyd TB ontwikkel en het 1,23 miljoen mense daaraan gesterf, waarvan 150 000 mense wat ook met MIV besmet was. Dit maak tuberkulose die dodelikste enkele infeksiesiekte ter wêreld.
Die voorkoming van TB behels die sifting van mense met 'n hoë risiko, die vroeë opsporing en behandeling van gevalle, en inenting met die BCG-entstof. Die behandeling verg 'n kombinasie van antibiotika oor 'n lang tydperk. Sedert die 1980's het middelweerstand toenemend 'n probleem geword, wat tot 'n hoër voorkoms van multi-middelweerstandige tuberkulose gelei het.
duimnael|links|'n Skanderende mikrograaf van Mycobacterium tuberculosis duimnael|400px|Ongeskiktheids-aangepaste lewensjaar vir tuberkulose per 100 000 inwoners in 2002: duimnael|400px|Sterftes weens tuberkulose per miljoen persone in 2012: duimnael|400px|2009-wêreldkaart met Afrika suid van die Sahara in verskillende skakerings van geel, waarby die voorkoms van meer as 300 gevalle per 100 000 mense voorkom, en met die Verenigde State, Kanada, Australië en Noord-Europa in skakerings van diepblou waar ongeveer 10 gevalle per 100 000 voorkom. Asië is geel, maar nie heeltemal so helder nie, wat voorkoms van ongeveer 200 per 100 000 aandui. Suid-Amerika is in donkergeel. Die longe word meestal aangetas (pulmonêre TB), maar verskeie ander stelsels en organe in die liggaam kan ook aangetas word. Hieronder tel die sentrale senuweestelsel, limfatiese stelsel, bloedsomloopstelsel, genito-urinêre stelsel asook been en gewrigte.
Sowat 'n kwart van die wêreld se bevolking het die TB-bakterie in hul liggame. Nie almal wat besmet is, ontwikkel die siekte nie: by hulle kom dit as 'n sg. latente TB-infeksie voor, en 5 tot 10 persent van die latente gevalle ontwikkel op 'n stadium tot 'n aktiewe siekte. Selfs in die ontwikkelde wêreld styg die voorkoms van die siekte weens ingekorte immuunstelsels a.g.v. immuunonderdrukkende middels, middelmisbruik of MIV/VIGS. Die toename in MIV-infeksie en die verwaarlosing van TB-beheerprogramme het TB-infeksies weer sterk laat toeneem.
Tekens en simptome duimnael|regs|300px|Die hoofsimptome van die verskillende variante en stadiums van tuberkulose. Baie simptome oorvleuel met dié van ander variante, terwyl ander meer – maar nie uitsluitlik – kenmerkend van 'n bepaalde variant is. Daar bestaan 'n algemene wanopvatting dat tuberkulose bloot 'n siekte van die longe is wat hom as hoes openbaar. Die siekte kan baie organe aantas, hoewel dit die meeste in die longe voorkom. Algemene tekens en simptome sluit koors, koue rillings, nagsweet, verlies van aptyt, gewigsverlies en moegheid in.
In die Weste maak longtuberkulose ongeveer 60% van alle tuberkulose-gevalle uit. In Asiatiese lande kom tuberkulose relatief meer in ander organe ook voor, met limfkliertuberkulose as voorbeeld. Die mees algemene simptome van longtuberkulose is 'n aanhoudende hoes, gewigsverlies, nagswete, borskaspyn en die ophoes van bloed (hemoptise). "Oop longtuberkulose" beteken dat daar in die sputum na kleuring onder die mikroskoop tuberkulosebakterieë waargeneem word. Dit is die mees aansteeklike variant van longtuberkulose. Limfkliertuberkulose doen voor met 'n swelling van limfkliere, bv. in die nek. Dit is ook moontlik dat tuberkulose terselfdertyd op meer as een plek kan voorkom. Die simptome van tuberkulose buite die longe hang af van die plek waar die siekte voorkom. Met betrekking tot die werwels is rugpyn 'n simptoom (genoem Pott se siekte). Ander plekke van voorkoms sluit in die pleura, sentrale senuweestelsel (met meningitis wat ontwikkel) en die genito-urinêre stelsel. Verspreiding buite die longe kom meer voor in persone met ingekorte immuniteit asook jong kinders. Miliêre tuberkulose – ook gedissemineerde TB genoem – vind plaas wanneer die infeksie die bloedsomloop binnedring en op X-strale lyk soos fyn voëlsaad (Latyn milium, gierssaad). Dit is 'n ernstige aantasting wat sowat 10 persent van die gevalle van buitelongtuberkulose uitmaak.
Latente tuberkulose Die meeste mense met 'n TB-infeksie toon geen simptome nie, 'n toestand wat as onaktiewe of latente tuberkulose bekend staan. Dié toestand is nie aansteeklik nie en kan met die tuberkulienveltoets of die interferongamma-vrystellingstoets opgespoor word; verdere toetse moet gedoen word om die moontlikheid van aktiewe TB uit te sluit. Sonder behandeling ontwikkel na skatting 5 tot 15 persent van die gevalle in die loop van die persoon se lewe tot aktiewe TB.
Longtuberkulose Wanneer 'n infeksie wel aktief word, is die longe in sowat 90 persent van die gevalle betrokke. Die simptome kan borspyn insluit, 'n langdurige hoes wat sputum voortbring wat bloederig kan wees, moegheid, verhoogde temperatuur, verlies van aptyt, wegkwyning en 'n algemene gevoel van siekwees. In baie seldsame gevalle kan die infeksie die longslagaar aanvreet en tot massiewe bloeding lei.
Tuberkulose kan uitgebreide littekens in die longe veroorsaak wat ná 'n suksesvolle behandeling bly. Oorlewendes ervaar dikwels steeds chroniese asemhalingsimptome soos hoes, sputumproduksie en kortasem.
Buitelongtuberkulose In 15 tot 20 persent van die aktiewe gevalle versprei die infeksie buite die longe, wat gesamentlik as buitelongtuberkulose bekend staan. Dit kom meer voor by mense met 'n verswakte immuunstelsel en by jong kinders; by mense met MIV kom dit in meer as die helfte van die gevalle voor. Onder die belangrikste plekke van infeksie buite die longe tel die pleura, die sentrale senuweestelsel (tuberkuleuse breinvliesontsteking), die limfstelsel (skrofulose van die nek), die genito-urinêre stelsel en die bene en gewrigte (Pott se siekte van die werwelkolom).
Die genito-urinêre vorm openbaar hom gewoonlik anders: dit verskyn meestal dekades ná die verdwyning van die longsimptome, en die meeste pasiënte met die chroniese vorm het by die diagnose geen longsimptome nie. Dit kom meestal met simptome van die blaas na vore, soos 'n verhoogde frekwensie of aandrang om te urineer, sypyn, bloed in die urine en nie-spesifieke simptome soos koors.
Oorsaak Die bakterie Tuberkulose word oor die algemeen deur 'n lid van die Mycobacterium tuberculosis-kompleks (MTBK) veroorsaak, meestal Mycobacterium tuberculosis (ontdek deur Robert Koch in 1882). Ander lede van die kompleks sluit in M. bovis, M. bovis BCG (die bakterie uit die vaksien teen TB), M. africanum, M. microti en M. canettii. Mikobakterieë is bepaalde tipes bakterieë, wat ook suurvaste stafies of basille genoem word weens hul voorkoms na Ziehl-Neelsen-kleuring van sputummonsters. Tuberkulose by die mens wat nie deur 'n mikobakterie uit die MTBK veroorsaak word nie, word 'atipiese TB' genoem. Dit is dus nie korrek om dit as 'n tipe TB te beskryf nie.
Patogenese duimnael|Die milt van 'n pasiënt met miliêre tuberkulose, met granulome (tuberkels) sigbaar. Die infeksie begin wanneer 'n bakterie wat uit die lug ingeasem is, die longe binnedring en die longblasies bereik. Daar kom dit 'n longmakrofaag teë, 'n sel van die liggaam se immuunstelsel wat dit probeer vernietig. Die makrofaag omvou die bakterie en sluk dit in, waarna dit in 'n fagosoom vasgevang word wat normaalweg met 'n lisosoom saamsmelt sodat die spysenzieme die indringer doodmaak. M. tuberculosis kan egter dié proses ondermyn deur die ontwikkeling van die fagosoom te belemmer en die samesmelting met die lisosoom te verhoed. Die bakterie oorleef en verdubbel binne die fagosoom en vernietig uiteindelik sy gasheersel, waaruit nuwe bakterieë vrykom wat die infeksie versprei.
In die volgende stadium versamel makrofae, epitelioïede selle, limfosiete en fibroblaste om 'n granuloom te vorm, wat die besmette makrofae omring en isoleer. Dit vernietig nie die tuberkulosebasille nie, maar hou hulle in bedwang en verhoed die verspreiding van die infeksie na ander dele van die liggaam. In tuberkulose bevat die granuloom nekrotiese weefsel in sy middel en lyk soos 'n klein wit knoppie – 'n tuberkel, waarvan die siekte sy naam kry.
Solank die infeksie binne granulome vervat bly, is daar geen uiterlike simptome nie en is die infeksie latent. Indien die immuunstelsel dit egter nie kan beheer nie, kan die siekte tot aktiewe TB vorder en aansienlike skade aan die longe en ander organe aanrig. Indien die bakterieë uit 'n gebied van beskadigde weefsel in die bloedstroom kom, kan hulle deur die hele liggaam versprei en talle infeksiehaarde vestig wat as klein wit tuberkels in die weefsel voorkom. Dié ernstige vorm, wat die meeste by jong kinders en mense met MIV voorkom, is miliêre of gedissemineerde tuberkulose, en dit het selfs met behandeling 'n sterftesyfer van sowat 30 persent.
Risikofaktore Die belangrikste risikofaktor wêreldwyd vir die ontwikkeling van aktiewe TB is 'n gelyktydige MIV-infeksie: mense wat met MIV leef, is sowat twaalf keer meer geneig om TB te ontwikkel as mense sonder MIV. In 2023 was 6,1 persent van diegene wat met TB besmet geraak het, ook met MIV besmet, en Afrika suid van die Sahara dra 'n besonder groot las van MIV-verbonde TB. Waar sowat 5 tot 15 persent van MIV-negatiewe mense met 'n latente infeksie die aktiewe siekte in hul leeftyd ontwikkel, is dit 30 persent van dié wat met MIV saambesmet is.
'n Verdere belangrike faktor is die gebruik van middels wat die immuunstelsel onderdruk, soos chemoterapie, middels ná 'n orgaanoorplanting en middels vir lupus of rumatoïede artritis. Ander risikofaktore is swaar alkoholgebruik, diabetes mellitus, silikose, die rook van tabak, die gebruik van dwelms, ernstige niersiekte, kanker van die kop en nek en 'n lae liggaamsgewig. Kinders, veral dié onder vyf jaar, se immuunstelsels is nog onvolgroeid en hulle loop 'n groter risiko.
Omgewingsfaktore wat die liggaam se verweer verswak en 'n mens dus 'n groter risiko laat loop, sluit lugbesoedeling, blootstelling aan rook (ook tabakrook) en beroepsblootstelling aan stof en fyn deeltjies in. Langdurige, gereelde of nabye kontak met mense met aktiewe TB is 'n groot risiko, en oorbewoning en swak ventilasie verhoog die kanse op besmetting. Daar is 'n sterk verband tussen die risiko van TB en sosio-ekonomiese status: armoede, oorvol en swak geventileerde woonruimte, ondervoeding en beperkte toegang tot gesondheidsorg dra alles by tot 'n hoër voorkoms.
Oordrag Veral pasiënte met sogenaamde oop long-TB kan die bakterie versprei deur te hoes, sing of deur te praat. Daar is selfs 'n besmettingsmoontlikheid deur die drink van melk verkry van koeie besmet met dermtuberkulose. Voorkoming van so 'n besmetting sluit in die pasteurisasie van melk en TB-vrye vee.
Diagnose duimnael|links|M. tuberculosis (rooi gekleur) in sputum.