NS 1600/1800 (elektrische locomotief)

De 1600 is een type elektrische locomotief gebouwd door Alstom. De locomotieven werden van 1981 tot 2011 ingezet door de Nederlandse Spoorwegen (NS). Sindsdien zijn ze in dienst bij andere vervoerders, staan terzijde of zijn gesloopt.

Ontwikkeling thumb|left|Proefrit van een SNCF-variant in 1976 in Hilversum

De serie 1600 werd in 1978 besteld, nadat verschillende loctypen in de jaren zeventig bij NS hadden proefgereden. Een daarvan was de SNCF BB 7200, waarvan de 1600 is afgeleid. De 58 locomotieven werden afgeleverd tussen 1981 en 1983. Als gevolg van hun komst werden de oude locomotieven van de series 1000 en 1500 afgevoerd.

Vanouds zit de machinist bij Nederlandse treinen in het midden of rechts. De 1600 had de stuurstand echter aan de linkerkant, zoals dit in het linksrijdende Frankrijk gebruikelijk is. Alvorens de locomotieven te bestellen maakte NS een proefrit, waaruit bleek dat de machinist van de linkerkant even goed zicht heeft op de seinen (die in Nederland rechts van de baan staan) als vanuit het midden.

Door de elektronische vermogensregeling met thyristorchoppers waren de locomotieven bij ingebruikname de zuinigste en krachtigste locomotieven van NS. De (lucht)compressor is tamelijk luidruchtig. Al snel na de serielevering werden proeven genomen met een stillere schroefcompressor die later is toegepast in de serie 1700. De sterke tractiemotoren zijn opgenomen in een bijzondere tandwielkastconstructie en worden, behalve door zelfventilatie, ook vreemd geventileerd, evenals de choppers, afhankelijk van de trekkracht als functie van het opgenomen vermogen. Als eerste elektrische locomotieven bij NS waren zij – althans in principe – in staat met twee exemplaren in treinschakeling te rijden, maar in de praktijk is daar zeer zelden gebruik van gemaakt omdat de aansturing van de tractie-installatie de beveiligingssystemen van NS stoort. De 1700 kon dit naderhand wel door een aangepaste tractie-installatie.

De thyristorchoppers van de 1600/1800 (geleverd door Jeumont-Schneider) hebben een variabele frequentie. Dat wil zeggen dat de frequentie begint bij 11 Hz, en vervolgens wordt verhoogd naar 33 Hz, 100 Hz en uiteindelijk 300 Hz. Als de hoofdchoppers volledig zijn uitgestuurd, zorgt een extra set thyristoren voor veldverzwakking waardoor de snelheid nog verder kan worden opgevoerd.

De tractiemotoren, van het type TAB 674, zijn 8-polige gelijkstroommotoren met een vermogen van 2.325 kW en een maximale snelheid van 1300 rpm. Op elk draaistel is één tractiemotor gemonteerd.

Locomotiefnamen thumb|left|NS 1853 Den Helder In de jaren tachtig kregen alle locs van de serie 1600 de naam en het wapen van een Nederlandse plaats. De 1600's in dienst bij Railion (sinds 2009 DB Schenker Rail) verloren het stadswapen toen zij de gele Railion-kleurstelling kregen. Bij die locs stond alleen de plaatsnaam op de zijkant. De rode locomotieven kregen hun stadswapen weer terug. Ook de locomotieven in dienst bij Locon, Bentheimer Eisenbahn, EETC en Rotterdam Rail Feeding en voorheen ACTS en HUSA hebben hun stadswapen verloren. Alleen Locon 9908 had het stadswapen van Zwolle weer terug, omdat het hoofdkantoor van dat bedrijf in Zwolle stond (LOCON Benelux is in 2017 failliet verklaard en bestaat niet meer).

Langste reizigerstrein Bekendheid verwierf dit type door in 1989 de langste reizigerstrein ter wereld te trekken, ruim 1,6 km met 60 intercityrijtuigen, ter gelegenheid van 150 jaar spoorwegen in Nederland. Hiervoor werd de loc 1607 Vlissingen gebruikt. Die kreeg speciaal voor die gelegenheid een extra grote revisie. Ook waren er speciale opschriften aangebracht op de locomotief. Zo werd de tekst 'Ik trok de langste reizigerstrein ter wereld' aangebracht. Twee jaar later werd het record alweer verbroken door de Belgische E-loc 2711, die 70 rijtuigen trok. In 2015 is de 1607 te Almelo gesloopt.

1700 De latere serie 1700 uit de jaren negentig is uiterlijk grotendeels gelijk aan de 1600. Technisch zijn er echter enige verschillen, zoals de automatische koppeling, gewijzigde choppersturing en een stiller type compressor. Een 1700 kan niet samen rijden met een 1600/1800.

Opsplitsing in 1600- en 1800-serie thumb|left|NS 1853 Den Helder Bij de opsplitsing van NS in 1999 werd de serie 1600 verdeeld over NS Reizigers (NSR) (21 stuks) en NS Cargo (NSC) (37 stuks). De locomotieven van NS Cargo (1601–1637) behielden hun oude nummer, de NSR-locs kregen een nummer in de 1800-serie, met behoud van volgnummer. Slechts één loc, de 1637, kreeg de nieuwe rode huisstijl van NS Cargo aangemeten, de rest behield het NS-geel. In 2002 werden nog eens 14 locomotieven (1623, 1624 en 1626–1637) naar NS Reizigers overgeheveld. Wegens grote schade aan de 1625 ging hij niet over naar NSR en werd de nummerserie onderbroken. Ook de rode 1637 ging naar NS Reizigers en kreeg later zijn gele kleur terug. De loc heeft voor NSR nog wel in de rode kleur gereden met het nummer 1837 erop.

In december 2006 waren er plannen om de 1600'en die terzijde stonden te Maastricht ook over te hevelen naar NSR, aangezien Railion met een overschot kampte. Het betrof de locs 1605, 1607, 1608, 1610, 1617, 1618, 1620, 1622 en 1625. Deze locs zijn echter niet aan NSR verkocht, aangezien deze de verkoopprijs te hoog vond, en de bestelling van nieuwe VIRM-dubbeldekstreinstammen minder tijd in beslag nam.

Inzet NS Cargo, Railion, DB Schenker Rail thumb|Losse locomotief DB Schenker Rail 1616 te Hilversum; 2013

Vanaf januari 1999 werden de locomotieven 1601–1637 ingezet bij NS Cargo.

NS Cargo ging na een fusie met DB Cargo in 2000 verder onder de naam Railion, en sinds 2009 onder de naam DB Schenker Rail. Per 1 april 2016 werd de naam weer veranderd naar DB Cargo. Dit bedrijf zette de 1600'en in voor goederentreinen en besloten reizigerstreinen.

In de periode 2009–2015 werden de 1605, 1607 (in 2015, de lok met het wereldrecord van 60 getrokken rijtuigen uit 1989), 1608, 1610, 1617, 1620, 1622 en 1625 gesloopt.

Sinds februari 2012 verschenen de 1600'en ook in DB-rood.Flickr.com. Gearchiveerd op 4 juni 2016. Alle zeven bij DB Schenker Rail in dienst zijnde 1600'en werden rood geschilderd. Dit betrof de 1602, 1604, 1611, 1612, 1614, 1615 en 1616.

DB Schenker zette de zeven locomotieven dagelijks in voor Unit Cargo-treinen vanuit de Kijfhoek naar Amsterdam, Onnen, Sloe en Sittard.

Het aantal ingezette locomotieven slonk vanaf 2012; eerst gingen de 1602 en 1612 terzijde, later volgden ook de 1614 en 1616.

Vanaf januari 2020 reden er nog maar drie 1600's bij DB Cargo. Dit betrof de 1604, 1611 en 1615.

Per 3 april 2020 werden deze drie locs buiten dienst gesteld omdat zij aan revisie toe waren. Door de geplande verbouwing van Rangeerterrein Kijfhoek naar een bovenleidingsspanning van 25 kV was het voor DB niet rendabel om de 1600'en nog te reviseren.

Kleurrijk waren de teksten op de locs bij het afscheid: "Elke dag wat dichterbij, na 39 jaar trouwe dienst is het dan voorbij" en "DB Cargo neemt afscheid van de locomotiefserie 1600".

NS Reizigers thumb|Locomotief 1824 met geleende Duitse rijtuigen te Lage Zwaluwe; 2007 NS Reizigers gebruikte de locomotieven voor het trekken of duwen van dubbeldeksmaterieel van de eerste generatie en voor het trekken van rijtuigen in de reizigersdienst.

Loc 1838 is na een botsing te Amsterdam Centraal op 21 mei 2004 met zware schade buiten dienst gesteld. De loc heeft als onderdelenleverancier voor andere locs gefungeerd en stond lange tijd te Roosendaal. In augustus 2007 is de loc in Rotterdam gesloopt. Tot 2010 werden ook de 1826, 1841 en 1851 gesloopt.

Door de terzijdestelling van de ICK-rijtuigen per 20 april 2009 had NS Reizigers een locomotievenoverschot. Daarom is een deel van de serie 1800 sindsdien terzijde gesteld.

Per 14 juni 2009 werden ook de geleasete ICL-rijtuigen uit de roulatie gehaald. Ze zijn naar hun eigenaar Deutsche Bahn teruggekeerd. De locomotieven die de ICL-treinen trokken zijn terzijde gesteld. Hierdoor is een groot deel van het 1800-park naar opstelterreinen verhuisd. De locs NS 1700 zijn ongeveer 10 jaar jonger en genieten daarom de voorkeur van NS Reizigers. De inzet van de door 1800's getrokken dubbeldekstreinen werd per 7 september 2010 beëindigd, maar werd wegens materieeltekort in januari 2011 weer tijdelijk gereactiveerd. Hiervoor werden de 1839, 1842–1847, 1849–1851, 1853, 1855, 1857 en 1858 weer in dienst gesteld. Op 1 april 2011 werd deze inzet echter weer beëindigd en sindsdien staan alle 1800-locomotieven weer terzijde.

Locomotief 1856 ging in 2010 als museumloc naar het Spoorwegmuseum en kreeg in 2011 zijn oude nummer 1656 terug. In 2015 volgde als plukloc ook de 1840.

De locomotieven 1823–1837 waren eigendom van NS Financial Services en werden vrijwel allemaal aan particuliere vervoerders verkocht.

De terzijde gestelde locomotieven 1839–1858 werden onder andere te Amsterdam Dijksgracht en Nijmegen opgesteld. Terugkeer op korte termijn leek onwaarschijnlijk. In augustus 2014 is de 1849 gesloopt als proefloc voor de rest van de nog in bezit zijnde 1800'en van NS Reizigers.

In april 2015 is de sloop gestart. Alle 1800's van de NS werden gesloopt bij HKS. Er werd gestart met de 1843, 1844 en 1850, die op 21 april naar de sloperij gingen. Vervolgens gingen op 28 april de 1839, 1847 en 1853 voor sloop naar HKS. Ook de 1607, 1608, 1617, 1620, 1838, 1842, 1845, 1846, 1848, 1852, 1854, 1855, 1857 en 1858 werden in het voorjaar van 2015 gesloopt. NSR heeft geen 1800's meer in actieve dienst.

ACTS, HUSA thumb|Loc 1609 in HUSA-kleuren ACTS heeft een aantal locs van het type 1600 van Railion overgenomen. De eerste locomotief die gehuurd is door ACTS, is de 1601. Deze loc is per 21 april 2008 ingezet. Nadat hij weer was teruggegaan naar Railion (het betrof een proefbedrijf) heeft ACTS de 1606, 1609, 1619 en 1621 in gebruik genomen.

In 2011 zijn alle vier 1600's van ACTS (inmiddels HUSA geheten) bestickerd in de nieuwe kleuren van de eigenaar. Zij werden ingezet voor diverse treinen van HUSA, waarvan de containershuttles tussen de Rotterdamse haven en Veendam/Leeuwarden tot hun vaste inzetgebied behoort. Ook deden ze soms dienst voor extra personentreinen (bijvoorbeeld in het wintersportseizoen).ACTS neemt drie 1600-locs over Toen HUSA stopte met het Nederlandse spoorvervoer, zijn twee locomotieven overgaan naar RRF en de andere twee zijn terzijde gesteld. Die zijn in 2015 verkocht aan EETC. De 1621 die HUSA in dienst had is over gegaan naar Captrain.

DB Autozug Vanaf 9 december 2007 worden de internationale nachttreinen die via Emmerich naar Amsterdam Centraal rijden, gereden door DB Autozug. Omdat DB Autozug nog niet over (voldoende) locomotieven beschikt, huurde zij tot december 2010 voor de tractie op het Nederlandse traject enkele locomotieven 1600 van DB Schenker Rail.

Bentheimer Eisenbahn Eind 2011 heeft de Bentheimer Eisenbahn Eloc 1835 gekocht van NSR, waarbij hij het nummer "E01" gekregen heeft. De loc werd ingezet voor de Coevordenshuttle, maar kon in opdracht van Locon ook voor de Bentheim- en Bolognashuttle ingezet worden. Eind 2020 ging hij over naar Train Charter Services als 102001.

Locon Benelux B.V. thumb|Loc Locon 9902 met keteltrein in de ingraving bij Assel; 16 juli 2016 In juni 2011 zijn de 1827 en 1834 verkocht aan Locon Benelux, die ze ging inzetten in het goederenvervoer. De locomotieven zijn vernummerd in 9901 en 9902. In oktober 2011 heeft Locon nog twee 1800's gekocht, de 1831 en 1836, vernummerd in 9904 en 9905. In juni 2013 verscheen 1828 in Locon-kleuren als 9906. In november 2013 is de Locon 9903, ex-NS 1837, in dienst gesteld. In april 2014 is de 9908, ex-NS 1830, in dienst gesteld, die als enige Locon-locomotief het stadswapen weer had. Dit omdat het hoofdkantoor in Zwolle was gevestigd, en NS 1830 het stadswapen van Zwolle had. Eind februari is de 9901 beplakt in het oranje Loconfolie in Nordhorn, bij een locwerkplaats van de Bentheimer Eisenbahn.