Boschstraat (Maastricht)

De Boschstraat is een straat in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. De Boschstraat verbindt de Markt met de buurt Boschpoort en vormt tevens de scheiding tussen de centrumbuurten Statenkwartier en Boschstraatkwartier. Het is een gemengde woon- en winkelstraat, waaraan een groot aantal monumentale panden en enkele voormalige klooster- en fabriekscomplexen liggen.

Ligging, verkeer en inrichting De straat ligt in het noordelijk deel van het Maastrichtse stadscentrum en vormt daar de grens tussen de buurten Statenkwartier en Boschstraatkwartier. De straat loopt min of meer van zuid naar noord tussen de Markt en de Bosscherweg. De Boschstraat heeft twaalf zijstraten: aan de westzijde zijn dat van zuid naar noord: de Sint Catharinastraat, de Breulingstraat, Achter de Barakken, de Sphinxcour en de Frontensingel. Aan de oostzijde liggen: de Maastrichter Pastoorstraat, de Hochterpoort, de Lakenweversstraat, de Sint Teunisstraat, de Maasboulevard, het Bassin en de Fransensingel.

De Boschstraat is vanouds een van de hoofdstraten in het centrum van Maastricht en vervult ook nu nog een belangrijke verkeersfunctie. Het zuidelijk deel van de straat, van de Markt tot aan de kruising met Achter de Barakken / Lakenweversstraat, is verkeersluw ingericht. Op aangegeven parkeervakken is hier (betaald) parkeren mogelijk. Het noordelijk deel, met name het weggedeelte tussen de Maasboulevard en de Bosscherweg, verwerkt veel verkeer. Hier zijn geen parkeervakken. Aan beide zijden van de weg bevinden zich vrijliggende fietspaden.

Vanaf de Breulingstraat wordt de Boschstraat naar het zuiden toe geleidelijk breder. Bij de Markt is de straat ruim twintig meter breed en heeft daardoor, mede door de inrichting, een pleinachtig karakter. Het plaveisel bestaat uit natuurstenen tegels en kasseien, identiek aan dat van de Markt. Hier staan ook de meeste bomen. Aan de oostzijde bevinden zich ruime caféterrassen. Op woensdag en vrijdag staat hier de vismarkt; op zondag een antiek- en rommelmarkt.

Geschiedenis De naam Boschstraat verwijst naar de Boschpoort, de middeleeuwse stadspoort aan de noordelijke uitvalsweg naar 's-Hertogenbosch. De in 1870 afgebroken Boschpoort was onderdeel van de tweede middeleeuwse stadsmuur van Maastricht uit de 14e eeuw. Aan het begin van de Boschstraat, op de Houtmarkt, stond tot halverwege de 17e eeuw de Gevangen- of Hochterpoort, een overblijfsel van de eerste stadsmuur.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 57.

Pre-industriële ontwikkeling

Aan de Boschstraat ligt sinds het midden van de 14e eeuw de Sint-Matthiaskerk, een van de vier middeleeuwse parochiekerken van Maastricht. De 'Sint-Matthijs' was vanouds een volkskerk, de kerk van de lakenwevers uit het naburige Boschstraatkwartier, later van de fabrieksarbeiders, die vlak bij de industrieën rondom het Bassin woonden. Tegenover de Sint-Matthiaskerk lag de Sint-Catharinakapel, oorspronkelijk een kerspelkapel, deel uitmakend van het Sint-Catharinagasthuis. Vóór de bouw van de Sint-Matthijs in 1351 was dit de kerk van degenen die buiten de stadsomwalling woonden. Nadat de protestanten in 1633 de Sint-Matthijs kregen toegewezen, moesten de katholieken genoegen nemen met de veel kleinere Catharinakapel, die, met korte onderbrekingen, tot 1804 in gebruik bleef. De kapel werd eind negentiende eeuw gesloopt.Ubachs/Evers (2005), pp. 117-118: 'Catharinagasthuis', 'Catharinakapel'.

Iets verderop lag het klooster van de penitenten-recollectinnen, een 17e-eeuwse afsplitsing van de grauwzusters. De streng contemplatief levende zusters vestigden zich in 1673 op de Busschuttenhof, een voormalig exercitieterrein aan de Boschstraat. Bij het beleg van 1748, 1793 en 1794 raakte het klooster ernstig beschadigd. Bij de opheffing van de orde in 1797 leefden er 23 koorzusters en 5 werkzusters. Het complex kreeg een militaire bestemming als kazerne en kledingmagazijn. In 1863 kocht Petrus (I) Regout de gebouwen, die drie jaar later afbrandden, waarna Regout er zijn fabrieken uitbreidde. Het noordelijk deel van de Boschstraat werd vanwege de vele groententuinen en boomgaarden Onder de Gerdenieren genoemd. Aan het noordoostelijk deel van de straat grensde de Biesenboomgaard, de kloostertuin van de Commanderij Nieuwen Biesen, waar de ridders van de Duitse Orde vanaf ca. 1360 waren gevestigd.Ubachs/Evers (2005), p. 74: 'Biesen'; p.88, 'Boschstraat'; pp. 406-407: 'penitenten-recollectinnen'.

De Refugie van Hocht, ook wel Poort van Hocht genoemd, was een refugiehuis van de Abdij van Hocht, dat aanvankelijk aan de Spilstraat was gevestigd, maar in de 14e eeuw naar de Boschstraat verhuisde. Het gebouw was de stadswoning van de abdis en tevens logiesgebouw en opslagplaats voor landbouwproducten afkomstig van abdijbezittingen rondom Maastricht. Het in 1793-94 ernstig beschadigde gebouw werd in 1798 als nationaal goed verkocht en in 1851 verworven door Petrus Regout, die er eerst woningen van maakte en het in 1876 verkocht aan de zusters van het Arme Kind Jezus. Van 1981 tot 2012 gebruikte het Leger des Heils het gebouw, dat vanaf 2017 een hotel wordt.Ubachs/Evers (2005), p. 228: 'Hocht, Poort van'; pp.599-600, 'zusters van het Arme Kind Jezus'.

In de 18e eeuw werden aan de Boschstraat verschillende grote stadswoningen gebouwd, sommige met de allure van een stadspaleis (bijvoorbeeld Boschstraat 60, 83, 88 en 108). Een voornaam uitziend gebouw uit ca. 1805 is het Grand Hôtel du Lévrier et de l'Aigle Noir. Het logement heette aanvankelijk Den Hasenwind, een naam die verfranst werd. In 1897 werd het hotel verkocht aan de eigenaar van het aan de overkant gelegen L'Aigle Noir. In de negentiende eeuw was het het voornaamste hotel van de stad, waar men onder andere verse zalm uit de Maas kon eten. Van 1977 tot circa 2010 was hier de Limburgse investeringsbank LIOF gevestigd.Ubachs/Evers (2005), p. 308: 'Levrier, hotel Du'.

Het noordelijk deel van de Boschstraat had aanvankelijk een gecombineerde militaire en agrarische bestemming. Naast de Boschpoort, in de loop der eeuwen uitgebouwd tot een flinke vesting, lag de militaire wacht, in 1749 geheel vernieuwd. Hier lagen enkele kazernes. Tussen de boomgaarden achter de noordwestelijke straatwand was in de 18e eeuw een buskruitmagazijn gebouwd. Na 1797 kreeg ook het Penitentenklooster een militaire bestemming. Ten zuiden van het klooster (tegenwoordig: Achter de Barakken) lagen de Boschbarakken, ook wel casernes de Bois-le-Duc genoemd. Hier en op de hoek van de Sint-Teunisstraat lagen tot begin 18e eeuw drinkwaterpoelen voor het vee.Kruisinga/Langeweg (2000), pp. 15-20.

Industriële ontwikkeling Aan de Boschstraat ligt de bakermat van de industriële ontwikkeling van Maastricht. In 1827 kocht de weduwe Regout-Nijsten, de moeder van Petrus Laurentius Regout, het pand Boschstraat 1303, strategisch gelegen tegenover de in het voorgaande jaar geopende binnenhaven Bassin. In het woonhuis werd een kristalslijperij gevestigd. Twee jaar later kocht Regout het aangrenzende pand Het Rood Paard, waar hij in 1834 de eerste stoommachine plaatste. Vanaf ca. 1835 breidde het complex van glas-, aardewerk-, spijker- en geweerfabrieken zich gestaag uit langs de noordzijde van de straat.

thumb|left|200px|De Boschpoort in de 19e eeuw In 1867 werd de vestingstatus van Maastricht opgeheven. In de jaren daarna werden alle stadspoorten (inclusief de Boschpoort) en een groot deel van de oude stadsmuur en de daaromheen liggende buitenwerken gesloopt. Het bestaande industrieterrein aan de noordwestzijde van de Boschstraat kon nu tot voorbij de voormalige stadsmuur worden uitgebreid en ook aan de noordoostkant van de Boschstraat, op de plek van het oude wachthuis, verrezen bedrijfsgebouwen. In 1878, het overlijdensjaar van Petrus Regout, werkten ca. 2500 mensen in de Regoutfabrieken, die een oppervlakte besloegen van 10 ha aan beide zijden van de Boschstraat. In 1864 verrees in een zijstraatje van de Boschstraat de Cité Ouvrière, een zeven verdiepingen hoog pand, aanvankelijk bedoeld voor 40 arbeidersgezinnen. In 1903 was het gebouw verworden tot een mensenpakhuis met 66 gezinnen en 266 bewoners, en was het een symbool van de arbeidersmisère in Maastricht. Vanaf 1920 werd het pand geleidelijk ontruimd, waarna het in 1938 werd afgebroken.Ubachs/Evers (2005), pp. 123-124: 'Cité Ouvrière'.

Van 1896 tot 1914 reed een tram door de Boschstraat: de Maastrichtsche Tram, die een traject van 2 km aflegde tussen het toenmalige Station Maastricht Staatsspoor en de Boschstraat/Maagdendries. Het betrof aanvankelijk een gastram, vanaf 1903 een paardentram. De voorganger van de Maastrichtsche Tram, de Omnibus Maestrichtois (1884-1896), had in de Boschstraat een remise en paardenstal, waarvan de gevel bewaard is gebleven als onderdeel van de Muziekgieterij. In de jaren 1930 en 1940 veranderde het aanzien van de straat sterk door de bouw van het Eiffelcomplex en bijbehorende tunnelovens, waarvoor de rij karakteristieke, witgesausde huizen langs de Boschstraat (inclusief het oorspronkelijke woonhuis van Petrus Regouts) moest verdwijnen.Kruisinga/Langeweg (2000), pp. 23-79.

Post-industriële ontwikkeling

In 2007 verplaatste het keramiekbedrijf, sinds 1960 Koninklijke Sphinx geheten, zijn activiteiten van de Boschstraat naar een nieuw bedrijfspand op het industrieterrein Beatrixhaven, waar het nog geen drie jaar later definitief zijn poorten sloot. Voor de voormalige fabrieksgebouwen aan de Boschstraat zijn in het kader van het Plan Belvédère nieuwe bestemmingen ontwikkeld, waarvan de uitvoering door de economische crisis enigszins werd vertraagd. Het voormalige kantoorgebouw van Sphinx huisvest sinds 2015 het wetenschappelijk instituut UNU-Merit. Op de smalle strook tussen het Eiffelgebouw en de Boschstraat is een Pathé-bioscoop gebouwd. Het Eiffelgebouw zelf biedt huisvesting aan onder andere The Student Hotel. Aan de noordoostzijde van de straat zijn de voormalige Timmerfabriek en Sphinx-magazijnen ontwikkeld tot een cultureel centrum voor onder andere poppodium Muziekgieterij, architectuurcentrum Bureau Europa en filmhuis Lumière.

De Boschstraat is ook in de eenentwintigste eeuw een straat met gemengde activiteiten: woonhuizen, winkels, horeca, bedrijven en religieuze en culturele bestemmingen. In recente jaren was er vrij veel leegstand van winkelpanden. Door de opknapbeurt van het Bassin, de ontwikkeling van het cultuurcluster Sphinxkwartier en de vestiging van enkele hotels is de straat een stuk levendiger geworden.

Architectuur, bezienswaardigheden De Boschstraat ligt binnen het beschermd stadsgezicht van Maastricht en kent een zeer gevarieerde architectuur. De straat telt 70 rijksmonumenten, waarmee ze op een gedeelde tweede plaats staat van monumentrijke straten in Maastricht.

Kerken, kloosters, refugiehuizen, hotels thumb|De Sint-Matthijs, dominant aanwezig in het straatbeeld (2017) Het zuidelijk deel van de Boschstraat wordt gedomineerd door de 40 m hoge toren van de Sint-Matthiaskerk uit ca. 1350. De overige delen van de kerk zijn 15e-eeuws. De kerk is gebouwd van Limburgse mergel, behalve de in Naamse steen uitgevoerde onderbouw van de toren. De onvoltooide, gotische toren kreeg in 1769 een barokke torenbekroning.Van den Boogard/Minis (2001), p. 52. De gebeeldhouwde calvariegroep boven het hoofdportaal is neogotisch. Aan de noordkant is in de 20e eeuw een kapel aangebouwd, toegewijd aan Onze Lieve Vrouw van Banneux.