Abortus, abortus (arte) provocatus (Latijn: aboriri, vergaan of verloren gaan en provocare, oproepen), abortus provocatus lege artis, opzettelijke vruchtafdrijving of zwangerschapsafbreking, is het voortijdig afbreken van een zwangerschap door (medisch) ingrijpen. In het Nederlands wordt meestal kortweg de term abortus gebruikt voor deze handeling. Incidenteel wordt de term abactio gebruikt bij een opgewekte abortus of partus (bevalling).
Het woord abortus betekent in de medische terminologie voortijdige geboorte of miskraam. Een miskraam wordt door medici dan ook wel aangeduid als een spontane abortus.
Legale abortus in landen met goede medische voorzieningen wordt beschouwd als een vrij veilige medische handeling, uitgevoerd door een abortusarts of andere medische professional. Doordat abortus ook dikwijls onder slechte omstandigheden in de illegaliteit plaatsvindt, is abortus wereldwijd echter verantwoordelijk voor ongeveer 70.000 moedersterften en 5 miljoen ziekenhuisopnames van moeders per jaar. Facts on Induced Abortion Worldwide (pdf), Wereldgezondheidsorganisatie, januari 2012
Over de hele wereld zijn er uitgesproken verschillen wat betreft de incidentie van abortus, de wettelijke omkadering ervan, de culturele betekenisgeving en de plaats die aan abortus gegeven wordt in religieuze beschouwingen. Landen waar abortus legaal is, bouwden hun betreffende wetgeving op een aantal welbepaalde criteria die kunnen gaan van incest of verkrachting, over misvorming van de foetus, een hoge kans op een handicap, de gezondheid van de moeder die in gevaar is, tot socio-economische factoren. Op veel plaatsen is abortus een controversieel thema waarbij wettelijke, morele, ethische en medische argumenten worden ingezet.
Zwangerschapsduur De zwangerschapsduur wordt gesteld op de postmenstruele leeftijd (tijd sinds de laatste menstruatie). Deze leeftijd is ongeveer twee weken meer dan de conceptionele leeftijd (leeftijd vanaf de bevruchting).
In België is abortus provocatus volgens de huidige wetgeving onder bepaalde voorwaarden niet strafbaar tot 12 weken zwangerschap.Debat over abortuswet laait weer op: hoe verloopt een abortus in ons land en wat is het verschil tussen 12, 14 of 18 weken? op vrt.be, 18 april 2023, geraadpleegd op 27 maart 2024 Voorbij de 12e zwangerschapsweek tot aan de geboorte, is het niet strafbaar indien de zwangerschap een "ernstig gevaar" inhoudt voor de gezondheid van de vrouw of indien vaststaat dat het kind dat geboren zal worden, zal lijden aan een "uiterst zware ongeneeslijke kwaal".
In Nederland is abortus provocatus onder bepaalde voorwaarden toegestaan tot de foetus levensvatbaar is buiten het moederlichaam. Dit wordt door de Nederlandse overheid op basis van de huidige stand van de wetenschap geïnterpreteerd als een zwangerschapsduur van 24 weken.https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/abortus/vraag-en-antwoord/abortus-hoeveel-weken Volgens de overheid houden Nederlandse artsen veelal een veiligheidsmarge aan omdat ze er zeker van willen zijn binnen de termijn te blijven, waardoor in de praktijk veelal een zwangerschapsduur wordt aangehouden van 21 weken en enkele dagen.https://www.thuisarts.nl/abortus/ik-ben-ongewenst-zwanger
De onderste grens van levensvatbaarheid daalt door de vooruitgang die geboekt wordt in de neonatologie. De twee jongste kinderen die als prematuren geboren werden zijn waarschijnlijk James Elgin Gill (geboren op 20 mei 1987 in Ottawa, Canada, na 21 weken en 5 dagen zwangerschap)Miracle child, www.canada.com, 7 februari 2006. Gearchiveerd op 20 februari 2016. en Amillia Taylor (geboren op 24 oktober 2006 in Miami, Florida, na 21 weken en 6 dagen zwangerschap).Most-premature baby allowed home, BBC News, 21 februari 2007. Gearchiveerd op 15 juli 2021Baptist Hospital of Miami, Fact Sheet, 2006 Beiden werden minder dan 20 weken na de bevruchting geboren en groeiden uit tot gezonde kinderen.
Voor abortus opgewekt door pillen geldt in Nederland een maximale zwangerschapsduur van 9 weken.
Medische methoden De hele geschiedenis door hebben vrouwen een beroep gedaan op abortus, via zeer diverse methodes. Tegenwoordig kan het middels medicatie, een gynaecologische of een chirurgische ingreep.
Abortuspil De abortuspil (mifepriston, oorspronkelijk gekend als RU 486) wordt sinds 1 februari 2000 in Nederland gebruikt en kan ingenomen worden tot 63 dagen na de eerste dag van de laatste menstruatie (= 5 weken over tijd). Deze pil maakt in 83% van de gevallen het embryo los van de baarmoederwand en veroorzaakt een abortus. Gecombineerd met een lage dosis prostaglandinen wordt het percentage verhoogd tot 96%. 1 à 3 dagen later wordt dan misoprostol toegediend om weeën op te wekken.
miniatuur|Abortus met behulp van Zuigcurettage
Zuigcurettage Bij zuigcurettage wordt de foetus uit de baarmoederholte verwijderd door middel van een buisje verbonden met een vacuümpomp. Deze methode is enkel geschikt tot 12 weken zwangerschap bij een vrouw die nog geen kinderen heeft gehad en tot 14 weken bij een vrouw die wel al kinderen heeft gebaard, omdat hierna de lichaamsdelen van de foetus te omvangrijk worden om door het buisje te passeren.
Bij een zuigcurettage die toegepast wordt bij een vrouw die 16 dagen tot 14 weken zwanger is, gebeurt de ingreep soms onder narcose omdat hierbij vaak de baarmoederhals wordt opgerekt. Deze ingreep duurt ongeveer 15 minuten. De vrouw kan meestal dezelfde dag nog naar huis. Heel vaak wordt de ingreep poliklinisch uitgevoerd onder plaatselijke verdoving. In dat geval kan de vrouw na een paar uur naar huis.
Prostaglandinebehandeling Bij een prostaglandinebehandeling die doorgaans bij een zwangerschapsduur van meer dan 13 weken wordt toegepast, maakt de arts het vruchtvlies stuk, zodat het vruchtwater wegloopt en de vrucht in de baarmoeder sterft. De vrouw krijgt vervolgens weeënopwekkende prostaglandinen ingespoten waardoor ze na 6 tot 12 uur een niet meer in leven zijnde foetus baart. Tijdens deze behandeling krijgt ze valium toegediend, zodat het niet te pijnlijk is.
Dilatatie en evacuatie Dilatatie en evacuatie (D&E) of embryotomie wordt vanaf de twaalfde tot de vierentwintigste week van de zwangerschap toegepast. Na plaatselijke- of algehele verdoving wordt de baarmoederhals met dilatatoren (oprekkers) verwijd. Met prostaglandines (meestal misoprostol) kan dit worden vereenvoudigd. In de meeste gevallen sterft de foetus door toediening van prostaglandines.https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2563705/. Gearchiveerd op 4 december 2021. De arts kan er ook voor kiezen om het hart van de foetus met kaliumchloride te injecteren. Daarna wordt de baarmoeder met behulp van een tang geheel leeggehaald.
Keizersnede Als abortus provocatus niet kan worden uitgevoerd door dilatatie en evacuatie, dan wordt de vrucht bij grote uitzondering door middel van keizersnede verwijderd.
Geïmproviseerde methoden Wanneer geen medische methoden beschikbaar zijn worden diverse risicovolle en slecht werkzame methoden gebruikt om te proberen een zwangerschap af te breken. Voorbeelden hiervan zijn om zichzelf van de trap gooien of met klysma zeepsop in de baarmoeder spuiten. Daarnaast bestaan er illegale aborteurs, in Nederland vroeger ook wel eufemistisch "engeltjesmakers" genoemd, die tegen betaling bijvoorbeeld de breinaaldmethode toepassen waarbij door met een breinaald in de vagina en baarmoedermond te steken een abortus geprobeerd wordt op te wekken, met de nodige complicaties.
Aan deze schadelijke praktijken komt over het algemeen een einde zodra abortus gelegaliseerd wordt, hoewel er altijd vrouwen zijn die een ongewenste zwangerschap buiten het medische circuit proberen te beëindigen, bijvoorbeeld vanwege taboe en schaamte. In diverse landen, waaronder Nederland, kunnen artsen echter, in het geval van jonge meisjes die hun zwangerschap niet durven te bespreken met hun ouders, besluiten om abortus uit te voeren zonder medeweten van de ouders en daarmee zonder hun toestemming.KNMG Abortus richtlijn bij minderjarige
Mogelijke complicaties Risico's De veiligheid van een zwangerschapsafbreking en dus het voorkomen van complicaties staat of valt met de omstandigheden waarin deze plaatsvond alsook met de manier waarop dit gebeurde. In landen waar abortus op een medisch correcte wijze wordt uitgevoerd, ligt de complicatiegraad lager dan 1%. De Wereldgezondheidsorganisatie wijst regelmatig op het belang van een juiste handelswijze in een goede context door geschoolde mensen om het aantal onveilige abortussen te doen verminderen. Complicaties die zouden kunnen optreden, zijn infecties, bloedingen, een perforatie van de baarmoeder, bloedstollingsstoornissen of een cervixscheur. Het meest voorkomende verschijnsel na een abortus is een paar dagen sterker dan normaal vloeien. Het gebruik van een maandverband is dan meestal voldoende.
Lichamelijke gezondheid Een aantal zogenaamde risico's verbonden aan abortus werden de wereld ingestuurd door anti-abortusgroeperingen maar blijken niet gestaafd te zijn door wetenschappelijk onderzoek. Zo zou abortus in verband staan met borstkanker. Verschillende studies hebben deze link onderzocht en kwamen tot de conclusie dat deze relatie niet bestaat. Een groot aantal organisaties en belangengroepen, waaronder de Wereldgezondheidsorganisatie, het Amerikaanse National Cancer Institute, de American Cancer Society, de Britse Royal College of Obstetricians and Gynaecologists en het American Congress of Obstetricians and GynecologistsInduced Abortion and Breast Cancer Risk zijn allen duidelijk in hun aanbeveling dat abortus geen borstkanker veroorzaakt.
Geestelijke gezondheid Evenzo toont huidig wetenschappelijk onderzoek aan dat abortus geen significante problemen op het vlak van de geestelijke gezondheid oplevert, wat zowel de American Psychological AssociationMental Health and Abortion, de American Psychiatric Association. Gearchiveerd op 27 november 2020., het Britse National Collaborating Centre for Mental HealthAbortion 'does not raise mental health risks', NHS Choices (9 december 2011). Gearchiveerd op 8 maart 2017. en de Royal College of PsychiatristsThe Care of Women Requesting Induced Abortion (pdf), Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (23/11/2011) onderschrijven. Uiteraard kan de beslissing tot abortus zwaar en stresserend zijn en kan een vrouw daarbij negatieve gevoelens, spijt of schuld ervaren. Meestal is het evenwel opluchting die overheerst. Waar een correlatie zou zijn tussen abortus en langdurige mentale moeilijkheden, is deze steeds te verklaren door al bestaande geestelijke problemen en vooral door de sociale context. Daarenboven moet worden gewezen op het feit dat ook vrouwen die hun zwangerschap uitdragen en een kind ter wereld brengen, vatbaar zijn voor psychologische problemen.
De Amerikaanse anti-abortusactivist David Reardon en zijn Elliot Institute spreken deze bevindingen tegen, dikwijls op basis van onderzoeken die door de medische wereld als controversieel worden beschouwd. Heel wat anti-abortusgroepen spreken van een zogenaamd post-abortus syndroom, een apart ziektebeeld met zeer diverse, zware symptomen. Hoewel geen enkele nationale of internationale beroepsgroep van psychologen of psychiaters deze term erkent en het nooit werd opgenomen in het standaardwerk Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-5 of in de ICD-10 lijst van psychiatrische aandoeningen, blijft het begrip heel wat debatten beheersen.
Geschiedenis miniatuur|Abortus door middel van massage, afbeelding in de tempel van Angkor wat in het huidige Cambodja ligt (12e eeuw) miniatuur|Ann Lohman (ook bekend als Madame Restell) in The National Police Gazette, New York, 13 maart 1847