Het sinterklaasfeest is een jaarlijks volksfeest rond de folkloristische figuren van Sinterklaas en traditioneel diens vaste hulpje Zwarte Piet (tegenwoordig ook "Piet"), dat op 5 december in Nederland en op 6 december (Sint-Nicolaasdag) in België wordt gevierd. De sinterklaastijd vangt half november aan met de intocht van Sinterklaas op de eerste zaterdag na 11 november, gevolgd door een periode van de schoen zetten tot aan het feest zelf.
Het volksfeest als zodanig heeft een zeer oude oorsprong die voor zover bekend teruggaat tot de middeleeuwen, vanuit de in veel Europese landen gevierde Sint-Nicolaasdag. Sint-Nicolaas is een heilige figuur uit de christelijke religie.
Een knecht als vast onderdeel van de viering is voor het eerst uitgebeeld in het prentenboekje Sint Nikolaas en zijn knecht uit 1850 van Jan Schenkman, daar als zwarte page. De figuur is als Sint Piter (verbastering van Petrus) van oudere oorsprong.
Het sinterklaasfeest wordt in zijn huidige vorm sinds de 19e eeuw op brede schaal gevierd, in de eerste plaats als kinderfeest. De traditie is echter lange tijd geweerd binnen reformatorische milieus, vanwege de katholieke oorsprong.Sinterklaas de Paapse afgod was lange tijd niet welkom op christelijke basisschool
Geschiedenis thumb|Vuurwerk op het Binnenhof bij het Sinterklaasfeest, 1782, Leiden University Libraries
Intocht
thumb|Sint-Nicolaas op de stoomboot vergezeld door zijn Zwarte Pieten en Spaanse edellieden bij de eerste intocht in Amsterdam op 1 december 1934. De Zwarte Pieten waren Surinaamse bemanningsleden van een boot die in de haven lag. thumb|Sinterklaas onderweg van de boot naar het gemeentehuis in Groningen, waar hij wordt ontvangen door de burgemeester in 2015 De intocht van Sinterklaas met zijn gevolg is het officiële sein voor kinderen dat ze vanaf dat moment hun schoen mogen klaarzetten. Een intocht kan worden voorafgegaan door een aankomst waarbij Sinterklaas per stoomboot arriveert uit Spanje, maar ook andere vervoermiddelen zijn niet ongewoon. De intocht zelf vindt plaats op de schimmel van Sinterklaas of lopend.
De allereerste intocht van Sinterklaas vond plaats in 1888, in Venray. Dit gebeurde op 6 december, de datum waarop tegenwoordig het sinterklaasfeest eindigt.Eerste intocht Sinterklaas in Venray, nieuwsarchief weekblad Peel en Maas, 8 december 1888 In Amsterdam wordt sinds 1934 een centraal georganiseerde jaarlijkse intocht van Sinterklaas gehouden.
Op de nationale televisie wordt de landelijke intocht van Sinterklaas uitgezonden. In België komen Sinterklaas en zijn hele gevolg elk jaar aan in Antwerpen, wat rechtstreeks wordt uitgezonden op VRT 1 of Ketnet onder de naam Hij komt, hij komt... De intrede van de Sint. In 2003 had de intocht per uitzondering plaats in Oostende.
In Nederland en België vindt de intocht plaats half november op de eerste zaterdag na Sint-Maarten (11 november). De plaatselijke intochten zijn meestal dezelfde middag als de landelijke intocht, maar in het zuiden van Nederland en in België vaak ook de zondag daaropvolgend.
In 2020 en 2021 werden in Nederland en België vanwege de coronacrisis de landelijke intochten van tevoren opgenomen zonder publiek en werden veel plaatselijke intochten afgelast.
In sommige plaatsen in Nederland wordt sinds begin 21e eeuw ook een uittocht van Sinterklaas gehouden op 6 december. Dit is onder andere het geval in Scheveningen, Hoek van Holland en Wormer.
Schoen zetten
thumb|Er bestaan twee versies van Het Sint-Nicolaasfeest. Dit is de bekendste, nu in bezit van het Rijksmuseum Amsterdam. Het schilderij is gemaakt voor een katholiek. Het meisje krijgt een pop in de vorm van een heilige en snoepgoed (in de versie die voor protestanten is gemaakt, krijgt het meisje een eenvoudige ronde koek), de jongen links heeft minder reden om blij te zijn. Zijn schoen is leeg. Rechts wijst iemand in de schoorsteen, waar de geschenken zouden zijn vandaan gekomen. (Jan Steen, circa 1663) Kinderen zetten 's avonds hun schoen klaar vanaf de dag dat de Sint in het land is aangekomen. De volgende dag vinden de kinderen dan wat lekkers of een ander klein cadeau in hun schoen. De schoen blijft ook wel eens leeg, of men vindt een roe of een zakje zout in de schoen. Het belonende of straffende schoencadeautje wordt ook genoemd in bepaalde sinterklaasliedjes zoals "Zie, de maan schijnt door de bomen":Van verwachting klopt ons hart, Wie de koek krijgt, wie de gard! en "Zie ginds komt de stoomboot": Wie zoet was, krijgt lekkers, Wie stout was een roê.
Traditioneel wordt de schoen bij de haard gezet, vanuit de gedachte dat Piet vanaf het dak door de schoorsteen naar binnen komt. Het wordt op prijs gesteld als de kinderen iets terugdoen. Daarom leggen ze vaak een tekening voor Sinterklaas en de Pieten in de schoen, of een wortel, hooi of suikerklontjes voor de schimmel van Sinterklaas. Ook zingen zij een of meerdere sinterklaasliedjes bij de schoen om Sinterklaas te verwelkomen.
Ook winkeliers en openbare gelegenheden bieden de mogelijkheid gedurende de sinterklaastijd de schoen te zetten.
Sinterklaasvieringen thumb|Sint-Nicolaas op schoolbezoek in Zwolle in 1952 Bij grotere bedrijven en verenigingen wordt vaak een sinterklaasfeest georganiseerd voor de kinderen van de ouders die er werken. Ook veel scholen geven een feest. Hierbij brengen Sinterklaas en een of meer (Zwarte) Pieten een bezoek aan een zaal met kinderen waarbij Sinterklaas op een podium enkele kinderen ontvangt. Hierbij komt het soms voor dat deze kinderen hierbij ook nog voor hen optreden. Daarnaast geven ook wijkcentra vaak een sinterklaasfeest voor de kinderen in de buurt. Hierbij wordt dan in het wijkcentrum aangekondigd wanneer Sinterklaas langs zal komen. Ook krijgen gezinnen met kinderen vaak een uitnodiging toegestuurd voor het feest.
Sinterklaas heeft een groot boek waarin wordt bijgehouden wat de kinderen het jaar door hebben gedaan. Er wordt voor gezorgd dat ieder kind van Sinterklaas een cadeau ontvangt. Ook komt het voor dat er lootjes worden getrokken en de kinderen surprises moeten maken die dan tijdens het sinterklaasfeest worden uitgepakt. Dit gebeurt op scholen vaak in het klaslokaal. Vaak wordt het zo geregeld dat er ook een geschenk is voor de kinderen van wie de ouders daar onvoldoende geld voor hebben.
Pakjesavond thumb|Een gedicht wordt voorgelezen op pakjesavond (2007) Pakjesavond (ook Sinterklaasavond) wordt gehouden op of rond de avond voor Sint-Nicolaasdag en wordt vaak gevierd met de familie. Pakjesavond is vooral typisch voor de Nederlandse versie van het sinterklaasfeest. Op pakjesavond worden veelal sinterklaasliedjes afgespeeld of gezongen, er wordt samen gegeten, er zijn zoete versnaperingen en appels en mandarijnen. De pakjes gaan soms vergezeld van een gedicht dat vooraf door de ontvanger van het geschenk hardop moet worden voorgelezen. Veel gegeven geschenken zijn de speculaaspop en chocoladeletter. Soms bezoekt Sinterklaas de kinderen thuis, alleen of met Zwarte Pieten, en met een zak vol cadeautjes. Als er weinig tijd is, wordt alleen op de deur gebonsd en de zak of mand buiten neergezet.
Pakjesavond wordt al afgebeeld op een schilderij van Jan Steen omstreeks 1663, de geschenken zijn door de schoorsteen afgeleverd in een schoen van de kinderen. In een huishoudboek uit 1638 van Maria van Nesse, een rijke vrouw uit Alkmaar, zijn geschenken voor haar twee nichten beschreven, doen het Sinter Nicolaes was.
Zoals pakjesavond tegenwoordig wordt gevierd is een verschijnsel van na de Tweede Wereldoorlog. Oorspronkelijk was het de avond waarop Sinterklaas in de nacht de cadeautjes brengt waarbij de kinderen op de zesde december ze in de ochtend aantreffen. Liedjes worden hierbij gezongen op de avond dat kinderen hun schoentje zetten. In België is een dergelijke viering gebruikelijk. De schoen zetten op pakjesavond was in veel gezinnen vlak na de Tweede Wereldoorlog gebruikelijk. Dit ceremonieel was aanvankelijk omgeven door een sfeer van geheimzinnigheid.
Door de toenemende welvaart na de oorlog kwam echter meer ruimte voor een geefcultuur. Ouders gaven hun kinderen in eerste instantie zelfgemaakte cadeaus en tegenwoordig gekochte cadeautjes. Ook volwassenen geven elkaar sindsdien, meestal anoniem, vaak geschenken met pakjesavond, al dan niet voorzien van een sinterklaasgedicht of verpakt als 'surprise'. Deze vorm van vieren, met gedichten en 'surprises', is meer gebruikelijk in Nederland dan in België. Vaak wordt door middel van lootjes trekken anoniem bepaald voor wie men een cadeautje moet kopen. Een bijzondere variant is het sinterklaasdobbelen.
thumb|Twee pagina's uit Prent-historietjes voor kleine kinderen (D.A. Thieme en Hendrik Anne Tjeenk Willink, 1857). Tekst op de bladzijde rechts: Zweep, geweer en hobbelpaard, trom, trompet, chacot en zwaard, Poppen en soldaten,boek met mooie platen. Geeft de grote kindervriend Sint Niklaas aan 't zoete kind
Sinterklaasliedjes
thumb|Meisje zingt sinterklaasliedje met klomp voor de kachel, Nationaal Archief, 1959 Sinterklaasliedjes worden gedurende de hele sinterklaastijd gezongen, met name tijdens de aankomst en de intocht van Sinterklaas, bij het zetten van de schoen, tijdens een bezoek van Sint en Piet, en aan het begin van pakjesavond. Het zingen voor Sinterklaas is een van de belangrijkste gewoonten die met dit folkloristische feest verbonden zijn.
De oudste heiligenliederen over Sint-Nicolaas stammen uit de zestiende en zeventiende eeuw. In de zeventiende en achttiende eeuw waren liedjes over de Sint als huwelijksmaker wijdverbreid. In de negentiende eeuw werden er een aantal bestaande volksliedjes over Sinterklaas opgetekend, zoals 'Sinterklaas goed heiligman', 'Sinterklaas kapoentje' en 'Sinterklaasje bonne bonne bonne'. De huidige traditionele sinterklaasliedjes stammen vrijwel geheel uit de tweede helft van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw. Het gaat om liedjes van tekstdichters als J.P. Heije ('Zie, de maan schijnt door de bomen'), Jan Schenkman ('Zie, ginds komt de stoomboot / Uit Spanje weer aan') en Katharina Leopold ('O, kom er eens kijken / Wat ik in mijn schoentje vind').
Lekkernijen thumb|Sinterklaasfiguren in suikergoed, speculaas, poppen van marsepein, pepernoten, borstplaat en banketletters, 1 november 1972 thumb|Koekplank voor het maken van een speculaaspop van Sinterklaas, 18e eeuw Sinterklaas is een feest met veel zoetigheden en van oudsher ook appels en mandarijnen. Speciaal voor het feest is strooigoed dat op straat wordt uitgedeeld of binnen wordt gestrooid door Zwarte Pieten. Veel zoetigheden zijn typisch voor het sinterklaasfeest:
kruidnoten taaitaai of taaipop pepernoten speculaaspoppen en speculaas chocolademunten chocolademuizen en chocoladekikkers chocoladeletters banketletters (ook: amandelletter of boterletter, zie ook banket) borstplaat buikman marsepein schuimpjes (in België ook in de vorm van Mariabeeldjes) krol of anijskrol borsthoning duivekater
Bij sinterklaas wordt soms bisschopswijn of warme chocolademelk gedronken.
Winkelstraten thumb|Kinderen en volwassenen bekijken in de winkelstraten van Amsterdam de sinterklaasetalages, 21 november 1949 Winkelstraten worden al lange tijd opgesierd met sinterklaasversiering. Zo verschenen Sinterklaas en Zwarte Piet, schoenen, schimmels en pakjes in winkels en etalages gedurende de sinterklaasperiode. In de Nederlandse winkelstraten is de aanwezigheid van Sint en Piet inmiddels minimaal en is ingewisseld voor kerstversiering of een neutrale winterstijl. Het zwartepietendebat en kostenbesparing zouden hier de reden voor zijn.Waar is Sinterklaas in de winkelstraat?
Erfgoedlijst