thumb|Het vroegere station Amersfoort uit 1901 in 1989. Station Amersfoort Centraal is het belangrijkste spoorwegstation in Amersfoort en een belangrijk knooppunt in het spoorvervoer tussen de Randstad en Noord- en Oost-Nederland.
Geschiedenis 19e en 20e eeuw Het eerste station (Amersfoort NCS) werd geopend op 20 augustus 1863. Het lag aan de toen geopende Centraalspoorweg (Utrecht – Amersfoort – Zwolle) van de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS). Het lag ten oosten van het huidige station,
Op 10 juni 1874 kwam de verbinding naar Hilversum – Amsterdam (Gooilijn) in gebruik, op 15 mei 1876 werd deze verlengd naar Apeldoorn – Zutphen. Dit was de Oosterspoorweg van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM).
Op 18 februari 1886 werd ook de spoorlijn Kesteren - Amersfoort geopend, waardoor er een nieuwe HSM-verbinding Amsterdam – Amersfoort – Nijmegen mogelijk werd. Omdat deze lijn, komende vanuit Amsterdam, al vóór de stad aftakt, was het noodzakelijk aan deze lijn een tweede station Amersfoort Staat te openen. Om toch een overstap te kunnen bieden tussen de beide lijnen van de HSM werd in 1889 een extra station Amersfoort Aansluiting geopend.
Om een einde te maken aan deze onpraktische situatie van drie stations op korte afstand, werd in 1901 op de huidige locatie een nieuw stationsgebouw van de HSM, naar een ontwerp van Dirk Margadant, in gebruik genomen. Ook de treinen van de NCS gingen hiervan gebruikmaken. Nadeel van het nieuwe station was wel dat dit verder van het centrum kwam te liggen. Door het hoogteverschil tussen het stationsplein en de sporen, kon er een brug over de perrons gebouwd worden, die gelijkvloers aansloot op de stationshal. Het oude NCS-station bleef behouden als dienstgebouw en bestaat nu nog steeds.
In de nabijheid van het nieuwe station werd in 1904 de wagenwerkplaats van de HSM geopend. Deze is tot 2000 in bedrijf geweest. In 1914 werd de tramlijn Zeist – Arnhem verlengd tot Amersfoort.
Op 7 januari 1952 kreeg het tweede perron een zakspoor (spoor 22), bedoeld voor kerende treinen uit de richting van Hilversum en Amsterdam. Op die datum startte ook de elektrische treindienst van Amersfoort naar Zwolle, en dat was weer onderdeel van de elektrificatie van de spoorlijnen van Amersfoort naar Groningen en Leeuwarden, die in mei 1952 zou worden voltooid. Het eerste perron van Amersfoort was toen (tot 1969) nog een zijperron met een doorgaand spoor, en met een kopspoor voor kerende treinen uit Utrecht en met een goederenkopspoor.
Vernieuwing en uitbreiding in de jaren 1960 en jaren 1970
Station Amersfoort was het eerste station in Nederland dat een roltrap kreeg; de roltrap werd op 10 oktober 1962 in gebruik genomen op het tweede perron.STATION IN AMERSFOORT KRIJGT ROLTRAP. "Limburgsch dagblad". Heerlen, 02-10-1962, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 16-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011027860:mpeg21:p005 Station Amersfoort behoorde samen met Amsterdam, Utrecht en Arnhem tot de (enige) groep stations die het grootste type van de eerste generatie Centraal bediende treinaanwijzers (CTA's) op de perrons kreeg (na een proef in Utrecht vanaf 1961). In 1967, of eerder, waren ze op station Amersfoort in bedrijf. Rond 1969 werden deze CTA's qua kleurstelling aangepast aan de nieuwe huisstijl. Station Amersfoort behoorde ook tot een eerste groep stations waarbij vanaf 1967 de vertreklocatie van de trein werd aangeduid per spoor, en niet meer per perron (waar vaak meer sporen aan kunnen liggen).NS gaan SPOOR in plaats perron wijzen. "Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad". Rotterdam, 26-05-1967, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 16-04-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010956319:mpeg21:p005
In de periode 1969-1975 onderging het station grotere veranderingen. Het eerste perron werd rond 1969 omgebouwd tot eilandperron. Het station kon hierdoor bij de invoering van het dienstregelingsmodel Spoorslag '70 gelijktijdig zowel treinen naar Zwolle (en verder naar Groningen en/of Leeuwarden) als treinen naar Hengelo (en verder naar Enschede of Duitsland) gaan verwerken, waarbij reizigers voortaan 'cross-platform' konden overstappen. Rond 1970 kreeg dat perron een nieuwe perronkap, en in 1971 kreeg ook dat perron een roltrap.Parkeerterrein Amersfoort, Reformatorisch Dagblad, 10-08-1971 Pagina 5, geraadpleegd op Digibron.nl op 28 mei 2026 Net als het tweede perron in 1952, kreeg het eerste perron bij de ombouw tussen 1969 en augustus 1974 een zakspoor: spoor 21. De perronkap en de in de eerste helft van de jaren 1970 gebouwde wachtkamer annex kiosk op dat eerste perron hebben, door de latere periode van bouw, een afwijkende stijl/architectuur gekregen ten opzichte van de meer oudere, meer klassieke, bebouwing op het tweede perron.
In 1974 werd er gebouwd aan een voetgangersbrug aan de westelijke zijde van het station. Deze is (waarschijnlijk) in de maand oktober dat jaar voltooid.
Nieuw station (1997), viersporigheid oostelijke aansluitende sporen Het uit 1901 daterende stationsgebouw werd in 1997 door nieuwbouw vervangen. Op 31 oktober 1997 werden onder meer de nieuwe stationshal (aan de zuidelijke centrumzijde) en de passerelle over de sporen officieel geopend. De architect was Jan van Belkum. De historische bebouwing op het tweede perron bleef gehandhaafd en dat gold ook voor de wat meer recente bebouwing op het rond 1970 omgebouwde eerste perron. Er was reeds in 1996 een derde eilandperron in gebruik genomen, en in de jaren erna door het doortrekken van de nieuwe passerelle, een achteringang aan de zijde van het Soesterkwartier dat door het verdwijnen van een deel van het spoorwegemplacement op deze plek herontwikkeld kon worden. De voltooiing van een tweede, secundaire stationshal aan deze noordelijke achterzijde, geïntegreerd in het kantoorgebouw Eempolis, was in 2004. Deze noordelijke stationshal heeft vooral de functie van een tweede stations-entree en heeft verder weinig voorzieningen. Er vertrekken ook geen of nauwelijks bussen van deze zijde. Want het busstation, voor stads- en streekbussen van U-OV en van EBS, bevindt zich op het stationsplein aan de zuidelijke centrumzijde van het station.
Behalve de hoofdtraverse (passerelle) was er al sinds 1974 ook een tweede traverse (voetbrug) aan de westelijke zijde. Deze is rond de bouw van het nieuwe derde perron in 1996 vast in ruwbouw verlengd en tevens rond 1998 gerenoveerd c.q. afgebouwd (of het betrof de bouw van een nieuwe vervangende en langere voetbrug). Deze voetbrug ligt vlak bij het westelijke uiteinde van de stationsbebouwing, bij een fietsenstalling en een parkeerterrein, en staat in verbinding met alle perrons. Maar in tegenstelling tot de hoofdtraverse (passerelle) loopt deze traverse (voetbrug) niet door naar het Soesterkwartier ten noorden van het spoor. Ook heeft deze voetbrug geen roltrappen of liften.
Het station had tot in de jaren 1990 zaksporen op het eerste en tweede perron waarbij het zakspoor op het tweede perron gebruikt werd voor stoptreinen naar Hilversum en Amsterdam. Door de opening van het derde perron in 1996, en door ombouw in 1997-1998 op station Amersfoort Schothorst van een zijperron tot eilandperron met een extra spoor, waren de zaksporen toen niet meer nodig. Want door het nieuwe derde perron op het station Amersfoort kwam het tweede perron vrij voor kerende treinen en ook op station Schothorst kwam in 1998 door de spooruitbreiding een spoor beschikbaar om te keren. De zaksporen op station Amersfoort zijn toen ook weggehaald zodat ze geen barrière meer vormden voor de overstappende reizigers op de perrons. (Het zakspoor 21 op het eerste perron was in 1997 reeds verwijderd.) Daarbij kwam er acht jaar later, met de opening van het driesporige station Amersfoort Vathorst in 2006, nog een keermogelijkheid bij voor treinen uit de Randstad. De Sprinter uit Amsterdam keert in Amersfoort Vathorst.
Omdat de meeste treinen naar de Randstad rond 1997 van het derde perron gingen vertrekken werd het klantenpotentieel voor de stationsrestauratie in de historische bebouwing op het tweede perron kleiner. NS-stations is later overigens grotendeels afgestapt van het concept van stationsrestauraties. Sinds deze tijd zijn er op particulier initiatief wel op commerciële basis restaurants geëxploiteerd op dit tweede perron.
Amersfoort is sinds Spoorslag '70 een belangrijk knooppunt voor de intercitytreinen vanuit de Randstad naar de noordelijke provincies en Twente, in vakjargon de 'NoordOost' genoemd. https://wiki.ovinnederland.nl/wiki/NoordOost Door middel van cross-platform overstappen te Amersfoort zijn er ieder half uur verbindingen tussen Amsterdam, Schiphol, Den Haag en Rotterdam enerzijds en Leeuwarden / Groningen / Enschede anderzijds. Verder rijden er sprinters in de richtingen Amsterdam, Utrecht, Zwolle en Ede-Wageningen. Vanwege deze knooppuntfunctie en het plan Rail 21 is in 1998 het aantal sporen tussen Amersfoort Centraal en Amersfoort Aansluiting (net voor het station Schothorst waar de spoorlijnen naar Zwolle en Apeldoorn uit elkaar gaan) verhoogd naar vier. Net voor station Schothorst is een fly-over gebouwd, zodat treinen uit Barneveld en Apeldoorn de treinen tussen Amersfoort en Zwolle niet hinderen.
Geschiedenis 21e eeuw (Maar) na de opening van de Hanzelijn eind 2012, dus met de treindienstregeling 2013, zijn de aansluit- en overstaptijden in Amersfoort verruimd ten gunste van Zwolle. Het aantal rechtstreekse treinen is afgenomen, omdat de verbindingen vanuit Den Haag met Leeuwarden en Groningen via (Schiphol en) de Hanzelijn worden aangeboden in plaats van via Amersfoort.
In oktober 2013 kwam ten westen van het station een vrije kruising, een 'dive-under' gereed en deze is in december 2013 (officieel) in gebruik genomen: treinen uit Hilversum naar Apeldoorn hinderen de treinen op de corridor Utrecht-Zwolle daardoor niet meer.
Het station is sinds 2016 afgesloten met OVC-poorten.
Met ingang van 15 december 2019 kreeg het station, net als dat van Eindhoven, de aanduiding 'Centraal'.https://nos.nl/artikel/2300168-stations-amersfoort-en-eindhoven-mogen-zich-centraal-station-noemen.html
In 2020-2021 werden de wissels ten oosten van het station vervangen, in het kader van groot spooronderhoud om de 40 jaar (de wissellayout was in het geval van de oostelijke zijde van station Amersfoort uit de periode rond 1997, de tijd van de ingrijpende spoorlayoutwijzigingen vanwege de perronuitbreidingen en de spoorverdubbeling tot aan Schothorst, dus een tijdspanne van ruim 20 jaar in plaats van 40 jaar). In juli-augustus 2024 gebeurde dat ten westen van het station, gedurende 7 weken. 42 wissels werden verwijderd en er kwamen er 29 terug. Het vertrek richting Utrecht en Amsterdam kan sindsdien in plaats van aan 40 km/u aan 60 en 80 km/u, wat de reizigers anderhalve minuut tijdwinst zou opleveren.https://www.treinenweb.nl/nieuws/10735/station-amersfoort-centraal-na-zeven-weken-weer-volledig-bereikbaar-met-de-trein.html
Verbindingen De volgende treinseries halteren in de dienstregeling 2026 te Amersfoort:
De laatste intercity uit de 1700-serie (richting Den Haag Centraal) rijdt omstreeks middernacht niet verder dan Utrecht Centraal.
Voorzieningen In de hal was een 'serviceplein' met computers waarop informatie van NS en Connexxion te raadplegen was.
Bij de verbouwing in 1997 is er in en bij de stationshal veel ruimte ingericht voor commerciële ondernemingen.
Galerij
Ontwikkeling aantal reizigers Het aantal door NS vervoerde reizigers (per gemiddelde werkdag) ontwikkelde zich sedert 2019 als volgt (het gaat hierbij om de in- en uitstappers en overstappers):
Jaar Aantal reizigers 2019 57.084 2020 25.108 2021 25.355 2022 39.668 2023 45.442 2024 43.123 2025 45.448
Categorie:Spoorwegstation in Utrecht (provincie) Centraal Categorie:Randstadspoor Categorie:Bouwwerk van Dirk Margadant