Endometriose is een chronische ziekte waarbij weefsel dat enigszins lijkt op endometrium (baarmoederslijmvlies, de bekleding van de baarmoeder) zich buiten de baarmoeder bevindt. Er zijn echter verschillen tussen endometrium en endometrioseweefsel. In sommige gevallen leidt dit tot ontstekingen. De exacte oorzaak van endometriose is tot op heden niet bekend.
De afwijkingen, ook wel endometriosehaarden genoemd, kunnen zich onder andere bevinden op de eierstokken, eileiders, het buikvlies, de blaas en de darmen. Daarnaast kunnen verklevingen ontstaan, waardoor organen aan elkaar vast komen te zitten en pijn of functieverlies wordt veroorzaakt.
Wereldwijd treft endometriose ongeveer 10% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd, wat neerkomt op bijna 200 miljoen vrouwen. De klachten beginnen meestal in de pubertijd of vroege twintiger jaren en nemen na de menopauze vaak af doordat de oestrogeenspiegels dalen.
De klachten lopen sterk uiteen en kunnen bestaan uit ernstige menstruatiepijn, chronische bekkenpijn, pijn tijdens het vrijen, pijn bij plassen of ontlasting en verminderde vruchtbaarheid. Hierdoor kan endometriose een grote invloed hebben op de kwaliteit van leven, het dagelijks functioneren en het psychisch welzijn.
Hoewel endometriose veel voorkomt, duurt het vaak jaren voordat de juiste diagnose wordt gesteld. Een betere herkenning van de symptomen en een tijdige diagnose zijn belangrijk om passende behandeling te kunnen bieden en de gevolgen van de aandoening zoveel mogelijk te beperken.
Beschrijving Endometrioseweefsel bevat endometrieke klieren en stroma. De klieren scheiden stoffen af die de omliggende weefsels irriteren, waardoor het omliggende weefsel soms gaat bloeden. Het immuunsysteem reageert op de afgifte van deze stoffen met het vrijmaken van ontstekingseiwitten, die naar de plaats van de ziekte gaan en zwelling en ontsteking veroorzaken. De ziekte zelf en de ontstekingsreactie op de ziekte kunnen de patiënt ernstige (bekken)pijn bezorgen. Na verloop van tijd kan littekenweefsel ontstaan en strengen/banden van littekenvorming, waarbij de bekkenorganen aan elkaar worden geplakt (verklevingen). Dit kan tot verminderde vruchtbaarheid leiden.Endometriose; Academisch Medisch Centrum; 8 maart 2011
Endometriose komt voornamelijk in de buikholte voor, maar kan zich ook op andere plaatsen in het lichaam bevinden. De meest voorkomende plekken zijn de eierstokken en het buikvlies van het kleine bekken. In zeldzame gevallen komt het voor buiten de buikholte, bijvoorbeeld in de borstkas (thorax-endometriose), dit kan een klaplong veroorzaken. Ook is endometriose bij patiënten aangetroffen op de longen, in de hersenen of in de neus.
Er zijn vier soorten endometriose: oppervlakkige endometriose. Hierbij ligt het endometrioseweefsel op de organen. diep invasieve endometriose. Hierbij groeit het endometrioseweefsel door de wand van organen heen. Dit kan tot blijvende beschadigingen leiden. ovariële endometriose (endometriose in de eierstokken). Hierbij vormt het endometrioseweefsel aan de eierstokken cysten, die gevuld zijn met oud bloed met een chocoladebruine kleur. Deze cysten worden 'endometriomen', 'endometriosecysten' of 'chocoladecysten' genoemd. adenomyose (of adenomyosis uteri). Hierbij groeit het endometriose in het myometrium, de spierwand van glad spierweefsel van de baarmoeder.
Schattingen van het aantal personen met endometriose lopen uiteen, maar algemeen wordt aangenomen dat het voorkomt bij 7-10% van de vruchtbare vrouwen. Er is een hogere prevalentie bij vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen: tot wel 20/25%. Het is daarmee een van de belangrijkste oorzaken van onvruchtbaarheid bij vrouwen.Endometriose; ConsuMed Wereldwijd zouden naar schatting 176 miljoenCreating solutions in endometriosis: global collaboration through the World Endometriosis Research Foundation; Adamson et al, Vol. 2 Issue 1 | Jan-Mar 2010 | pp. 1 - 46 tot 200 miljoen vrouwen in de vruchtbare leeftijd endometriose hebben. Aangezien endometriose niet beperkt is tot de vruchtbare leeftijd, zijn er ongeveer 860.000 vrouwen in Nederland met endometriose.Aantal patiënten in Nederland; Tweet van Endometriose Awareness Nederland met berekening (2018) Ook zijn er enkele gevallen bekend van endometriose bij mannen.Paratesticular endometriosis in a man with a prolonged hormonal therapy for prostatic carcinoma; Fukunaga M. Pathol Res Pract. (2012)Endometriosis in the male; Martin JD Jr, Hauck AE., Am Surg.;51(7):426-30 (1985)An unusual cause of abdominal pain in a male patient: Endometriosis; Fadi I. Jabr and Venk Mani, Avicenna J Med. 2014 Oct-Dec; 4(4): 99–101 Er werd verondersteld dat de aanwezigheid van endometriose bij mannen direct gerelateerd was aan oestrogeentherapie of de inzet van GnRH-agonisten bij bijvoorbeeld prostaatkanker, maar er is minimaal één geval bekend van een man bij wie endometriose is aangetroffen en bij wie geen sprake was van hormoontherapie. Dit wijst nog meer in de richting van Mulleriosis als oorzaak van endometriose (zie 'oorzaken').Endometriosis in a Man as a Rare Source of Abdominal Pain: A Case Report and Review of the Literature; Rei C, et al. (2018), Case Rep Obstet Gynecol. eCollection 2018.
Ontstaanswijze Inwendige factoren Hoe endometriose ontstaat is niet precies bekend, maar er is een aantal mogelijke mechanismen: retrograde menstruatie / autotransplantatie: tijdens de menstruatie verlaat het grootste gedeelte van het bloed met endometriumweefsel via de vagina het lichaam. Maar een klein gedeelte stroomt via de eileiders de buikholte in. Dit komt bij de meeste vrouwen voor, maar wordt in principe door het lichaam opgeruimd. Bij personen met endometriose blijven er endometriumcellen in leven, deze kunnen dan endometriosehaardjes vormen die onder invloed van de hormonen van de menstruatiecyclus verder uitgroeien. Deze verklaring wordt niet waarschijnlijk geacht, aangezien endometriose ook voorkomt bij vrouwen die niet menstrueren, en bovendien is aangetroffen in foetussen.Embryologic origin of endometriosis: analysis of 101 human female fetuses; Signorile et al, J Cell Physiol. 2012 Apr;227(4):1653-6New evidence of the presence of endometriosis in the human fetus; Signorile et al, Reprod Biomed Online. 2010 Jul;21(1):142-7 lymfogeen: mogelijk verspreiden endometriumcellen zich via de lymfevaten. hematogeen: endometriose komt ook buiten de buikholte voor, bijvoorbeeld in de borstholte (thorax). De tot nu toe meest aangenomen verklaring hiervoor is dat endometriumcellen zich via de bloedbaan verplaatsen. directe transplantatie: bij operaties kunnen endometriumcellen met het instrumentarium in de wondranden terechtkomen, waardoor in het operatielitteken endometriose ontstaat. metaplasie: mogelijk zijn de cellen van het buikvlies in staat om te veranderen in endometriumcellen. Het is echter niet bekend welke prikkel de cellen hiertoe kan aanzetten. mulleriosis theorie: deze theorie verwijst naar een ontwikkelingsstoornis in het embryonale stadium. In week 8-10 van de ontwikkeling van een embryo ontstaat er een fout in de differentiatie of migratie van cellulaire componenten van het mülleriaanse kanaalsysteem, hetzij endometrium, myometriaal, tubaal of cervicaal, of van het coelomisch epitheliaal van het volwassen peritoneum, waaruit zowel de müllerische kanalen als het peritoneum ontstaan.Ectopic endometrium in human foetuses is a common event and sustains the theory of müllerianosis in the pathogenesis of endometriosis, a disease that predisposes to cancer;Signorile PG, Baldi F, Bussani R, D'Armiento M, De Falco M, Baldi A, Journal of Experimental & Clinical Cancer Research. 28: 49. (April 2009) Het concept mülleriose is een verbrede kijk op de embryonale rusttheorie die Russell en anderen hebben aangedragen.Mülleriosis: The best-fit theory of the origin of endometriosis;Endopaedia
Het lijkt er bovendien op dat endometriose genetisch bepaald is; het komt in sommige families vaker voor.Do Genetics Play a Role in Developing Endometriosis?;Corey Whelan, Healthline (2017)New endometriosis research reveals wider array of genetic links to disease;Australian Associated Press, The Guardian (2017) In een grote IJslandse studie is aangetoond dat een zus met endometriose de kans op endometriose vervijfvoudigt, en een nicht met endometriose de kans 1,5 keer zo groot maakt.European Society For Human Reproduction And Embryology. "Genetic Link To Endometriosis – Unique Icelandic Study Provides Further Proof."; Science daily (2002) DNA-analyse bij 132 vrouwen door onderzoekers van de Yale School of Medicine onder leiding van Dr. Hugh S. Taylor toont ook een genetische aanleg aan. Ze stellen dat een mutatie op het KRAS-gen (het gen dat de groei van cellen reguleert) een verhoogd risico betekent bij het ontstaan van de aandoening. De mutatie zou voorkomen bij 31% van de vrouwen met de aandoening en slechts bij 5,8% van de vrouwen zonder endometriose.https://www.sciencedaily.com/releases/2002/02/020228073008.htm
Externe factoren Stress: Een studie van experts onder leiding van dr. Appleyard op het vlak van endometriose die gepresenteerd werd op de 121e bijeenkomst van de American Physiological Society toonde aan dat stress een grote invloed heeft op de ontwikkeling van endometriose. De studie werd uitgevoerd op ratten die geïnduceerd werden met endometriosecellen. Vervolgens werden de dieren blootgesteld aan chronische en stressvolle situaties die de dieren niet zelf konden beheersen. De dieren die niet geïnduceerd waren ontwikkelden geen endometrioseblaasjes. De dieren die wel geïnduceerd waren, maar niet aan stress waren blootgesteld ontwikkelden endometriosehaarden van ongeveer 0,96 mm per dier. De dieren die geïnduceerd waren en aan stress werden blootgesteld ten slotte ontwikkelden endometriosehaarden van gemiddeld 5,27mm per dier. De wetenschappers concludeerden hierdoor dat er een verband is tussen de waargenomen mestcellen in de dikke darm en het verhoogde niveau van inflammatoire cellen in het buikvlies ten gevolge van een reactie van het immuunsysteem, aangezien dit zowel werd waargenomen bij de ratten als bij de menselijke endometriosepatiënten.Stress worsens symptoms of endometriosis; News Medical; 8 april 2008 (Anti-)Conceptie: De aandoening komt in Derdewereldlanden minder vaak voor dan in de Westerse wereld. Mogelijk is er een verband met het feit dat men in derdewereldlanden op jongere leeftijd kinderen krijgt en vrouwen gemiddeld vaker zwanger zijn. In Westerse samenlevingen houden vrouwen meer controle over hun vruchtbaarheid, waardoor ze in hun leven vaker menstrueren en de kans op endometriose bijgevolg toeneemt.Voorlichtingsfolder endometriose; Beatrixziekenhuis Gorinchem Milieuvervuiling: Dierproeven tonen aan dat dioxinen en pcb's een risicoverhogende factor vormen voor de ontwikkeling van endometriose. Er zijn echter vooralsnog geen bewijzen geleverd dat dit bij de mens ook zo is. Wel is er een onderzoek van Duitse wetenschappers uit 1992 dat aantoont dat vrouwen met hoge pcb-niveaus in het bloed een hogere prevalentie hadden van endometriose.Holloway M.; An epidemic ignored: endometriosis linked to dioxin and immunologic dysfunction; Sci Am; 1994;270:24-6. De toxines hebben de neiging zich op te slaan in dierlijke vetten, zoals vlees- en vis en zuivelproducten. Er zijn dan ook aanwijzingen dat een vegetarisch dieet (waardoor de producten die de meeste organochlorines bevatten vermeden worden) een positief effect op de aandoening heeft. Daar er echter ook residuen van pesticiden (gechloreerde koolwaterstoffen) op niet-organische groente en fruit kunnen achterblijven is het uiterst belangrijk om groente en fruit altijd goed te wassen.Endometriose; Voeding en Gezondheid; 17 februari 2000