Dame Whina Cooper ONZ DBE (gebore Hōhepine Te Wake; 9 Desember 1895 – 26 Maart 1994) was 'n Nieu-Seelandse kuia (Māori-ouderling) wat jare lank gewerk het vir die regte van Māoris, en veral om die lot van Māori-vroue te verbeter. Sy word onthou vir die leiding van die 1975 Māori-grondmars van Te Hāpua na Wellington, 'n afstand van 1 100 km, op die ouderdom van 79.
Haar wye invloed en nasionaal erkende aktiwiteit het daartoe gelei dat sy erken is met toekennings in beide die Britse en Nieu-Seelandse Royal Honours Systems, en deur haar eie mense, wat die titel Te Whaea o te Motu ('Moeder van die Nasie') aan haar toegeken het. Sy is die onderwerp van die 2022-film Whina.
Vroeë lewe Whina Cooper is gebore as Hōhepine Te Wake, dogter van gemeenskapsleier en Katolieke kategeet Heremia Te Wake en Kare Pauro Kawatihi, van die Te Rarawa iwi, te Te Karaka, Hokianga.
Van jongs af het sy belangstelling getoon in haar vader se rol, en in geskiedenis en genealogie. Haar opleiding het begin by die Whakarapa Native School. In 1907 het sy die St Joseph's Māori Girls' College bygewoon. Na hoërskool het sy teruggekeer na Whakarapa (later Panguru) waar haar vader wou hê sy moes 'n gereëlde huwelik aangaan met Tureiti Te Heuheu Tukino V, leier van Ngāti Tūwharetoa. Cooper het geweier en eerder by 'n plaaslike koöperatiewe winkel gewerk. Sy het vir 'n kort tydjie as onderwyseres gewerk by die Pawarenga Native School. As een van slegs drie onderwysers het sy egter gefrustreerd geraak en gevind dat haar tyd tussen onderrig en hulp aan haar eie gemeenskap gestrek was. Sy het in 1914 die onderwys verlaat en was twee jaar lank 'n huishoudster by die Katolieke presbiterie van Rawene. Sy het haar hele lewe lank haar Katolieke geloof behou.
Politieke aktivisme 1914–1935: Whakarapa Cooper se eerste betrokkenheid by die politiek was in die vorm van 'n grondgeskil oor 'n gebied van gehuurde moddervlaktes omstreeks 1914. Die boer wat die grond gehuur het, Bob Holland, wou die riviermonding vir boerdery dreineer. Dit sou die huidige gebruik van die grond deur plaaslike iwi vir die insameling van seekos en vir renperde gedurende die droër maande belemmer het. Heremia het die huurkontrak in die hof betwis, en Cooper het 'n groep betogers gelei om Holland se dreine op te vul, al het Bob Holland die grond wettiglik gehuur. Die betogers is uiteindelik van oortreding aangekla, maar hulle het gebeure lank genoeg vertraag sodat Heremia suksesvol kon wees, en die Mariene Departement het die huurkontrak teruggetrek.
In 1916 het sy teruggekeer werk toe by die koöperatiewe winkel, en omtrent hierdie tyd het sy haar eerste man, Richard Gilbert, van Ngāti Wai ontmoet. Sy is op 10 Mei 1917 met hom getroud, met slegs haar ouers se medewete, wat gelei het tot 'n mate van ongelukkigheid met haar breër familie en gemeenskap, wat gevoel het dat hulle geraadpleeg moes gewees het. Nadat haar ouers oorlede is, het die paartjie die gesinshuis verlaat en na familiegrond by Te Karaka verhuis, waar hulle hul eie huis moes bou. Teen 1920 het hulle twee kinders gehad en kon hulle geld leen by 'n plaaslike priester om haar pa se huis en plaas by Whakarapa en die plaaslike winkel te koop. Daar het sy 'n leidende rol in die sakewêreld en die gemeenskap gespeel, insluitend in 1923 die roeping van 'n hui wat daartoe gelei het dat die naam van Whakarapa na Panguru verander is. Haar gemeenskapsleierskap het die politikus sir Āpirana Ngata beïndruk, wat haar in 1932 na 'n nasionale hui genooi het. Sy het saam met hom gewerk om Māori-grondontwikkelingsprogramme in die Hokianga te bevorder. Deur hom het sy ook William Cooper van Ngāti Kahungunu ontmoet, wat haar tweede man geword het nadat Richard Gilbert in 1935 aan kanker oorlede is.
1949–1960s: Auckland Sy het in 1949 na Auckland verhuis toe haar tweede man, William Cooper, oorlede is. Haar politieke aktiwiteit het van plaaslik na nasionaal verander. In September 1951 is sy verkies tot eerste president van die nuwe Māori Women's Welfare League "wat dinge veral vir Maori-vroue kon verbeter", en het gewerk in gesondheid, behuising, onderwys en welsyn.
In 1957 het sy as president bedank, en die jaarlikse konferensie het haar beloon met die titel Te Whaea o te Motu ("Moeder van die Nasie"). Gedurende die 1960's het sy op 'n plaaslike vlak rondom Auckland gewerk, maar grootliks uit die nasionale kollig gebly.
1975: Grondoptog In 1975 het 'n koalisie van Māori-groepe Cooper gevra om hulle te lei in 'n protes teen die verlies van Māori-grond. Sy het ingestem en 'n hīkoi (simboliese optog) voorgestel vanaf die noordelike punt van die Noord-eiland na die Parlement in Wellington, aan die ander kant van die eiland.
Gedurende September en Oktober 1975 het die byna 80-jarige Cooper weer nasionaal erkenning gekry, terwyl hy aan die hoof van die Māori-landmars van Te Hāpua na Wellington geloop het, 'n afstand van 1 100 kilometer. Die slagspreuk van die optog was "nie een akker Maori-grond meer nie"; hulle het erkenning van eiendomsregte onder die Verdrag van Waitangi geëis.
Eerbewyse en toekennings In die 1953 Kroningseerbewyse is Cooper aangestel as Lid van die Orde van die Britse Ryk vir dienste aan die Māori-mense. In die 1974 Koningin se Verjaarsdageerbewyse is sy bevorder tot Kommandeur van die Orde van die Britse Ryk vir dienste aan die Māori-welsyn en -kultuur. In die 1981 Nuwejaareerbewyse is Cooper verder bevorder tot Dame Kommandeur van die Orde van die Britse Ryk vir dienste aan die Māori-mense. In 1990 het Cooper die Nieu-Seelandse 1990 Herdenkingsmedalje ontvang. In die 1991 Koningin se Verjaarsdageerbewyse het sy die twintigste aangestelde tot die Orde van Nieu-Seeland geword,<ref>"The Queen's Birthday Honours List." (1 Julie 1991) 98 New Zealand Gazette' 2191.</ref> Nieu-Seeland se hoogste burgerlike eerbewys. In 1993 is sy die Nieu-Seelandse Suffrage Centennial Medalje toegeken.
Dood en nalatenskap Cooper het in 1983 na Panguru in die Hokianga teruggekeer en is daar in 1994 op 98-jarige ouderdom oorlede. Na raming het 30 000 mense Cooper se tangi bygewoon, wat etlike dae geduur het. Cooper se afsterwe het huldeblyke van talle politieke figure, insluitend Koningin Elizabeth II, Prins Philip en Jim Bolger, ontlok. Haar nalatenskap sluit in die roeping van die 1923 hui wat daartoe gelei het dat die naam van Whakarapa na Panguru verander is.
Sy word onthou as 'n leier wat gehelp het om Nieu-Seelandse wetgewing met betrekking tot die Māori-mense te vorm, asook om die gemeenskap in Auckland te ontwikkel. Sy word egter veral onthou daarvoor dat sy die harte van soveel mense gewen het toe sy die 1975-landmars gelei het, in beide Māori- en Pākehā-gemeenskappe.
Sy het ook as inspirasie gedien vir ander Māori-vroue, soos Tiahuia Abraham, wat vanaf 2022 vir 53 jaar 'n lid van die Māori Women's Welfare League is.
Gedenktekens Op 3 Februarie 2020 is 'n gedenkteken by die Waipuna Marae in Panguru, Hokianga, onthul in die teenwoordigheid van eerste minister Jacinda Ardern. Die bronsbeeld was 'n beeldhoukundige voorstelling van 'n foto van Cooper, wat die hand van haar kleindogter vashou, terwyl hulle die 1975-landmars begin het. Ardern het belowe dat haar storie in die nuwe skoolgeskiedeniskurrikulum ingesluit sou word.
Eervolle eponiem In 2020 is die tonnelboormasjien wat gebruik word om die tweelingtonnels van die City Rail Link in Auckland tussen Mount Eden-stasie en Aotea-stasie te bou, "Dame Whina Cooper" genoem.
Rolprent Cooper is die onderwerp van 'n biografiese film genaamd Whina, wat op 23 Junie 2022 in geselekteerde teaters vrygestel is. Die film is geregisseer deur James Napier Robertson en Paula Whetu Jones. Cooper is vertolk deur Miriama McDowell en Rena Owen, met eersgenoemde wat 'n volwassene vertolk, en laasgenoemde 'n bejaarde, Cooper.
Televisie Whina Cooper was die fokus van die dokumentêr, Whina, Te Whaea O Te Moto – Mother of the Nation (1992) deur Bryan Bruce. Bruce het ook beeldmateriaal van die Whina Cooper-geleide Maori-landmars van 1975 in The Bridge'' (2002) vertoon, 'n televisiedokumentêr oor die geskiedenis van die Auckland Harbour Bridge.
Musiek Komponis Robert Wiremu se werk Te Kai a Te Rangatira, getoonset op musiektoesprake deur verskeie Māori-leiers, insluitend Cooper. Geskryf vir bariton en kamerensemble, is dit in opdrag gegee vir die IO-fees Kaitaia. Cooper se toespraak getiteld Whina het gesê... is vir vokale ensemble gerangskik en deur die King's Singers tydens hul 2026-toer van Nieu-Seeland uitgevoer.
Verwysings
Kategorie:Nieu-Seelandse aktiviste Kategorie:Geboortes in 1885 Kategorie:Sterftes in 1994