thumb|Mattei Athena Romeinse kopie van net voor of net na de jaartelling. naar een Grieks origineel uit de vierde eeuw v.Chr. Louvre
Pallas Athena, ook Athena of Athene, Attisch: , Pallás Athêna, , Athénē, is een van de bekendste godinnen uit het Griekse pantheon. Ze had diverse functies: ze was godin van de beheerste oorlogvoering en vrede, was ook de godin van de wijsheid of filosofie, beschaving, de politieke gemeenschap van de stad en beschermster van verschillende Griekse steden, in het bijzonder van Athene. Ze was de beschermgodin van handwerklieden en de ambachtelijke arbeid, zoals van de weefkunst en kunstenaars.
Ze stond in de Griekse mythologie bekend als Athena Parthenos, als de Maagd, en het Parthenon was aan haar gewijd. Ze had een uil als gezelschap, de uil van Athene, maar werd zelf ook als uil uitgebeeld.
Naam, etymologie en oorsprong De naam Athena is mogelijk van Lydische origine, Der lydische Name der Athena. Neulesung der lydischen Inschrift Nr. 40, in Kadmos 6 (1967), pp. 80-87. en een samengestelde naam, van het Tyrreense ati, dat moeder betekent, en van Hannahanna, een godin van de Hurrieten, dat vaak tot Ana werd afgekort. Er is in het Myceens een enkele inscriptie op de Lineair B-tabletten met A-ta-na-po-ti-nin-ja, 'Athana potniya', op Laat-Minoïsch II tabletten uit Knossos. Het gaat om de Kamer van de strijdwagentabletten van het allervroegste Lineair B.Kn V 52 (= tekst 208 in - (edd. tradd. comm.), Documents in Mycenaean Greek, Cambridge, 19732, pp. 311-312.). Het wordt vaak vertaald als Meesteres Athena, maar letterlijk betekent potnia dame, dus samen 'dame van Atana',, Appendix One: Linear B Sources, in (edd.), Anthology of Classical Myth: Primary Sources in Translation, Indianopolis, 2004, p. 444. maar het is onduidelijk of er een verband is met de stad Athene., Greek religion: archaic and classical, Malden - Oxford - Carlton, 1985, p. 139. Er staat ook A-ta-no-dju-wa-ja, 'Athana diwya', waarvan het laatste deel de spelling in Lineair B is van het Oudgriekse Diwia, Myceens di-u-ja of di-wi-ja, de goddelijke Athena, die ook een weefster en godin van de ambachten was., Minoan Origins of Athena, anistor.gr (1/09/2002).
Plato beschrijft in zijn dialoog Cratylus waar de naam Athena volgens de oude Atheners vandaan kwam,Dat is een ernstige kwestie en daar ik denk, mijn vriend, dat de moderne vertolkers van Homerus mogen helpen in het uitleggen van de visie van de voorouders. Want de meesten van deze handhaven in hun verklaringen van de dichter dat hij met Athena "geest" (nous) en "intelligentie" (dianoia) bedoelde, en de maker van de naam een eenvormig begrip over haar schijnt te hebben gehad; en benoemt haar inderdaad met een nog hogere titel, "goddelijke intelligentie" (Thou noesis), alsof hij zou zeggen: Dit is zij die de geest van God heeft (Theonoa);- een a gebruikend als een dialectische variatiant e, en i en s weglatende. Misschien, echter, zou de naam Theonoe kunnen betekenen "zij die goddelijke dingen weet" (Theia noousa) beter dan anderen. Noch zullen wij er ver naast zitten als we aannemen dat de auteur daarvan wenste deze Godin met morele intelligentie (in ethei noesin) te identificeren en daarom aan haar de naam ethonoe gaf; die, echter, ofwel hij ofwel zijn opvolgers hebben veranderd in die wat zij dachten een mooiere vorm te zijn en haar Athena noemden. in Cratylus 407b. van , A-theo-noa of , E-theo-noa, dat de geest van God betekent.Plato. Cratylus 407b Plato, maar ook Herodotus, merkten op dat de inwoners van Saïs in het oude Egypte een godin vereerden met de naam NeithAls grondlegster van de stad heeft men daar een Godin, in het Egyptisch Nèïth geheten, in het Grieks, naar het zeggen van de lieden van daarginds, Athèna. Zij verzekeren, zeer Atheens-gezind en op een of andere wijze met ons hier verwant te zijn. in Timaeus 21e en identificeerden haar met Athena. (Timaeus 21e), (Historiën II 170-175.). Neith, letterlijk 'weefster', vrij vertaald 'ik ben vanuit mezelf gekomen', was een oorlogs- en beschermgodin en moeder van de krokodillengod Sobek. Neith werd ook Anat en Ath-enna genoemd. Neith was de geest achter de sluier, die geen sterveling rechtstreeks kon zien.
Pallas Athena was nauw aan Attica en Athene verbonden en werd daar het meeste vereerd, maar dit sloot niet uit, dat haar eredienst over heel Griekenland was verspreid. Bijna ieder landschap kende haar in zijn legenden een voorname rol toe, Argos in die van Perseus en Diomedes, Korinthe in die van Bellerophon. Vooral ook het landschap Boeotië onderscheidde zich door de grote verering, die daar aan de godin ten deel viel. Er was daar ook een andere stad met de naam Athene. Aan het Kopaïs-meer, met name in de stad Alalkomenai stond haar eredienst van de alleroudste tijden af in hoog aanzien. Ook op de kusten van Klein-Azië, in het Trojaanse land en in Lydië werden vele van haar beroemdste tempels aangetroffen. Kortom overal, waar Grieken zich hadden neergezet, hetzij in Azië of in Libië, in Italië of op Sicilië werd Athena vereerd als een waardige, krijgshaftige en weldoende godin.
Pallas Athena thumb|Pallas Velletri Pallas Athena, kopie van Grieks origineel uit 420-410 v.Chr. van Cresilas Louvre
Wat haar naam betreft, zo schijnt men een onderscheid te moeten maken tussen Athena en Pallas Athena, zoals zij zeer dikwijls bij de dichters Hesiodos en Homeros wordt genoemd.
De naam Pallas schijnt oorspronkelijk als een bijvoeglijk naamwoord voor Athena te zijn gevoegd en heeft haar als godin aangeduid die met een lans zwaaide, een symbolische voorstelling van haar macht over de bliksem. Haar epiklese Pallas komt waarschijnlijk van het Griekse werkwoord , pallein / met een lans zwaaien, maar kan ook samenhangen met de naam van Pallas, een vriendin van Athena of de reus Pallas, die tijdens de Gigantomachie door Athena werd verslagen.
Ontstaansmythen De mythen, die betrekking hebben op de oorsprong van Athena duiden haar ook als een godin aan, die een geweldige macht bezit over alle verschijnselen van de hemel, maar tevens als een liefelijke godin, die alom zegen verspreidt door de akkers vruchtbaar te maken, het geslacht van de mensen te vermeerderen en op te voeden, en dat alles zonder iets prijs te geven van haar geheel enige reinheid.
Athena Tritogeneia Omtrent de afkomst van de godin waren verschillende mythen in omloop. Een oude bijnaam van Athena was Tritogeneia.Homeros, Ilias IV 515, Odysseia III 378; Hesiodos, Theogonia 924. Deze naam duidt haar aan als een godin, ontstaan uit het water, en dit is vrij natuurlijk, daar volgens Homeros alle dingen en alle goden hun oorsprong aan het water hebben te danken. De watermassa, die Triton genoemd werd, en in de ene mythe als een meer werd voorgesteld, en in de andere als een rivier. Nu eens dacht men zich de plaats daarvan in Boeotië,Pausasias, IX 33 § 4. Vergelijk Homeros, Ilias IV 8. dan weer in Thessalië, ja zelfs werd door de meesten naar Afrika, naar Libië de plaats verlegd, waar Athena uit de baren zou zijn opgerezen.Euripides, Ion 872; (pseudo-)Apollodoros, Bibliotheke I 3 § 6. Vergelijk Herodotos, Historiai IV 150, 179. Deze voorstelling had hierin haar grondslag, dat uit en door het uit de diepte opbruisende water de lucht, de hemel en al de schitterende verschijnselen, die zich aan de hemel voordoen, ontstaan zijn, en zij had ten gevolge dat Athena het meest of althans zeer dikwijls vereerd werd aan de boorden van meren, of aan de oevers van rivieren. Vooral was dit het geval in Boeotië, bijvoorbeeld in de reeds genoemde stad Alalkomenai. Ook in het door bergen helemaal van het overige Griekenland afgesloten Arcadië en in Lydië was deze Athena Tritogeneia, de uit de wateren ontsprotene, een godin, die in het hoogste aanzien stond.
Athena Obrimopatrê thumb|Gewapende Athena wordt geboren uit het hoofd van Zeus met waarschijnlijk Eileithyia rechts van hem op een Attische zwartfigurige amphora, omstreeks 550-525 v.Chr., Louvre
Een heel andere mythe omtrent haar geboorte heeft deze eerste op de achtergrond geschoven. Reeds de Ilias van Homeros kent Athena als de liefste dochter van Zeus. Zij is diegene van zijn kinderen, die zijn grootste vertrouwen geniet; alle moeilijkheden, die Zeus te overwinnen heeft, worden door haar daden overwonnen. Zeus spreekt tot haar als tot zichzelf. Zij beiden zijn een. Ze heet daarom Obrimopatrê, "de dochter van een sterke vader." Die innige verhouding tussen Athena en Zeus wordt symbolisch uitgedrukt door het meest bekende verhaal, dat omtrent haar geboorte onder de Grieken in omloop was, dat ze namelijk uit haar vader zou zijn geboren.
Zeus had, zo luidt deze sage, zijn eerste gemalin, de godin Metis, dit is de 'schranderheid', de dochter van Okeanos en Tethys, verslonden, omdat hij vreesde, dat zij hem, na een dochter, een zoon zou baren, die hem de wereldheerschappij, die hij zich met zoveel moeite had verworven, weer zou ontrukken.Hesiodos, Theogonia 890ff, 924ff. Ten gevolge van die daad bracht hij na enige tijd Athena of Pallas Athena ter wereld, die volwassen en gewapend uit zijn hoofd tevoorschijn trad. Toen het ogenblik was gekomen, waarop zij het levenslicht zou aanschouwen, moest Hephaistos het hoofd van Zeus opensplijten, om hem te verlossen van een ondraaglijke hoofdpijn, en nu sprong zij daaruit met opgeheven lans onder het aanheffen van een krijgslied tevoorschijn.Pindaros, Epinikia Ol. VII 35. Een geweldige omwenteling in de natuur, een hevige aardbeving en een even heftig opbruisen van de zee gingen met de geboorte van Pallas Athena, die ook de geweldige godin van de oorlog zou zijn, gepaard. Ze werd als krijgsgodin al in de Minoïsche tijd (3e millennium v.Chr. - 1200 v.Chr.) vereerd.
Aangezien Athena in volle wapenrusting uit het hoofd van Zeus tevoorschijn trad, is zij dus van nature voorbestemd om godin van de oorlog te zijn; maar zij is niet gelijk aan de woeste Ares. Zij beschermt de staat, die in oorlog is verwikkeld, wanneer die oorlog moet dienen tot rechtmatige afwering van de aanval van vreemden, of ook, wanneer hij ter wille van hogere belangen is ondernomen en een bekwame en verstandige leiding van de krijg de staat voordeel kan aanbrengen. Athena staat, in tegenstelling tot Ares, 'voor de met beheersing, verstand en strategisch inzicht gevoerde strijd.'E.M.Moormann & W.Uitterhoeve (1987), De klassieke mythologie in de kunst, van Achilles tot Zeus, SUN, Nijmegen, 1996, p.145
Legt zij haar wapenen af, dan is er vrede op aarde. Dat duidt de mythe aan door te verhalen, dat, zodra zij, uit het hoofd van haar vaders getreden, de opgeheven lans naar de aarde had gebogen, de lucht opklaarde. Op het eiland Rodos wist men te spreken van een gouden regen, die Zeus bij haar geboorte over het eiland had uitgestort, hetgeen natuurlijk een zinnebeeldige uitdrukking is voor het neerdalen van het zuivere licht van de aether op de aarde.
Athena glaukios Athena glaukios is een bijnaam die door de dichters vaak aan Athena gegeven werd. Glaukopis, dit is "de godin met schitterende ogen" en de uil, die deze eigenschap met haar deelt, en steeds als haar trouwe begeleider wordt voorgesteld, hebben ook betrekking op de lichtgevende godin van de reine, heldere aether.
Athena Promachos