thumb|Hoofdkantoor Grootoosten der Nederlanden, Den Haag.De vrijmetselarij in Nederland omvat een groot aantal obediënties ofwel koepelorganisaties van vrijmetselaarsloges. De oudste en grootste is de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden die anno 2025 ongeveer 5500 leden heeft. De Orde respecteert de Oude Landmerken der vrijmetselarij en arbeidt ter ere van de Opperbouwmeester van het Heelal, hiermee behoort zij tot de reguliere vrijmetselarij. Zij wordt als zodanig erkend door de United Grand Lodge of England (U.G.L.E.) en andere reguliere obediënties.
Daarnaast zijn er nog verschillende kleinere obediënties. Er zijn obediënties die alleen toegankelijk zijn voor mannen, voor vrouwen en gemengde obediënties.
De basis wordt gevormd door die obediënties waar de basisgraden - ook wel de symbolieke of 'blauwe' graden genoemd - van leerling, gezel en meester worden verleend. Daarnaast zijn er diverse obediënties voor de vervolgpaden of hogere graden, waarin aspecten van de drie basisgraden verder worden uitgewerkt. De vervolgpaden - ook wel voortgezette werkwijzen genaamd - kennen daarbij hun eigen inwijdingen en gradenstelsel.
Ten slotte zijn er ook een aantal aan de vrijmetselarij verwante organisaties in Nederland, waaronder enkele para-maçonnieke; dit zijn organisaties die overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij maar er geen deel van uitmaken.
Beknopte geschiedenis De eerste activiteiten op gebied van de vrijmetselarij in Nederland vonden plaats ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, in 1720-21 kwamen Britse vrijmetselaars bij elkaar in Rotterdam. De eerste loge werd opgericht in 1734 in Den Haag, met de naam Loge du Grand-Maître des Provinces Unies et du Ressort de la Généralité. Hieruit ontstond later de loge L'Union Royale, die nog steeds bestaat en daarmee de oudste vrijmetselaarsloge van Nederland is. Geleidelijk werden meer loges opgericht en op 26 december 1756 vormden een tiental loges de 'Groote Loge der Zeven Verenigde Nederlanden', een voorloper van de huidige Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden.
Met name onder Carel baron van Boetzelaar, grootmeester van 1759 tot 1798 ontwikkelde de vrijmetselarij in Nederland zich gestaag. Onder zijn leiding groeide de Grootloge zich van een twintigtal tot ruim zeventig loges en het aantal leden van de orde vertienvoudigde. Het gezag van de Grootloge breidde zich uit naar de Antillen, Suriname, Bengalen en Ceylon, Oost-Indië en Zuid-Afrika. Tevens vond onder zijn grootmeesterschap in 1770 de erkenning plaats van de Nederlandse Grootloge door de Engelse Grootloge. In deze periode ontwikkelde de toepassing van de hogere graden van de Franse Ritus zich ook steeds verder, wat leidde tot de oprichting van de Orde der Hoge Graden in 1803.
Gedurende de Franse Tijd (1794 - 1814) onder de heerschappij van Napoleon trachtte het Grand Orient de France (opgericht 1773) de Nederlandse loges in te lijven, iets waartegen de Nederlandse Grootloge zich succesvol verzette. Desondanks werden in Nederland enkele loges onder Frans gezag opgericht. De Nederlandse Grootloge werd in 1798 omgedoopt tot Grootoosten der Bataafse Republiek, en in 1807 in Grootoosten van de Vrijmetselaren in Holland en onderhorige landen.
miniatuur|Prins Frederik als Grootmeester, ca. 1870. Schilderij B. de Poorter, collectie VrijmetselarijmuseumNa de Franse Tijd ontstond in 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, waarbij de zoon van stadhouder Willem V werd geïnstalleerd als koning Willem I. De tweede zoon van Willem I, prins Frederik, was gedurende 65 jaar (1816 - 1881) grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. Onder zijn leiding kwam de vrijmetselarij in Nederland tot grote bloei. In 1818 richtte hij de Afdeling van de Meestergraad op, als tegenhanger van de toentertijd meer christelijk georiënteerde Orde der Hoge Graden.
Na de overgang van de 19e naar de 20e eeuw werd de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus steeds populairder binnen de Nederlandse vrijmetselarij en in 1912 werd de Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus in Nederland opgericht. Ook werden de eerste gemengde loges voor zowel mannen als vrouwen opgericht en in 1919 werd de Nederlandse Federatie Le Droit Humain geconstitueerd, een gemengde obediëntie.
De Tweede Wereldoorlog vormde een zware tijd voor de Nederlandse vrijmetselarij: alle activiteiten werden verboden en grootmeester Hermannus van Tongeren kwam om in het concentratiekamp Sachsenhausen . Na de Bevrijding werd de draad weer opgepakt, maar in 1961 verbraken de loges in Zuid-Afrika die onder het gezag van het Grootoosten der Nederlanden vielen de banden met Nederland. In 1949 werd voormalig Nederlands-Indie onafhankelijk in de vorm van de republiek Indonesië, wat er toe leidde dat de loges van het Grootoosten na twee eeuwen aanwezigheid aldaar in 1962 hun werkzaamheden moesten beëindigen.
Vanaf het midden van de 20e eeuw hebben verschillende Engelse obediënties hun plaats veroverd in het Nederlandse maçonnieke landschap, zoals de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf en de Orde van Merkmeesters.
In 1947 werd een eerste para-maçonnieke organisatie voor vrouwen opgericht, de Orde van Weefsters Vita Feminea Textura. In 2015 is de eerste obediëntie voor vrouwen opgericht, de Orde van Vrouwelijke Vrijmetselaren Nederland.
Basisgraden Bij de obediënties die in Nederland de basisgraden van leerling, gezel en meester verlenen kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Nederlandse obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland.
Nederlandse obediënties In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Nederlandse obediënties die de basisgraden verlenen, anno 2025. Obediëntie Oprichting in Nederland Omvang OmschrijvingOrde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden1756ruim 160 logesDe oudste en grootste obediëntie in Nederland, enkel toegankelijk voor mannen. Het merendeel van haar ruim 160 loges bevindt zich in Nederland, maar er zijn ook loges in de Nederlandse Caraïben, Suriname, Thailand en Zimbabwe. De orde is - als enige in Nederland - een reguliere obediëntie, wat betekent dat zij wordt erkend door de United Grand Lodge of England. Zij is ook eigenaar van het Nederlands Vrijmetselarijmuseum. Nederlandsch Verbond van Vrijmetselaren19191 logeDit is een gemengde obediëntie die slechts één loge omvat, loge 'Rakoczy' in Den Haag. Het Nederlandsch Verbond van Vrijmetselaren is in 1919 afgesplitst van Le Droit Humain.Nederlandse Grootloge der Gemengde Vrijmetselarij 19606 logesDe Nederlandse Grootloge der Gemengde Vrijmetselarij is eveneens een afsplitsing van Le Droit Humain.Orde van Vrouwelijke Vrijmetselaren Nederland20154 logesDe jongste obediëntie in Nederland. Zij omvat vier loges in Assen, Gouda, Alkmaar en Curaçao, die alleen toegankelijk zijn voor vrouwen.
Buitenlandse obediënties Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland. Obediëntie Oprichting in Nederland Omvang OmschrijvingNederlandse Federatie Le Droit Humain 191918 logesDe Nederlandse vertegenwoordiging van de Ordre Maçonnique Mixte International Le Droit Humain, een internationale gemengde obediëntie die werd opgericht in 1893 en haar hoofdzetel heeft in Parijs. Prince Hall Grand Lodge of Massachusetts19711 logeDe Prince Hall Grand Lodge of Massachusets heeft haar hoofdzetel in de Verenigde Staten en was - zoals alle Prince Hall Grand Lodges - oorspronkelijk enkel toegankelijk voor mannen van Afro-Amerikaanse oorsprong. Zij staat nu echter open voor iedere man en heeft een loge in Nederland, loge nr. 26 Blazing Star Lodge in Amersfoort.Grootoosten van Luxemburg20021 logeEen gemengde obediëntie met haar hoofdzetel in Luxemburg stad. Zij heeft in Nederland een loge in Leeuwarden, loge 'Fiat Lux’. Deze loge werd opgericht in 1939 onder Le Droit Humain en is in 2002 overgegaan naar het Grootoosten van Luxemburg.Grand Orient de France20171 logeDe oudste obediëntie van Frankrijk met haar hoofdzetel in Parijs. Zij heeft een enkele - gemengde - loge in Nederland, loge Saint Napoléon in Amsterdam. Loge Saint Napoléon bestond al eerder van 1810 tot 1835 en is opnieuw opgericht in 2017 door leden van de loge Willem Fredrik.
Autonome loges Daarnaast kent Nederland nog enkele autonome of 'wilde' loges die niet aan een obediëntie verbonden zijn. Dit zijn de gemengde loges 'Ziggurat' en 'Seshat', beiden gezeteld in den Haag en de loge 'Ithaka', die in Leiden zetelt en alleen voor vrouwen toegankelijk is. Loge 'Seshat' werkt als enige in Nederland volgens de ritus van Memphis-Misraim.
Vervolgpaden miniatuur | rechts|Vervolgpaden Grootoosten der Nederlanden Het overgrote deel van de vervolgpaden binnen de Nederlandse vrijmetselarij is bedoeld voor meester vrijmetselaars die lid zijn van een symbolieke - ook wel 'blauwe' - loge van het Grootoosten der Nederlanden.
Daarnaast kent ook de Nederlandse Federatie Le Droit Humain vervolgpaden voor haar leden. Binnen de Federatie werkt men niet alleen in de drie basisgraden maar ook in de hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus en enkele zogeheten zijgraden.
Bij veel van deze vervolgpaden gebruikt men verschillende benamingen voor de loges hieronder vallen, bijvoorbeeld kapittels of conclaven. Ook hier kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Nederlandse obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland.
Nederlandse obediënties In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Nederlandse obediënties die een vervolgpad bieden, anno 2025. Al deze vervolgpaden zijn voor meester vrijmetselaars vanuit de loges van het Grootoosten der Nederlanden
Obediëntie Oprichting in Nederland Omvang OmschrijvingOrde van Vrijmetselaren onder het Hoofdkapittel der Hoge Graden180333 kapittelsHet oudste vervolgpad voor meester vrijmetselaars in Nederland, waarbinnen vanuit de hogere graden van de Franse Ritus wordt gewerkt. De Orde is opgericht in 1803, anno 2025 telt zij drieëndertig kapittels. Hiervan bevinden zich er negenentwintig in Nederland, twee in Suriname, een op Aruba en een op Curaçao.Afdeling van de Meestergraad 181955 bouwhuttenEen obediëntie opgericht door prins Frederik. Dit is een typisch Nederlandse vervolgpad, wat in het buitenland niet voortkomt. Binnen de Bouwhutten van de Afdeling van de Meestergraad ligt de nadruk op de vriendschap tussen de leden, men spreekt ook wel van Vriendenkringen.Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus voor het Koninkrijk der Nederlanden191214 consistoriesMen werkt binnen deze orde volgens de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus. Deze ritus is wereldwijd een van de meest toegepaste, en is vanuit België naar Nederland gekomen. Van de veertien consistories binnen de Orde bevinden zich er tien in Nederland. Daarnaast zijn er consistories in Suriname, Aruba, Curaçao en Zimbabwe. Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf in de Nederlanden195022 kapittelsMen werkt binnen deze orde volgens de Royal Arch ritus, die oorspronkelijk uit Engeland afkomstig is. Er zijn tweeëntwintig kapittels actief binnen de Orde, waarvan eenentwintig in Nederland en een in Suriname.Groot Priorij van Nederland198313 preceptorijenEen vervolgpad voor vrijmetselaars die al lid zijn van de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf. De obediëntie bestaat uit twee - uit Engeland - afkomstige ordes, de Knights Templar en de Ridders van Malta. In 1983 is in Nederland eerst een Provincial Priory gesticht als vertegenwoordiging van de Great Priory of England and Wales and its Provinces Overseas, in 2013 is de obediëntie zelfstandig geworden.
Buitenlandse obediënties Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland. Ook deze vervolgpaden zijn voor meester vrijmetselaars vanuit de loges van het Grootoosten der Nederlanden, met uitzondering van die van de Nederlandse Federatie Le Droit Humain.